Bir kripto trajedisi: Yükselişi ve çöküşüyle FTX

Geçtiğimiz hafta dünyanın en büyük kripto borsalarından biri olan ABD merkezli FTX’in çöküşüne şahit olduk. Cuma günü yapılan açıklamayla bir süredir likidite sorunuyla baş etmeye çalışan FTX’in ABD birimi, kripto ticaret şirketi Alameda Research ve yaklaşık 130 diğer bağlı kuruluşu ile birlikte ABD’de iflas başvurusunda bulunduğu; “SBF” olarak da bilinen 30 yaşındaki kurucu ve CEO Sam Bankman-Fried’ın ise istifa ettiği bildirildi. 

Bir zamanlar dünyanın en genç milyarderlerinden biri olan, “Kriptonun kralı” olarak bilinen Bankman-Fried’ın tahminlere göre 15.2 milyar dolar olan net değeri, Bloomberg’ün analizine göre 8-9 Kasım’da %94’lük bir düşüşle 991.5 milyon dolara geriledi.

Gelin FTX’in kuruluşuna, yükselişine ve sancılı düşüşünün detaylarına birlikte bakalım.

"Her şey"den "hiçbir şey"e

Asya ve ABD'de Bitcoin fiyatları arasındaki farktan yararlanarak arbitraj ticaret stratejilerinden büyük kazanç sağlayan, 2017'de Alameda'yı kuran Bankman-Fried, takvim Mayıs 2019’u gösterdiğinde eski bir Google çalışanı olan Gary Wang ile birlikte, kripto birimlerin yükselişe geçmesini fırsat bilerek kripto para borsası FTX.COM’un ana şirketi ve operatörü FTX’i kurdu. 2020’de kurucusunun kaçmasıyla zor duruma düşen SushiSwap’e yaptığı yardımlardan ötürü kimileri tarafından “kriptonun kurtarıcısı” olarak adlandırılan Bankman-Fried’ın sektördeki yeri giderek sağlamlaşmaya başladı.

2021’nin başlarına kadar kademeli bir şekilde büyüyen FTX, spor ve ünlülerle kurduğu ittifakların da etkisiyle ana akımda adından giderek daha fazla söz ettirmeye başladı. Bu dönemde profili ve ticaret hacmi önemli ölçüde büyüyen FTX, sadece birkaç ay içinde 135 milyon dolar değerinde 19 yıllık bir anlaşmayla Miami Heat arenasının yanı sıra, 210 milyon dolarla 10 yıllığına e-spor kulübü Team SoloMid’e de sponsor olmuş; Tom Brady, Steph Curry ve Naomi Osaka gibi farklı sporların yıldız isimlerini de bünyesine katarak reklamını yapmıştı. Ayrıca, FTX’in sponsor olduğu isimler arasında Mercedes’in Formula 1 takımı da vardı.

Bu süre boyunca şirket, farklı yatırımcılardan çok ciddi miktarlarda yatırım topladı. Temmuz 2021’de B Serisi yatırım turunda tamı tamına 1 milyar dolar toplayan FTX’in değeri, Ekim 2021’de aldığı 421 milyon dolar ve geçtiğimiz ocak ayında aldığı 400 milyon dolar ile 32 milyar dolara ulaştı.

Ancak tüm bunlar olurken perde arkasında gerçek, görünenden çok daha farklıydı. Bazı raporlara göre, FTX’teki müşteri fonları, Alameda’daki kanamayı durdurmak amacıyla uygunsuz bir şekilde kullanılıyordu. CoinDesk tarafından yayımlanan bir makaleye göre, FTX’in kullanıcı işlemleri ve yatırımcılardan elde ettiği paralar Alameda’ya devrediliyor; Alameda da bu paraları SBM’nin de içinde bulunduğu kripto projelerine yatırıyordu. Makalede belirtildiği üzere, Alameda bünyesindeki 14.6 milyar dolar değerindeki kripto varlığın 5.8 milyar dolar kadarının FTX’in token’ı FTT’de tutuluyor; yaklaşık olarak 2.2 milyara denk gelen kısmı ise SERUM, Oxygen ve MAPS gibi Bankman-Fried’ın dahil olduğu kripto projelerine yatırılıyordu. Bu iddiaların ardından dünyanın en büyük kripto para borsası Binance’in CEO’su Changpeng Zhao, şirketinin 2021’de meydana gelen 2.1 milyar dolarlık FTX exit’inden kazandığı bütün FTT’leri satıp likidite edeceğini açıkladı. Bunu takiben, 25 dolardan işlem gören FTT’nin değeri sadece birkaç saat içinde %30 oranında çakılarak 6 dolar seviyesine geriledi ve bu da milyonlarca insanın para kaybetmesiyle sonuçlandı.

Daha sonrasında ise 2022 yılının başından beri kripto piyasasında devam eden keskin düşüşün etkisiyle dijital varlıklara daha temkinli yaklaşmayı öğrenen kripto meraklıları devreye girdi ve bu noktada, “sürü davranışı” diyebileceğimiz bir şey meydana geldi. FTX müşterileri art arda, birbirlerini takip edercesine bir davranışla kripto varlıklarını FTX’ten çekmeye başladı ve bu trendin çığ gibi büyümesiyle varlıklarını FTX’ten çekenlerin sayısı günden güne arttı. Bir noktada durum öyle bir hâl aldı ki mevcut FTX fonları ile varlıkları çekme talebi arasında kapanması neredeyse imkansız bir boşluk oluştu. Bu taleplerin karşılanamaması ve FTT’nin çökmesiyle kripto para borsası likidite sıkıntısı denen şeyle baş başa geldi ve FTX için çöküş başladı.

Normal şartlarda geleneksel bankalarda aynı sorunun meydana gelmemesi için federal hükümet, Büyük Buhran olarak bilinen ekonomik krizin bir sonucu olarak 1930’larda FDIC (Federal Mevduat Sigorta Kurumu) sigortasını başlatmıştı. Benzer bir durumun yaşanması hâlinde ABD finans sistemine ilişkin kamu güveninin sağlanmasını ve korunmasını kapsayan bu sigorta, FDIC sistemine üye bankalarda ve tasarruf kurumlarında vadesiz ve tasarruf hesaplarına yatırılan mudi başına 100 bin dolar ve altındaki mevduatları güvence altına alınmasını hedefliyor. Öte yandan, FDIC sigortasının geleneksel bankacılık sistemine özgü olması, FTX gibi kripto rezervlerinin bu sigorta tarafından desteklenmedikleri anlamına gelmekte.

Likidite sorunun yol açtığı krize engel olmak isteyen FTX, şansını tüm kullanıcı işlemlerini durdurmakta denedi; ancak bu, FTX’te bulunan paraları hızla eriyip giderken ellerinden hiçbir şey gelmeyen kullanıcıların daha da sinirlenmesine yol açtı. Bazıları parasının yarısını, bazıları ise tamamını kaybetmişti.

Daha sonrasında ise Changpeng Zhao, detayları açıklanmayan bir anlaşmayla FTX’i satın almak için konuşmalara başladığını açıkladı; ancak bu açıklamanın üzerinden henüz 24 saat geçmemişken Zhao bu sefer de "Kurumsal durum tespitinin yanı sıra yanlış kullanılan müşteri fonları ve ABD ajans soruşturmalarıyla ilgili en son haber raporlarının bir sonucu olarak” anlaşmanın iptalini duyurdu. Zhao’ya göre FTX’in battığı durum, kurtarılmanın çok ötesindeydi.

Yaptığı açıklamayla gelinen noktada tüm sorumluluğun ve suçun kendisine ait olduğunu söyleyen Bankman-Fried tüm seçenekleri araştırdığını aktarırken kripto analistleri alarma geçti. Buna göre, FTX’in olası iflasının tüm kripto piyasasında deprem etkisi yaratacağı ve erimeye yol açacağı aktarıldı.

10 Kasım Perşembe gününe gelindiğindeyse FTX’in bir sonraki duyuruya kadar yeni müşteri alımlarını ve para çekme işlemlerini bir kez daha askıya aldığı; Bankman-Fried’ın kripto birimi Tron’un kurucusu Justin Sun ile görüştüğü ve 9,4 milyar dolarlık bir “kurtarma paketi” oluşturmaya çalıştığı bildirildi. Ancak 11 Kasım’a gelindiğinde SBM yenilgiyi kabul etti ve FTX, iflas başvurusunda bulundu.

Peki ya sonra?

FTX’in iflas başvurusu yapmasını takiben Zhao, Binance’in FTT’ye yönelik mevduatları durdurduğunu söyleyerek diğer borsalara da aynı şeyi yapmaları için çağrıda bulundu. Başvurudan sadece saatler sonra ise FTX, para çekme işlemlerini dondurmasına rağmen milyonlarca dolar değerinde dijital varlığın FTX cüzdanlarından kaybolduğunu söyledi. Siber saldırıya ve kaybolan paranın miktarına yönelik resmî açıklama olmamakla birlikte, CoinDesk, miktarın 600 milyon dolardan daha fazla olduğunu; Elliptic ise 473 milyon dolar civarında olduğunu söyledi.

Bununla birlikte, önde gelen kripto para ve blok zinciri firmalarının hisselerinde düşüş yaşandı. Buna göre Silvergate Capital’ın hisseleri %10, MicroStrategy’nin hisseleri ise %2.6 düşüş görürken kripto madencilik şirketi Riot Blockchain ve Marathon Digital’ın hisselerinde de %5’lik düşüş kaydedildi.

Bankman-Fried ve FTX, Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu, Adalet Bakanlığı, Teksas Eyaleti Menkul Kıymetler Kurulu ve Kaliforniya’nın Mali Koruma ve Yenilik Departmanı olmak üzere en az beş farklı ABD düzenleyici kurumu tarafından soruşturma altında olduğu biliniyor.

Kriptoyu neler bekliyor?

Son olaylar ışığında yatırımcıların kriptodan geri adım atmasıyla sektörün durumunun giderek kötüleşebileceği öngörülüyor. JPMorgan analistleri, bu satırlar yazılırken 16 bin 486 dolardan işlem gören dünyanın en değerli kripto birimi Bitcoin’in değerinin 13 bin doların altına düşebileceğini söylerken Hong Kong merkezli kripto yatırım şirketi Moonvault Partners'ın kurucu ortağı Shan Jun Fok, bu miktarın 10 bin doların altında bile seyredebileceğini; Bitcoin’in 2020’den bu yana 10 bin altını görmediğini aktarıyor.

FTX çöküşünün kurumsal yatırımcıları kripto alanından uzaklaştırmasını beklediğini belirten Fok, sektörün vaadine olan inancın yeniden kazanılmasının yıllar alabileceğini de sözlerine ekliyor.

Bu şartlar altında neredeyse herkes, “kripto kışı”nın şu an olduğundan daha sert geçeceği bir döneme hazırlık olunması için uyarıda bulunuyor. SeiLabs’in kurucu ortağı Jayendra Jog, “Kısa vadede bu kripto endüstrisi için gerçekten çok kötü olacak” derken yine de bunun “her şeyi tamamen bitireceğini” düşünmediğini belirterek daha şeffaf, merkeziyetsiz kripto borsalara olan ilgiyi artıracağını umuyor.

Öte yandan, mevcut durumda düzenleyicilerin de kripto piyasasını daha sert kurallar çerçevesine sokmak için çalışmalara başlayacağını söylemek çok da yanlış olmayacaktır. Yaşananların “her türlü finansal kuruluşun kapsamlı düzenlemelere ihtiyaç duyduğu görüşünü” güçlendirdiğini belirten UBS döviz stratejisi ve kripto araştırması başkanı James Malcolm, kripto sektörünün muhtemelen 2024 yılına kadar tüm dünyada çok daha tutarlı olacağını ifade ediyor.

CNBC'ye konuşan ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu başkanı Gary Gensler ise kripto sektörü düzenlenirken yatırımcıların “daha iyi korumaya ihtiyacı olduğunu” aktarıyor.

FTX'in iflasıyla kripto sektörünün "birkaç yıl geriye" gittiğini belirten Changpeng Zhao da Financial Times'a verdiği demeçte FTX'in çöküşünün etkilerinin kademeli olarak kendisini göstereceğini söyleyerek, "Özellikle FTX ekosistemine yakın olanlar olumsuz etkilenecekler." değerlendirmesinde bulundu.