"Deprem vergileri" tartışması

30 Ekim’de İzmir’de meydana gelen deprem uzunca süre Türkiye gündeminin en üst sıralarındaydı. Depremde 115 kişi hayatını kaybetti, 1.035 kişi yaralandı. Deprem sonrası yapılan hasar tespit çalışmalarına göre acil yıkılacak, ağır hasarlı ve yıkık bina sayısı 342; bağımsız bölüm sayısı da 4 bin 350 olarak tespit edildi. 3 bin 660 binanın az hasarlı, 383 binanın da orta hasarlı olduğu belirlendi.

“Deprem vergileri nerede?” sorusuna cevap vermek için ilk olarak konunun hukuksal boyutuna bakmakta yarar var.

• Nedir? 1999 yılında yaşanan Marmara depremi sonrasında hayatımıza giren Özel İletişim Vergisi (ÖİV), halk arasında "deprem vergisi" olarak da biliniyor. 2000 yılında yürürlüğe konan ÖİV iki kez uzatılmış, 2003 yılı sonunda Gider Vergileri Kanunu’nun 39’uncu maddesine eklenerek kalıcı ve sürekli hâle gelmiştir. Cep telefonu ve sabit telefon faturaları, dijital ve kablolu TV yayınları ve internet hizmeti faturalarından %7,5 oranında alınan bu vergi kapsamında Eylül 2020 sonu itibarıyla 71 milyar liradan fazla gelir elde edilmiştir.
   
• Her deprem sonrası gündeme gelen “Deprem vergileri nereye harcanıyor?” sorusu 2011 Van depreminden sonra eski Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’e yöneltildiğinde Şimşek, tüm vergileri kastederek "duble yollara, demir yollarına, hava yollarına, çiftçiye, eğitime gittiğini" ifade etmişti. Vergilerin nereye harcandığını sorgulamanın vatandaşların en temel haklarından olduğu söylenebilir. Ancak Şimşek’in cevabı, her ne kadar vatandaşları kızdırsa da hukuki ve mali yönden yanlış bir durum söz konusu değil. 
   
• Yanlış soru: Devlet bütçesinin harcama esasları, muhasebeleştirilmesi ve denetimine ilişkin hükümleri içeren Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'na göre toplanan vergiler hazineye aktarılır ve vergiler bütçe kanunu kapsamında her türlü kamu hizmeti için harcanabilir. Bir diğer deyişle devlet, topladığı vergileri her konuda harcayabilir ve depremin zararlarını karşılamak için yürürlüğe konan ÖİV'nin de sadece deprem için kullanılması kanunen zorunlu değildir.
   
• Ne sorulmalı? Deprem için getirilen ÖİV, diğer vergiler nasıl kullanıldıysa oraya iştirak etti. Bu durumda toplanan vergilerle deprem tedbirleri kapsamında ne yapıldığının, söz konusu vergilerin amaç dışı kullanılıp kullanılmadığınının tespiti için ne gibi faaliyetler gerçekleştirildiğinin sorulması daha doğru olacaktır.
   
• İstanbul: İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu, son 18 yılda 975 bin binanın dönüşümü olduğunu söyledi. Hükümete seslenen İstanbul Belediye Başkanı, 6 milyon 750 bin binanın daha dönüşmesinin gerekli olduğunu ve zaman bakımından aynı hızla ilerlendiği takdirde bu dönüşümün tamamlanması için 120 yıla ihtiyaç duyulduğunu ifade etti. Zamanın kısıtlı olduğunu ve katılımcı bir deprem konseyinin oluşmasını istediğini vurguladı.
   
• CHP Genel Başkan Yardımcısı Ünal Çeviköz, Meclis'e deprem vergisi kapsamında elde edilen gelirlerin kurulacak Türkiye Cumhuriyeti Deprem Fonu'na aktarılması yönünde kanun teklifi verdi. Ayrıca, İzmir Depremi sonrası CHP TBMM Başkanlığına sunduğu yazılı önergeyle deprem vergilerinin nerelere aktarıldığının Meclis tarafından araştırılmasını ve şeffaf bir şekilde kamuoyuyla paylaşılmasını istedi.