Asrın felaketinden 23 yıl sonra: Şimdi gelse hazır mıyız?

Türkiye'de "asrın felaketi" olarak anılan 17 Ağustos Depremi'nin üzerinden 23 yıl geçti. 1999 yılında, 16 Ağustos'u 17 Ağustos'a bağlayan gece meydana gelen ve Richter ölçeğine göre 7,4 büyüklüğündeki merkez üssü Gölcük olan deprem, Türkiye tarihinin en büyük ikinci depremi olarak kayıtlara geçti.

Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın kırılmasıyla meydana gelen ve saat 03.01'de başlayarak 45 saniye süren deprem; İstanbul, Bolu, Bursa, Eskişehir, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da etkili oldu. TBMM'nin Temmuz 2010 tarihli komisyon raporuna göre, depremde 17 bin 480 kişi hayatını kaybetti, 43 bin 953 kişi yaralandı.

^{Yalova, 1999 — Daily Sabah}

Yaklaşık 200 bin kişinin evsiz kaldığı, 66 bin 441 konut ve 10 bin 901 iş yerinin yıkıldığı depremden 16 milyona yakın kişi değişik düzeylerde etkilendi, 285 bin 211 konut ve 42 bin 902 iş yerinde hasar tespit edildi.

Türkiye'nin en ağır felaketinin üzerinden 23 yıl geçmesinin ardından, İstanbul ve Marmara Bölgesi için tehlikenin yeniden cereyan ettiği biliniyor. Deprem uzmanları, yer bilimciler ve jeoloji mühendisleri neredeyse her fırsatta, depremin meydana geldiği Kuzey Anadolu Fay Hattı'nda birikme olduğunu ve yeniden kırılacağını ifade ediyor. Peki uzmanların öngörüleri neler? Depremin en çok hangi bölgeleri etkilemesi bekleniyor? Marmara Bölgesi olası bir depreme hazır mı? 

Uzmanların öngörüleri

Birçok deprem uzmanı ve jeoloji mühendisinin zaman zaman açıklamalarını okuyor ve izliyoruz. Tüm bilim insanlarının farklı değerlendirmeleri bulunsa da ortak kanı, 7 ila 7.8 büyüklüğünde bir deprem meydana geleceği yönünde. 

Bilim Akademisi Kurucu üyesi yer bilimci Prof. Dr. Naci Görür, "İstanbul'da minimum 7.2, maksimum 7.6 büyüklüğünde bir depremin meydana geleceğini ve en çok Avrupa yakasının kıyı kesimlerinin sarsıntıdan etkileneceğini" öngörüyor. İBB'den yapılan açıklamaları baz alan Görür, depremden yaklaşık 50 bin binanın zarar göreceğini tahmin ediyor. Görür konuya ilişkin şu ifadeleri kullanıyor: 

"İstanbul'da yaptığımız uyarı hâlâ devam ediyor, uyardığımız deprem hâlâ gelmedi. Marmara'da beklenen depremin, 1999 yılından itibaren her an olmak kaydıyla 30 sene içinde olma olasılığını %64 olduğu bilimsel olarak açıklandı. 1999'dan bu yana 23 sene geçti, %64 olasılık 2029'a kadar olduğuna göre biz işin son evresine geldik. Bu deprem olduğu takdirde İstanbul'un Marmara kıyılarına yakın olan yerleri en az 9 şiddetinde, kıyılardan uzaklaştıkça da 8 şiddetinde depreme maruz kalır."

Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Dekanı ve Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi Müdürü Prof. Dr. Şükrü Ersoy, geçtiğimiz ay katıldığı bir panelde Marmara Bölgesi'nde meydana gelecek depreme ilişkin "Marmara'da geçmiş tarihte büyük depremler var. En büyük deprem de 'küçük kıyamet' denilen 1509 depremi. Yıkımları ve ölü sayıları fazla. Dolayısıyla bu deprem bir daha tekrarlanırsa, depremin 7.7 büyüklüğünde olacağı düşünülüyor. 7.7 büyüklüğündeki bir deprem çok yıkıcı olabilir. Bir deprem geçmişte olmuşsa gelecekte de olabileceğini gösterir. Böyle bir potansiyel Marmara'da var. Doğrultu atımlı fayların verebileceği maksimum büyüklük 8 büyüklüğüdür. Türkiye sınırları içinde 8'den büyük deprem olması imkânsız." diye konuşuyor.

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Haluk Özener de mart ayındaki konuşmasında, 2030'a kadar Marmara Bölgesi'nde 7 büyüklüğünde bir depremin meydana gelme olasılığının %64 olduğunu vurgulayarak "Marmara Depremi için vakit geldi mi bilmiyoruz. Biriken enerji arttıkça depremin büyüklüğü de artar. Marmara için tahminim 7’nin üzerinde bir deprem ama ne zaman açığa çıkacağını bilmiyoruz" diyor.

En çok etkileneceği öngörülen bölgeler

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü'nün verileriyle hazırlanan kentin risk haritası şöyle: 

^{İstanbul Risk Haritası — Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü}

Öte yandan meydana gelen depremden yalnızca İstanbul'un değil, Marmara Bölgesi'ndenki 10 kentin etkileneceği öngörülüyor. Geçtiğimiz yıllarda konuya ilişkin konuşan Prof. Dr. Haluk Özener, "Bir sonraki depremin de bütün bilim insanlarının kabul ettiği, şu an da Marmara Denizi içinde bir deprem olacağıdır. Sadece İstanbul'u değil, Marmara'daki 10 ilin bu depremden etkileneceği öngörülüyor." ifadelerini kullanıyor. 

Peki ya çalışmalar? 

AKUT Genel Başkanı Recep Şalcı, 2003'ten önce yapılan binaların riskli olduğunu ve dayanıklılık testinin yapılması gerektiğini belirtiyor. Şalcı ayrıca yapı stoklarının yenilenmesi gerektiğini vurgulayarak "kentsel dönüşümün çok iyi planlanıp bir an evvel başlaması" gerektiğini söylüyor. Şalcı vatandaşların alabilecekleri önlemlere ilişkin "Deprem sırasında ne yapacaklarımız çok sınırlı ama depremden önce yapacaklarımız çok net ve belirli. Hem yapı stoklarımızı yenilemek hem de depremden önce yaşadığımız binanın içindeki yapısal olmayan unsurlar dediğimiz hareket edebilen, devrilen eşyaların sabitlenmesi ve bunların bir deprem sırasında insanlara zarar vermemesini sağlamamız gerekiyor." diyor.

'İstanbul depremi beklediğimiz büyüklükte olursa hiçbir zaman hazır olamayız.'

"Beklenen İstanbul depremi eğer beklediğimiz büyüklükte olursa hiçbir zaman hazır olamayız. Bunu söylemek gerekiyor. İstanbul dünyanın en büyük şehirlerinden bir tanesi. Nüfus yoğunluğu çok fazla ve Türkiye'nin buna hazırlanması 20 yıl sürer. Bunun çok iyi planlanması gerekiyor. İstanbul'da bir afet olursa en büyük sıkıntılardan bir tanesi ulaşım ve tahliye olacak. Bunun için de yolların ve köprülerin sağlamlaştırılması gerekliydi. Ama bunun %1'i ya da binde 1'i eksik kalsa bile biz İstanbul depremine hazırız diyemeyiz. Bunun tamamının hazır olması gerekiyor."

'Depreme hazırlanma konusunda mesafe kaydettiğimiz söylenemez'

TMMOB Yönetim Kurulu Başkanı Emin Koramaz, konuya ilişkin açıklamasında "Depremin yarattığı yıkımın ve yaşadığımız toplumsal travmanın büyüklüğüne rağmen, aradan geçen 23 yıl boyunca deprem gerçeğiyle gerçekten yüzleştiğimiz, yeni depremlere hazırlanma konusunda mesafe kaydettiğimiz söylenemez. 23 yılda afet riski olan yerleşim yerleri taşınmadı, binalarımız depreme dayanıklı hâle getirilmedi, kent merkezlerinde deprem toplanma alanları oluşturulmadı, afet sonrası kriz yönetim senaryoları hazırlanmadı." diyor. TMMOB'un ortak açıklamasında yapılması gerekenler şöyle sıralandı: 

1. Yapılaşmadan kaynaklanan risklerin bertaraf edilmesi için çağdaş bir ‘risk yönetim’ sistemi oluşturulmalıdır.
2. Bölgesel ve kentsel ölçekte ‘sakınım planları’ hazırlanmalıdır.
3. Ülke genelindeki yapılar incelenerek riskli yapılar tespit edilip güvenli hâle getirilmelidir.
4. Uygun olmayan zemin ve arazilerdeki yapılar derhâl boşaltılmalıdır.
5. Tüm yaşam alanlarımız bilimin ve teknolojinin rehberliğinde, insanların ihtiyaçları doğrultusunda ve doğayla barışık biçimde yapılandırılmalıdır.
6. 'İmar Barışı' adı altında ruhsatlandırılan yapılar derhal denetlenmeli, kaçak yapılar hiçbir biçimde affedilmemelidir."