Doğada Döngüsellik ve Zeytin

Prof. Dr. Gülşen Aytaç

Doğadaki döngüsellik, su döngüsünü, karbon döngüsünü, enerji döngüsünü ve bir canlının bir formdan diğer forma kesintisiz değişimini anlatır. Kısacası doğanın ölümsüzlüğünü anlatır. Ölümsüz doğada ölümsüz ağaç olarak anılan zeytin tarih öncesi dönemden bu yana yaşamın döngüsüne tanıklık etmektedir. 

Zeytin, öyle bir ağaçtır ki, onu kent halkına hediye eden tanrının adının kente verilmesine neden olmuştur. Bugün Atina’nın yer aldığı Attika topraklarında kurulacak kent, tanrılardan en güzel hediyeyi getirecek olan tanrının adını taşıyacaktır. Athena tanrısı, tanrılar arası yarışta, Atina kentine zeytin ağacı hediye ederek Poseidon’a karşı yarışı kazanmıştır ve kente Atina ismi verilmiştir. Zeytin barışı, bolluğu, bilgeliği simgelemesinin yanı sıra o kente yiyecek, yağ ve odun sağlayan çok yönlü bir hediye olmuştur. Bu ağaç, halkın sadece çocuklarına değil torunlarına ve onların torunlarına miras olarak kalabilecek kutsal bir hediye olmuştur. 

Atina Akropolisi'nin tepesinde bulunan Athena'nın zeytini olarak anılan zeytin ağacı

Ölümsüz sayılan zeytin ağacı, yaşamın her alanına dokunan çok yönlü bir ağaçtır. 

Meyvesi, yağı ve yan ürünleriyle insana her açıdan fayda sağlar. Kimi kaynaklarda ‘yağ ağacı’ olarak anılan zeytin ağacının meyvesinin kokusunda, renginde ve tadında hiçbir değişim olmayacak şekilde ısıl işlemden geçirilmesinden sonra elde edilen doğal yağ, zeytinyağıdır. Zeytinyağı, biyolojik açıdan en değerli yağlardan biridir. Günümüz ve eski dünyanın en önemli gıda maddeleri arasında yer alan zeytin ve zeytinyağı besin değerleri açısından çok zengin olup, tarih boyunca ‘sıvı altın’ olarak adlandırılmış, besin ve ilaç maddesi olarak kullanılmıştır.

İki veya üç fazlı işlemlerden geçen yağ elde etme işleminden sonra farklı miktarlarda katı atık olarak adlandırılan pirina ve zeytinyağı tesisi suyu açığa çıkmaktadır. İçeriğinde zeytin kabuğu, çekirdek parçaları, etli kısımların posası, bir miktar yağ ve su bulunan pirina organik madde ve fenolikler açısından oldukça zengindir. Atık olarak görülebilecek bu kısımlar aksine kompost olarak toprağı iyileştirmede, kurutulup biyogaz olarak yakıt ve enerji üretiminde kullanılmasında, biyokömür olarak toprağın karbon miktarını artırmada ve hatta kozmetik ve ilaç sanayiinde kullanılmasında etkilidir. Atık olarak kabul edilen pirinanın geri kazanım ve yeniden kullanım stratejileri ile çevresel sisteme tekrar dahil edilmesi döngüselliğin en önemli örneklerindendir. 

Zeytin ağacının bir diğer yan ürünü, meyvesi yendikten sonra açığa çıkan zeytin çekirdeğidir. 

Özellikle içeriğindeki selülozik bileşimi sayesinde önemli bir biyomalzeme hammaddesi olarak kabul görmektedir. Günümüzde birçok teknoloji firması zeytin çekirdeklerinden biyo bazlı çevre dostu alternatif malzemeler çıkarır ve bu sayede kurumsal karbon ayak izlerini de azaltırlar.

Çevresel açıdan en fazla risk taşıyan, zeytinin diğer atık yan ürünü, üretim sırasında açığa çıkan zeytinyağı tesisi atık suyudur. Aerobik ve anaerobik yöntemlerle bütünleşik arıtımlar sonrasında, saflaştırılmış su olarak geri kazanılabilir ve toprağa kontrollü uygulanabilir. İçeriğindeki fenolik bileşenler sayesinde gıda, ilaç ve kozmetik sanayinde kullanılırlar.

Zeytin ağacının gövdesinin de kullanım alanı çok geniştir. Zeytin ağacının gövdesinin çok sağlam ve sert yapıda olması mobilya ve mutfak araç gereç yapımında çokça kullanılmasını sağlar. Ayrıca kuruyan zeytin ağacı gövdeleri yakıt üretiminde de çokça kullanılmaktadır. Gövde kabuğu ve küçük parçalara ayrılan gövde toprak yapısına karıştığında toprağın bileşimdeki organik maddeyi zenginleştirir, su döngüsünü düzenlemeye yardımcı olur. Ayrıca, zeytin çekirdeği gibi bir biyomalzemeler için hammadde olanağı sağlar. 

Zeytin yaprakları çeşitli şekillerde değerlendirilir. 

Güçlü bir antioksidan olan zeytin yaprağı çayı bu özelliği sayesinde ilaç sanayinde kullanılmaktadır. Zeytin ağacının gövdesi gibi yaprakları da toprağa karıştığında toprağın bileşimindeki organik maddeyi artırır. Toprağın su döngüsüne yardımcı olur ve toprağın verimliliği artar. 

Zeytin ağaçları uzun ömürlü ve her dem yeşil ağaçlardır. 

Uzun ömürlü olması atmosferden aldıkları karbonu uzun süreli tutma ve toprakta depolama imkânı sağlar. Özellikle en fazla yayılım gösterdikleri Akdeniz Havzası’nda ciddi bir karbon yutağı rezervi oluştururlar. Bu da iklim krizine karşı ciddi bir çözümdür. Zeytinliklerin karbon yutağı olarak değerlendirilmesi doğanın döngüsel işleyişi, ekosistemlerin döngüsel dengesi ve döngüsel ekonomi için önemli bir fırsattır. 

Zeytin, yalnızca besin ve kültürel bir değer değil; gövdesinden yaprağına, meyvesinden yan ürünlerine kadar yaşamı besleyen çok yönlü bir hediyedir. Her parçası, doğru şekilde değerlendirildiğinde atıkları azaltır, toprağı, enerjiyi ve insan sağlığını zenginleştirir ve doğanın döngüselliğine uyum sağlar. Böylece zeytin, binlerce yıldır olduğu gibi, bugün de yaşamın sürekliliğine tanıklık etmeye devam eder.