Duyguların kültürel politiği: Tek başına seyahat ederken korktuğum(uz) şeyler üzerine

Bir süredir açık havada uyuyorum. Ege’nin ortasındaki bir adanın belediye kampında uzun süreler geçirdikten sonra son iki haftadır daha yeşil, dağlık başka bir adanın saklı vadilerinden birindeyim. Vadi, yüksek bir dağdan denize doğru akan bir nehrin yatağı boyunca ilerliyor ve sonunda küçücük bir koyda denizle buluşuyor. Kışları suyun debisi yüksekken nehirle deniz birleşik, yazın ise nehir denizden az ötede küçük bir gölet oluşturarak durduğu için kenarındaki alçak kayalıklardan ilerleyerek önündeki koya ulaşmak mümkün. Nehrin denize açıldığı yamaçta ise bir zamanlar güneşin battığı noktaya bakacak şekilde konumlandığı belli olan bir yapıdan kalan taşlar var. Bunlar sadece temelleri görünür olsa da adada önemini hâlâ koruyan, Yunan mitolojisinin en önemli tanrıçalarından Artemis’e adanmış bir tapınağın kalıntıları. (Artemis’in bilinen en önemli tapınağı ise Türkiye kıyısında, Efes’te bulunuyor.)

Çadırım Artemis tapınağından yürüyerek 10 dakika mesafedeki sık bitki örtüsüyle kaplı vadidin içlerindeki bir ağacın koynunda, denizden gelen güçlü rüzgar karşısında, eğilerek büyümüş koca bir çam ağacının yarattığı, rahme benzeyen, korunaklı boşluğun içinde. Yukarıdan bakıldığında hiç anlaşılmasa da vadi boyunca neredeyse her ağacın altında bir çadır ya da hamak var var. Yukarıdaki şelaleye kadar ilerleyen bu bölgede çoğunluğunu gençlerin, üniversite öğrencilerinin, müzisyenlerin oluşturduğu neredeyse küçük bir köy nüfusuna denk bir kalabalık konaklıyor. Adada yaz ayları şenlikle, müzikle geçtiği için, akşamları çeştli yerlerde çalan amatör müzisyenler ve tatile çıkmış öğrenciler, yüksek sezonda tursitlere göre ayarlanan konaklamalara bütçe yetiştiremedikleri için buradalar.

Gündüzleri nehir başında klarnetini, kemanını pratik edenlerin sesleri duyuluyor ara sıra, herkes kendi hâlinde, kimse kimsenin sınırını ihlal etmiyor. Burada kendimi güvende hissediyorum. Oldukça stresli geçen bir yılın ardından çadırımda ya da hemen önüne kurduğum hamakta çok huzurlu uykulara dalıyor, vadide tek başıma yürüyüşler yapıyor, akan suyun yarattığı göletlerde ve denizde yüzüyorum. Yakında bir bakkal ve interneti olan kafeler, restoranlar bulunuyor; gerektiğinde kolayca erişebiliyorum.

Outdoor (doğa) faaliyetleri genellikle erkek egemen bir alan olarak kurgulanagelse de, benim gibi birçok kadın, özünde cinsiyetsiz olan bu alanı ve doğada hareket etme haklarını son yıllarda yeniden sahiplenme çabası içindeler. Kadınların doğada yalnız, bağımsız ve dayanışma içinde var olma biçimleri, hem kişisel güçlenmenin hem de toplumsal normlara karşı bir direnişin göstergesi olarak okunabilir.

Bu bağlamlara dikkat çekmek için kaleme aldığım, birkaç hafta önce yayımlanan “Sorulduğu anda korkutan bir soru: Tek başına seyahat etmekten korkmuyor musun?” başlıklı yazım, çok kişinin dikkatini çekmiş olacak ki, sonrasında yüzlerce mesaj geldi. Söylediklerimi kendine yakın bulanların yanı sıra tam da yukarıda bahsettiğim sebeplerden dolayı açık havada tek başına olmakla ilgili kafası karışık olan; buna sebep korkularından bahseden ve benden sorularına yanıt bekleyenler de azımsanmayacak miktardaydı.

Mesaj yazan kadınlar kendi korkularını iletip, benim de benzer hisler duyup duymadığımı anlamak istiyor ve bu korkuları aşmak için bulduğum çözümleri merak ediyorlardı. Peki ben burada neden ve nasıl korkmuyordum? Hadi “insan olarak” korkmuyordum “bir kadın, anne” olarak da mı korkmuyordum? İlkinin devamı olarak okunabilecek bu yazıda duyguların kültürel politiğini biraz eşelerken, feminist perspektiften doğada bulunma pratiklerini, kadınların patriyarkal sistemin etkisiyle geliştirdiği içselleştirilmiş korkularını ve yıllardır edindiğim outdoor tecrübelerinden öğrendiklerimi aktarmaya çalışacağım.

Erikson psikolojik açıdan güveni, “Bireyin kendini başkalarına karşı savunmasız bırakabilme cesareti” olarak tanımlar. Buradan da anlayabileceğimiz üzere güven duymak temelde başkalarının bizde uyandırdığı intibaya bağlıdır. Güvende hissetmediğimizde endişelenir, korkarız. Fakat korkular her zaman başkalarından kaynaklanmaz, “öğrenilmiş” korkularımızın yanında biyolojik/evrimsel temelli olanlar da vardır. Biyolojik/evrimsel korkular, evrimsel süreçte hayatta kalmamıza yardımcı olduğu için genetik olarak aktarılırlar; karanlık, zehirli hayvan korkusu bunlardandır örneğin. “Toplumdaki cinsiyet normlarına uymadığı için yargılanmaktan korkmak” ise öğrenilmiş korkulara bir örnektir.

Yakın dönem insanlık tarihimizi şekillendiren patriyarka, doğa faaliyetlerini (kamp, yürüyüş, dağcılık, bisiklet, yüzme vb.) genellikle nötr ya da “maskülen” olarak kodladı. Kadınların bu alanlara katılımı ise bulundukları toplumdaki cinsiyet politikalarıyla bağlantılı olarak mümkün olur hâle geldi. Toplumsal cinsiyet eşitliğinin daha iyi sağlandığı, kamusal güvenliğin ve doğayla iç içe yaşam kültürünün yüksek olduğu toplumlarda bu oran artıyor; kadına yönelik şiddetin yaygın, toplumsal cinsiyet eşitliğinin zayıf olduğu Ortadoğu, bazı Güney Asya ve Afrika ülkelerinde ise kadınların outdoor faaliyetlerine katılımı azalıyor. Buralarda kadınlar halihazırda risk altında yaşadıkları için doğal olarak kendilerini açık havada hareket gibi, daha savunmasız kılacak durumlara sokmaktan çekiniyor, buna dair ihtimallere dahi yaklaşmaktan korkuyorlar.

Duyguların Kültürel Politiği (The Cultural Politics of Emotions) kitabının yazarı Sarah Ahmet çok önemli bir noktaya dikkat çekerek, duyguların sadece içsel tepkiler olmadığını, toplumsal ilişkiler içinde şekillendiğini anlatır ve korku, utanç, sevgi gibi duyguların yalnızca bireysel değil; toplumsal kurgu ve iktidar ilişkileriyle örülü olduğunu söyler. “Duygular bir şeyler yapar: bireyleri topluluklarla – ya da bedensel mekanı toplumsal mekanla – bağlı kılar; bunu da bağların yoğunluğu sayesinde başarır” der yani, utancın örneğin, kadınları belirli mekanlardan uzaklaştırabileceğini; aidiyet hissinin ise onları toplumsal alanlara dahil edebileceğini anlatır, duygularımızın dış mekanı algılama ve deneyimlemede belirleyici olduğunun altını çizer. Ahmed’e göre kadınların doğaya yalnız çıkmaktan, kamp kurmaktan ya da yürüyüş yapmaktan çekinmelerinin temelinde cinsel şiddet korkusu vardır. Bu korku, “bireysel değil yapısal bir durumdur ve kadınların özgürlüğünü doğrudan sınırlar.” Ahmed ayrıca korkunun, bedensel hafızada yer ettiğini ve hareketimizi sınırladığını söyler; kadınların doğaya çıkarken “tehlike” hissetmesi, bu içselleştirilmiş hafızanın bir sonucudur.

Önceki yazımdan sonra kadınlardan aldığım mesajlar, hem Sarah Ahmed’in yazdıklarını hem de evrimsel gerçekleri doğrular nitelikteydi. “Erkekler ve onlardan gelebilecek tehditkar davranışlar, fiziksel saldırılar”ın başı çektiği bu listedeki diğer başlıklar şöyleydi:  

“Karanlıktan, kaybolmaktan korkmak”, “Tuvalet, kişisel bakım ve temizlikle ilgili korkular”, “Böcek, yılan, akrep ve yabani hayvanlardan zarar görmekten korkmak”, “Sahip olunan maddi şeylerin çalınmasından korkmak”, “Toplumsal baskılardan kaynaklı korkular; kendisi için bir seyahat/hareket etme eylemini seçen bir kadın olmanın başkalarında yaratacağı negatif düşünecelerden korkmak” ve çocuğu olanlardan ya da birilerine annelik yapanlardan gelen “Çocuktan uzaklaşmanın yaratacağı ilişkisel sonuçlar ile diğer insanlar tarafından anneliği üzerinden yargılanacağından korkmak” ile “Onları (örn: yaşlı anne babamı, teyzemi, dükkanımı, projemi vs) geride bırakmaktan korkmak, ayrışmayla bağlantılı korkular.”

Hemcinslerimin hepsinin, benim de hissettiğim bu korkuları, Bell Hooks’un "Feminizm sadece özel alanda değil, her alanda bir direniştir, doğa da bu alanlardan biridir" demesini de aklımda tutarak, bu korkularla olan kişisel ilişkimi ve kaynağı olan şeylerle nasıl başettiğimi açmaya çalışacağım. 

Tek başıma yapacağım seyahatleri ve bu seyahate dair her şeyi tasarlarken, öncelikle bulunacağım yer(ler)deki erkekliklere ve toplumsal cinsiyet ilişkilenmelerine bakıyorum zira tüm kadınlar gibi benim için de en büyük tehlike kalemini erkekler oluşturuyor. Fakat üzerimde büyük etkisi olan her şeyde yaptığım gibi, ona sadece maruz kalmaktan hoşlanmıyorum; erkekler, erkeklik ve patriyarkayla ilgili yapılmış güncel akademik/bilimsel çalışmaları düzenli okuyorum; bu konularda çeviriler yapıyorum. En son tezimi mesela bir toplu tecavüz davası üzerine yazmıştım.

Bu bilme hâli, sürekli bir gözlemle birleşerek bana bu tehlike kalemini daha sağduyulu bir şekilde yönetebilme becerisi veriyor. Örneğin erkeklerin saldırgan hareketlerini çok büyük oranda biyolojik olarak değil erkeklik kimliklerine bağlı olarak işlediğini biliyorum. Bilimsel kanıtlar sayesinde doğrudan testosteron ve saldırganlık arasındaki ilişkinin düşük ila orta düzeyde olduğunu, sosyal bağlam ve bireysel özelliklerin ise bu etkiyi güçlendirip zayıflatabileceğini öğrendim. Çevresel koşullardan etkilenmeksizin psikopatolojik bozukluğu dolayısıyla saldırgan olan erkekler var, fakat bunların oranı %1-3 arasında değişiyor. Toplumsal cinsiyet çalışmaları okumalarının, erkeklik, güç, iktidar ilişkilerini anlamada çok faydasını gördüm. Erkeklerden erkeklik kimliğinin bir gereği olarak saldırganlık ve tahakküm kurmalarının beklendiği, bunun toplumsal cinsiyet normu olduğu -Türkiye gibi- yerlerde ancak sosyal yapısını iyi bildiğim, görece güvenli bölgelerde grup olarak hareket ediyor, tek başıma doğada yalnız kalabileceğim seyahatleri asla yapmıyorum. Bir vadide tek başına çadırda kalmak, haftalar boyu yürümek, ya da bisikletle uzun yol yapmak gibi hareketleri ancak toplumsal cinsiyet eşitliğinin olduğu, toksik maskülinitenin norm olmadığı yerlerde yapıyorum. Genel olarak tek başıma seyahat ederken tanımadığım erkeklerle sosyalleşmiyor, gerekmedikçe asgari düzeyde bile olsa ilişkilenmiyorum. Ne kadar güvenli bir yerde de olsam etrafımdaki erkekleri her zaman gözlemeye devam ediyorum. Sınırlarımı ihlal eden bir durum olduğunda çok net hayır diyor, tavrımı ya da gücümü göstermekten çekinmiyorum. Bedenimle bağımı sağlam tutuyorum, ona kırılgan, hassas bir obje gibi yaklaşmıyor, çeşitli biçimlerde güçlendirip besliyorum. Galiba aklıma, becerlerime ve bedenime güvenmek ve hepsini birlikte kullanmayı öğrenmek, erkeklerle olan bedensel/alansal karşılaşmalarla ilgili temel güvencem. 

Böcek, yılan, akrep ve vahşi hayvanlar: Özel bir alerjiniz olmadığı ve tropiklerde seyahat etmediğiniz sürece bir böceğin zehrinden ciddi bir zarar görme olasılığınız pek yok bildiğim kadarıyla; yılanlar evet insanı görünce irkiltiyor ama onların da zehirlisi az, denk gelmek zor -bakmayın eski hikayeler tarım zehirlerinin bu seviyede olmadığı zamanlara ait. Akrepler serin, kuytu yerleri severler ve kendileriyle açık havada denk gelmek çok az bir ihtimaldir. Size zarar verebilecek büyüklükteki bir vahşi hayvanla ise epey yalıtılmış bir bölgeye gitmediğiniz sürece karşılaşmazsınız, uğraşsanız da denk gelemezsiniz -emin olun onlar sizin korktuğunuzdan daha fazla sizden korkuyor. Hayvanların nerede yaşadığı, ne zaman ne yaptıkları nettir. Gideceğiniz yerin fauna/florası hakkında okuyabilir, hangi hayvan nerede ne zaman napıyor tüm detaylarıyla öğrenebilirsiniz. Ayrıca gerçek karşılaşmalar her zaman zihninizdeki korkudan daha küçüktür; hayvanları doğal ortamında gözlemlemek ve onlara yakın olmanın duygusu çoğu zaman huzurdur, zorunda kalmadıkça onlar size yanaşmazlar. Uzun yıllar fauna/flora bakımından çok zengin bir köyde yaşadım, engerek de gördüm, onlarca kez akreple de karşılaştım, kimin nereden ne zaman çıkabileceğini biliyorum. Ama bundan öte hayvanların benim içimdeki duygusu, bu kategorilerdekiler de dahil, korku değil saygı. Bu yüzden kişisel deneyimlerime ve genel bilgime dayanarak seyahatlerimde doğada hayvanlardan korkmuyorum.

Karanlık, kaybolmak: Karanlık bir zamanlar dünyada baskın bir tür değilken evrimsel bir parçamız hâline gelmiş bir korkumuz ama artık uyurken bir kaplan saldırısına uğrama ihtimalimiz kafamıza saksı düşüp ölmekle neredeyse aynı. Görme duyunuza güvenemediğiniz durumlarda dinlemeyi devreye sokmalısınız. Doğada çadırın içindeyken örneğin sadece etrafınızdaki sesleri iyi dinleyerek birçok şeyi bilebilirsiniz. Karanlıkta kalmaya biraz alışmazsanız ama bunu yapmak zor olabilir. Bunun için güvenli bir yerde karanlıkta yürümeler yapın derim. Patriyarkal toplumlar, kadınları doğada “beceriksiz”, “korunmaya muhtaç” olarak görür. Bu yargı, kadınlarda yetersizlik hissini içselleştirir; çadır kuramamaktan teknik bilgi eksikliğine kadar birçok konuda kendine güven eksikliği yaratır. Bunu size ait bir hakikat olarak almayın, kendinizi aşağı çekmezseniz çadır kurmayı, harita okumayı ya da ihtiyacınız olan aletleri kullanmayı erkeklerle aynı şekilde yapabilir, öğrenebilirsiniz. Kaybolmaktan korkuyorsanız gideceğiniz yeri önceden çalışabilirsiniz. Benim gençliğimde bisikletle binlerce kilometre gittiğim yıllarda internet ve navigasyon teknolojileri yoktu, detaylı harita okuyarak kaybolmadan gidebiliyordum. Şimdi telefonunuzda çevrimdışı olarak da dünyanın her yerinin her noktasının haritasına bakabilirsiniz. Yolu, yeri kafanızda oturtun, buna zaman ayırın.

Tuvalet ihtiyacı, kişisel bakım kaynaklı korkular: Toplumsal cinsiyet normları, erkeklik kimliğini güç ve iktidarla ilişkilendirirken, kadın kimliğini bakım ve temizlikle eşler. Bu da kadınların kirlenmekle ilgili şeylerden korkmalarına yol açabilir. Uzun süre doğada yürüdüğünüzde, tuvaletinizi açık havada yaptığınızda en fazla biraz kötü kokmaya başlarsınız, bu aylarca sürse bile sizin için bir tehlike yaratmaz. Bu yüzden bu korku biyolojik değil, öğrenilmiştir; yaşadığınız toplumdaki “makbul kadın kimliği” temizlik ve bakımla bitişikse, kirlendiğinizde en fazla o zarar görür ama siz kadın olmanıza bir zeval gelmez merak etmeyin.

Doğada hareket etmeli seyahatlerde özellikle işlevsel, maddi değeri yüksek olmayan eşya ve ekipman seçerseniz, bu korkudan kolaylıkla azade olabilirsiniz. 

Anne olan kadınların korkularını, “bir kurum ve deneyim olarak annelik” merkezli bir başka yazıda ayrıca ele alacağımı belirtiyor, şimdilik yazıma Newal el Saddavi’nin sözleriyle son veriyorum:

“Korkuyla doğuyor, korku içinde yaşıyor ve korkarak ölüyoruz. Bizi işte bu şekilde kontrol ediyorlar.”

Eğer korkularınızı nasıl kontrol altına alındığınızı anlamak için kullanmayı öğrenebilirseniz, onların sizi hiç beklemediğiniz biçimde özgürleştirdiklerini görebilirsiniz. Denemeniz dileklerimle…

Okuma önerileri:

• Sara Ahmed – The Cultural Politics of Emotion
• Loreen Massey – Space, Place and Gender
• Judith Butler – Cinsiyet Belası: Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi, çev.Zeynep Direk, Metis Yayınları