Furya bitti, gerçekler geldi: Yapay zeka endüstrisi bir çıkmaza mı giriyor?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
Bugün üretken yapay zeka devrimi dediğimiz olayın her şeyden önce LLM, yani büyük dil modellerinden türediğini hatırlayarak başlayalım. Dil de kelimelerden oluşur ve kelimeleri asla küçümsememek gerekir. İngilizce hype kelimesinin Türkçeye "furya" diye tercüme edilebileceğini ilk kez Sinan Aral’ın sosyal medya üzerine yazdığı The Hype Machine kitabının Türkçeye Furya Makinesi ismiyle (Tellekt Yayınları, Mayıs 2022) çevrilmesiyle görmüştüm. Sevgi Halime Özçelik tarafından yapılan bir çeviriydi.
Oysa bildiğimiz sözlükler "hype"ı Türkçeye "heyecanlandırma", "abartılı", hatta "yutturmaca" diye çevirir. Ben "furya"nın kitabın bağlamına uygun bir çeviri olduğunu düşündüm ve isabetli buldum ama “Hype’ın Türkçe tam karşılığı furyadır bunu da böyle kullanın” diye artistlik de yapamam. Zira furya da İtalyanca furia kelimesinin bir karşılığı olarak dilimize girmiş; kudurma, çılgınlık, gazap kelimelerinin karşılığı olarak.
Türkçede furya kelimesinin zaman içinde biraz yumuşadığını kabul etmek gerek. Olumsuz bir durumdan ziyade “balık bolluğuna, bereketine” bile furya diyebiliyoruz. Oysa kelimenin kökeninde kudurma, çılgınlık ve nihayetinde gazap olduğunu hatırlarsak yaşananlar daha iyi anlaşılır. Ben de bu yüzden yapay zeka hype’ını “furya” kelimesi üzerinden düşünmeyi doğru buluyorum. Çünkü bunca fiziksel imkansızlığa karşı bunca çılgınca hareket etmenin başka bir açıklaması yok.
2026'ya 'gerçeklik yılı' demiştik
Şimdi fikr-i takip yapalım. 2025’in Aralık ayının başıydı. Her yılı kapatırken âdettir; yıl özetlenir, önümüzdeki yıla ilişkin öngörüler sıralanır. Aposto Yayın Yönetmeni Deniz Kaynak, geçen yıl bunu biraz erken istemişti. Çünkü bu öngörüleri basılı olarak yayımlama ihtimali vardı. Ben de Aralık'ın ilk günlerinde böyle bir yazı yazmış ve başlığını da "Yenilik ve Yüzleşme Yılı" diye atmıştım. “Daha yılın bitmesine bir ay var, umarım bir şeyleri atlamış olmayız” diye de kuşkuluydum. Yine de o yazının sonunda şöyle bir cümle kurmuştum:
"2026’da verimlilik temenni boyutundan, zorunluluk boyutuna ilerleyebilir. Çünkü dijital dünya fiziksel sınırlarıyla tanışmak ve yüzleşmek zorunda. O nedenle 2026’ya 'gerçeklik yılı' desek yeri."
2026’nın henüz ilk çeyreği bitmeden, gerçeğin çölünden bildiriyorum. Çünkü gerçekler kendini erken ve fena halde dayattı. Yapay zeka furyasından epey endişeli sinyaller gelmeye başladı. Zaten bunun işaretlerini daha Ocak ayının son haftasında, Davos Zirvesi sırasında almıştık.OpenAI CEO’su Sam Altman “Benimsenme açığı, yetkinlik fazlası” diye bir şeylerden bahsediyor, handiyse sitem ediyordu. Bunun üzerine de “Sam Altman’ın Davos sitemlerinin ardında ne var?” sorusuna cevap arayan bir yazı yazmış, hatta konuyu James Watt’ın 18. yüzyıldaki buhar makinesine kadar götürmüş ve o yazıyı bitirirken durumu şöyle özetlemiştim:
“OpenAI’ın Davos mesajını yahut vaadini tek bir cümleye indirgemek zor. Ancak 'benimseme açığı', 'yetkinlik fazlası' gibi şık kavramlarla söylemeye çalıştıkları şey açık: Teknoloji hazır, siz nerede kaldınız? Çünkü çok para harcadık. Bir an önce benimseyin de maliyeti karşılayalım.”
Soğuk gerçekliğe sert iniş
Bugün geldiğimiz nokta şu: Yapay zeka endüstrisi sihir evresinden bilançoların ve fizik yasalarının konuşulduğu soğuk gerçeklik evresine sert iniş yaptı. Sitemler homurdanmaya, şişirilmiş beklentiler hayal kırıklığına döndü. Elimizde somut gerçeklik olarak OpenAI’ın büyük sükse yaratan Sora video aracını aniden kapatması var ama durum bundan ibaret değil. Bilindiği üzere sektörün en büyük korkusu, 2000’li yılların dotcom balonunu hatırlatan bir finansal krize dönüşmesi.
- Ancak durum salt finansal krizin ötesinde. Fiziksel sınırlar züccaciye dükkanının ortasındaki fil gibi hortum sallıyor. Yani sonsuz paranız olsa bile aşamayacağınız bir sınır var bu konuda.
Her şeyden önce ve tekrar tekrar hatırlamalıyız ki yapay zeka sadece bir yazılım meselesi değil, aynı zamanda bir ağır sanayi meselesi. Sürekli tekrarlanan “Tek bir büyük veri merkezi, orta ölçekli bir kentin enerji ihtiyacına eşdeğer olan 50-100 megavat sürekli elektrik talep ediyor” lafzını ele alalım. Evet, bu konu sık tekrarlanıyor ama bir klişe değil. Meselenin kalbi tam olarak burada.
Çözümü de öyle dil modellerinin gelişimi kadar hızlı olmayacak. Daha çok veri merkezi gerekiyor evet ama veri merkezleri de tek çözüm değil. Çünkü bir veri merkezi 2 yılda inşa edilebiliyor pekala ama ona enerji sağlayacak iletim hatlarının onaylanması ve kurulması 15-30 yıl sürebiliyor. Çok tekrarlandığı için tek büyük bir veri merkezinin günde 5 milyon galon (50 bin nüfuslu bir kent kadar) suya ihtiyaç duyması konusunun ayrıntılarına girmeyeceğim. Bu fiziksel sınırlar ve bunun dayattığı mali tablo ortada.
Dairesel fonlama meselesi
Peki fiziksel sınırlar bu kadar ortadayken bu devasa değerlemeler, yatırımlar ve hâliyle karşılığını beklemeler nasıl oluyor? Bu sorunun cevabı çok aşamalı ama ilk önce dairesel fonlama (circular funding) konusundan söz etmeliyiz. Yapay zekâ furyasını, 2000’li yılların başındaki dotcom balonundan ayıran bir taraf bu.
Çünkü sistemin merkezinde Nvidia gibi gerçek anlamda nakit üreten şirketler var. Gelgelelim bu durum, fiyatlamaların geleceğe yönelik aşırı beklentiyle şiştiği gerçeğini ortadan kaldırmıyor. Çünkü OpenAI işlem gücü için Nvidia çiplerine büyük para yatırıyor evet ama Nvidia da dönüyor bu parayla OpenAI’a yatırım yapıyor. Dolayısıyla kağıt üzerinde büyüme şişiyor da şişiyor.
Fakat bir noktada bu zinciri son kullanıcıdan gelen organik nakit akışının beslemesi gerekiyor. Henüz öyle bir durum yok. Zira Sequoia Capital’in analizlerine göre, yapay zeka altyapısına yapılan yatırımlarla bu yatırımlardan elde edilen fiili gelirler arasında tam 600 milyar dolarlık devasa bir uçurum var.
Sora video aracı neden kapatıldı?
Bu uçurumla ilgili olarak Sora video aracının başarısızlığı iyi bir örnek olay. Çünkü Sora’nın kapatılmasının nedeni çok basit bir matematiksel imkansızlık. Sora ile üretilen 10 saniyelik tek bir videonun sadece sunucu maliyeti 1,30 dolar olarak hesaplanmış.
- Hani o sosyal medyada kaydırırken gördüğümüz çoğunlukla çöp olan o video içerikten söz ediyoruz. Hâliyle buna para ödemeye hevesli kişi az.
Sora’nın OpenAI’a günlük maliyeti 15 milyon dolara ulaşırken, projenin toplam geliri sadece 2,1 milyon dolarda kalmış. Buradan çıkarılacak ders açık: Tüketicide hayranlık uyandıran, “Vay be” dedirten her şey ölçeklenebilir bir iş modeli anlamına gelmiyor.
“Bunu her şeyi ücretli, hatta daha pahalı modellerle çözemezler miydi?” sorusunun yanıtı oldukça trajik. Zira 900 milyon aktif ChatGPT kullanıcısının sadece %5,5’i ücretli aboneymiş. Kırılganlığı örneklemek adına not düşeyim: O, %5,5’lik ücretli aboneden biri de bendim ama İran Savaşı sırasındaki OpenAI-Pentagon ilişkilerini gördükten sonra aboneliğimi iptal ettim.
Anthropic’in başarısı ne anlatıyor?
Peki bu oyunun kazananları yok mu? Kuşkusuz Google Gemini gibi daha temkinli adımlarla ilerleyenler olsa da bir örnek verme hakkım olacaksa onu Anthropic ve Claude Code örneğinden yana kullanmak isterim. Çünkü OpenAI bireysel kullanıcılara odaklanıp nakit yakarken rakibi Anthropic kurumsal piyasayı odağına alan “Claude Code” ile 9 ayda 2,5 milyar dolarlık gelire ulaşmış.
Bu, bana kalırsa çok net bir gerçeği gösteriyor: İş dünyası, doğrudan verimlilik sağlayan araçlara ödeme yapmaya hevesli. Fakat aynı heves “sohbet” ve “oyuncaklı” içerik üretenler tarafında geçerli değil. Zaten OpenAI’ın Sora’yı apar topar kapatıp kurumsal tarafa dümen kırması da bunun bir göstergesi.
Ancak kurumsal tarafta da belirgin bir temkin var. McKinsey verilerine göre şirketlerin %88’i yapay zeka kullansa da bunların sadece üçte biri bunu kurumsal ölçekte yaygınlaştırabiliyor. Burada "Pilot Arafı" diye bir kavramdan söz ediliyor. Yani şirketler ilk hevesle çok sayıda proje başlatıyor ama halüsinasyon riskleri ve daha ziyade veri gizliliği endişeleri nedeniyle bunları üretim ortamına taşıyamıyor.
Goldman Sachs 2023’te öngörmüştü
Aslında görünen köy kılavuz istememiş de diyebiliriz. Zira Goldman Sachs’ın 2023’te, daha üretken yapay zeka büyülenmesinin ilk anlarında yayımladığı raporun öngörüsü gerçekleşiyor da denilebilir. O zaman aşırı temkinli ve muhafazakar bulunan bu öngörüye göre yapay zekanın ABD GSYİH’sı ve iş gücü üretkenliği üzerinde anlamlı etki yaratması ancak 2027 yılı itibarıyla başlayacaktı.
- O günlerde teknolojinin heyecanıyla başı dönen kitle, bu öngörüyü görmezden gelmeyi tercih etmişti. Fakat 2025 verileri incelendiğinde Goldman Sachs baş ekonomisti Jan Hatzius’un da dediği gibi yapay zeka yatırımlarının ABD büyümesine etkisi neredeyse sıfırdı.
Teknoloji kendi ritminde ilerliyor ve test ediliyor nihayetinde. Tıpkı geçmişin büyük teknolojik atılımlarında olduğu gibi. Neredeyse her seferinde birileri büyük beklentilere kapılıp acele ediyor ve bunun sonucu “balon patladı” oluyor. Oysa teknolojinin kendisi bir balon değil. Apaçık değişim yaratıyor. Daha fazlasını da yapacak ama kapitalist iştah fazlanın da fazlasını, en hızlı şekilde bekliyor.
Gartner Hype Döngüsü’nü hatırlamak
Bu noktada 1995 yılında Gartner analisti Jackie Fenn’in geliştirdiği, bu yüzden "Gartner Hype Döngüsü" diye anılan o meşhur döngüyü hatırlamak lazım. Bu döngü, teknolojilerin icat edildikleri andan itibaren yaşanan aşırı heyecan, kaçınılmaz hayal kırıklığı ve nihayetinde ulaştıkları pratik verimlilik evrelerini analiz eden bir çerçeveyi ifade ediyor. Beş temel evresi var:
- Yenilik Tetikleyicisi
- Şişirilmiş Beklentilerin Zirvesi
- Hayal Kırıklığı Çukuru (ya da vadisi)
- Aydınlanma Eğrisi
- Verimlilik Platosu
2023 yılında ChatGPT’nin kamuya açılmasıyla yenilik tetiklendi. Ardından dev yatırımlar geldi ve beklenti şişti. Bu yatırımlar olmasa belki teknoloji bu denli hızlı ilerlemeyecekti ama bu denli hızlı ilerlediği için de şu an Hayal Kırıklığı Çukuru evresindeyiz.
Bu evreyi “Yapay zeka balonu patladı” diye okuyanlar olacaktır. Ancak bu hiçbir şekilde teknolojinin kaçınılmaz gelişimini ve artık bir altyapı teknolojisi olarak hayatımıza girmiş olduğu gerçeğini değiştirmeyecek. Hep böyle olmuş: 1700’lerin ilk yarısında ilk buhar makinesi icat edildiğinde verimliliği %7’ymiş örneğin. Geriye kalan %93 boşa giden ısı olarak kayboluyormuş. Teknolojinin gerçek ritmini bulması 1884 yılını bulmuş.
Yapay zeka yatırımlarının ve günümüz teknolojilerinin o kadar aralığı yok diyebilirsiniz ama bunun ne kadar süreceği de zamanla görülecek. Bugünden yarına mucize bekleyenlerin elenmesi gerekiyor belki de. Bu elenmeye “yapay zeka balonu patladı” demek insafsızlık olur. Çünkü bugünkü krizin ötesinde Aydınlanma Eğrisi ve onun da ilerisinde Verimlilik Platosu var ama piyasalar o kadar sabırlı değil. Bu da ister istemez bir kriz yaratıyor.
Yutturmaca bitip verimlilik başlarken
Hiç kuşkusuz bu furyanın Yapay Genel Zeka (AGI) yarışıyla da ilgisi var. Şirketler ve ülkeler buraya ilk ulaşan olma sevdasına kapılmış durumda ama gerçekler de kendini gösteriyor. OpenAI CEO’su Sam Altman 2023’te “AGI 2025’te gelecek” öngörüsünde bulunmuştu. Sonra 2024’te bunu “birkaç bin gün içinde” diye güncelledi ve Ağustos 2025’te “AGI çok faydalı bir terim değil” açıklamasına kadar vardı.
Bu örnek de gösteriyor ki, bazen kelimelerin şehveti insanlığı gerçeklikten koparıyor. Yapay zekayı furyaya dönüştürmek de doğru bir şey değildi. Şimdi bu söylemden "furya" kelimesini çıkarıp yolumuza devam etmek daha hayırlı olabilir.
Nihayetinde bu kriz teknolojinin olgunlaşması sürecinin başlangıcı. Biten yapay zeka teknolojisi değil. İşin yutturmaca kısmından çıkıp gerçekliğe yani endüstriyel verimlilik kısmına geçiyoruz. Bu geçiş, hâliyle biraz sancılı olacak.










