Görünmez sanatçılar ve ehlileştirilen sanat: Sanatçıların dahil olmadığı bir sanat etkinliği mümkün mü?

Sanat adına organize edilen "ayrıcalıklı" ortamlar, bir çeşit oyun alanı. İnsanların birbirlerini görmeye ve görülmeye geldiği, davetlilerin listelerle aylar önceden belirlendiği, sosyal statünün teyit edildiği, güvenli sosyal alanlar... Kurumların pazarlama ve prestij yönetimi için planlanan iş hacmini asla oluşturmayan, kişilerin bağlanması içinse pek yetersiz yeni projelerin pompalandığı etkinlikler.

Bu oyun alanlarında üretimin öznesi olan sanatçılar ise giderek daha görünmez hâle geliyor. Hatta yoklukları bir istisnadan protokole dönüşüyor. Peki sanatçının olmadığı/istenmediği bir sanat etkinliği mümkün mü? Cevap neredeyse sorunun içinde gizli: Mümkün olmadığına göre o zaman bu bir sanat etkinliğinden ziyade bir satış ve pazarlama etkinliği.

Sanatçılar yerine kimlerin alanda bulunduğuna bakarsanız koleksiyonerler, küratörler, galeri temsilcileri, sponsorlar, PR danışmanları/yöneticileri ve basını görürsünüz. Sanatçılar ancak ve ancak "vitrine konulmak" üzere galeri tarafından istenmişse, satışa katkı sağlayacağı düşünüldüğünde ya da "çekim gücü" olan bir isimse fuar, collectors hour ya da patron dinner gibi etkinliklerde yer alırlar. Doğal davetli olarak değil, "fayda üretirse" çağrılan bir figür olarak... Konuşmacı veya temsilî varlık rolünde, üzücü biçimde, eşit katılımcı olmadan.

Sanatçıların bu döngünün dışında tutulmak istenmesinin arkasında ise pazar odaklı bazı sebepler var. Bu temel nedenlerden biri, sanatçıları kontrol etmenin güçlüğü. Sanatçı, yapıtının pazarlanabilir temsilinden farklı olarak canlı, konuşan, soru soran ve zaman zaman rahatsız edici bir öznedir. Politik pozisyon alabilir, kurumsal dili sekteye uğratabilir, koleksiyoner-galeri arasındaki steril satış koreografisini bozabilir. 

VIP alanlar ise tam tersine, riskin asgariye indirildiği, sürprizin ve çatlağın dışarıda bırakıldığı sosyal düzeneklerdir. Kurumsal dil kullanan pazarlama sektörü, satıcı ve alıcılar, daha robotik, sosyal normlara sadık, öngörülebilir iletişim alışkanlıkları gösterirler. Bu nedenle sanatçı, bu alanlarda bir "değer üreticisi" olarak değil, potansiyel bir belirsizlik unsuru olarak görülür. 

• Konuşmanın, atmosferin ve hatta olası cümlelerin önceden tasarlandığı bu kapalı devrede, sanatçının varlığı baştan elenen bir değişkendir. Zaten bu kapalı devre mantığı yüzünden aynı insanlar, aynı etkinliklerden aynı şeyleri satın alıp aynı görsel kültürü tüketmiyorlar mı?

Blue-chip sanatçılar ve ehlileştirilen sanat

Yapının içinde ortaya çıkan istisnalar, sistemin esnekliğini değil, aksine katılığını görünür kılar. VIP etkinliklerde yer bulabilen sanatçılar çoğunlukla üretimleriyle değil, statüleriyle davet edilirler: Müze koleksiyonlarında zaten yer almış, piyasa değeri istikrar kazanmış, kamusal imajı "yönetilebilir" hâle gelmiş figürler. Müzayedelerde fiyatları düşmediği, koleksiyoner için güvenli yatırım sayıldığından finans dünyasından alınan bir terim olarak "blue-chip" sanatçılar olarak da anılırlar. Koons, Kusama, Hirst gibi... 

Çünkü bu kariyer seviyesinde üretilen işler, sergilenmeden önce bile satılabilir, görülmeden alıcı bulabilir. Bu seviyeye ulaşmış figürler müze/koleksiyoner ilişkisini zorlamaz, kurumlarla çatışmaz ve sürpriz yapmazlar. Dolayısıyla politik veya etik kriz üretme ihtimalleri düşüktür. Blue-chip sayılmanın sanatçı için olumsuz tarafları da vardır şüphesiz. Eleştirel keskinliğin törpülenmesinin dışında yapıtın dolaşım değeri, düşünsel değerinin önüne geçer. Yaratılan nesneler artık finansal bir enstrümana dönüşmüştür. Tanım artık nötr değil, sanatın finansallaşmasının en görünür kategorilerinden biridir.

Sanatçılar arasında çok tartışılan bir konudur, bilinirlik arttıkça eserin sertliği veya politikliği azalır. PR desteğinin sayısız sanatçıyı "karanlık tarafa" geçirip pasifleştirdiği yakın tarihte de çokça görülmüştür. Artık sanatçı, eleştirel bir özne olmaktan çıkar, genellikle sponsorun da şişirmesi ve PR desteği ile temsil edilebilir bir marka, hatta kurumsal güvenceye dönüşür. Deneysel, politik ya da henüz kanonikleşmemiş pratikler ise bu çemberin dışında kalır. 

• Dolayısıyla davet edilen sanatçı, sistemin sanatçıya açıldığı bir alanı değil; sistemin, artık kendisine tehdit oluşturmayan sanatçıyı içselleştirdiği anı temsil eder. Bu istisnalar, kapsayıcılığın değil, seçici bir ehlileştirmenin göstergesidir.

Aracıyı ortadan kaldırma ihtimali

Galerilerin gözettiği bir diğer unsur da sanatçıların bazı durumlarda koleksiyonlardan gelen “Galeriyi aradan çıkarıp komisyonsuz, ikimize de daha uygun fiyattan satışı yapalım” teklifini kabul etme ihtimalini ortadan kaldırmaktır. Komisyon oranları pazar genelinde %30-50 arasında değiştiğinden, galeri denklemden çıktığında, sanatçı satıştan daha fazla kazanmış, alıcı daha az ödemiş olur.

• Yine de bu teklifin kabul edilmesi, sanatçı-galeri bağındaki etiğin yüksek dereceden ihlali olduğundan sanatçının piyasadaki çalışma döngüsünü olumsuz etkiler; kötü referansla işten ayrılmış gibi bir izlenim oluşturur. Galeri yöneticileri, bu doğrultuda risk alarak sanatçıyı koleksiyonerle pek de tanıştırmak istemez.

VIP etkinliklerinde ortaya çıkan yapısal çelişki şudur: Sanatçının ürettiği işler, sanatçının kendisinin bilinçli olarak dışarıda bırakıldığı mekanlarda dolaşıma sokulur. Bu bir ihmal, unutma ya da dışlama hâli olarak değil; tersine, işleyen sistemin temel koşullarından biri olarak tasarlanır. Çünkü sanatçının varlığı, eserin ekonomik, sembolik ve sosyal dolaşımını "fazla görünür" kılar. Üretim sürecinin, amacın, emeğin, niyetin ve çelişkinin odaya girmesi; patronaj ilişkisini/satış döngüsünü kırılganlaştırır. 

Bağlamsız, hikayesiz yapıtlar

VIP alan, eseri bağlamından arındırılmış bir temsil nesnesi olarak ister: Kendi hâlinde, itirazsız, sorusuz. Bu nedenle sanat, sanatçının yokluğunda daha "yönetilebilir" hâle gelir; eser konuşur, ama üreticisi susturulur. Bu sessizlik, sanatın yüceltilmesinin değil, tam tersine, denetlenebilirliğinin garantisidir. Sanatın gelişmesinin, anlaşılmasının, erişilebilirliğinin önündeki en önemli en büyük engelin bu olduğunu söyleyebiliriz. 

Yapıt ile bağlamın veya onu anlatan künyenin kopması durumunda eserin dekoratif varlıktan başka bir boyut ifade etmeyeceğini tüketicinin de, sanatçının da, galerilerin/küratörlerin de artık kabullenmesi ve içselleştirmesi, bu nedenle hayati önem taşır. Bağlamsız, hikayesiz bir yapıt; coğrafi farklar temelinde kültürel anlam kaymalarına, sanatçının isimsizleştirilmesine karşı savunmasız kalır. Bu anlayış da, tarihsel bir baskı unsurunun uzantısı olarak sanatçıya “Odamızı boya” demekle eşdeğerdir.

Elbette bu seçilim sürecinde etkinlik çapını da hesaba katmak gerekir. VIP etkinliklerde sanatçı temsilinin olmayışı, galeri açılışlarından ziyade fuar ve müze etkinliklerinde sıklıkla rastlanan bir sorundur. Günümüz fuarlarındaki “Çok çeşit sergilemek, çeşitli zevke sahip alıcıları garanti etmek anlamına gelir” çizgisindeki galerici zihniyeti, hem standlardaki görsel ve anlatısal bütünlüğü bozar, hem de mekanı basit bir dükkana dönüştürür. Galeriler de anlamsal bütünlük bozulduğunda artık sanatçılara metrekare kiralayan, satış için pek de uğraşmasına gerek kalmamış kurumlara evrilirler. 

Döngünün katmanlı sorunlarla boğuşmasının bir diğer sebebi de, satış yapabilecek bağlantılara sahip galerilerle, satışı metrekare olarak sanatçıya yapan galerilerin aynı ekosistemde bulunmasıdır. Böyle bir pazarda full-time sanatçılarla hobicilerin yarattığı (kısmen) "eh işte" işlerin aynı ortamda sergilenmesi problemi doğarak galerilerin her üreticiyi aynı anda aynı yere davet etmeme amacı meşrulaşabilir. 

Müzelerle gelince bağışçılar, küratörler ile sanatçıları aynı ortamda misafir etmek zarardan çok, ancak işbirliklerine ve destek zincirlerine vesile olur. Müzenin bakışıyla en kötü ihtimal, sanatçının bir bağışçıya gidip yeni işi için bütçe istemesi ya da bir küratöre yeni sergileri hakkında proje teklifinde bulunması olur. Bu da sanatçı/tüketici/sanat profesyoneli iletişiminde yeni boyutların anlaşılmasına yardım eder. İsteyen ziyaretçi projelere destek verir, istemeyen vermez, kimsenin hayatı birkaç fazla iletişim unsuru ile yara almaz.