Güney Kafkasya’da güç oyunu: Azerbaycan ile Türkiye birlikte yeni bir güç unsuru olabilecek mi?

Azerbaycan’ın eski müttefiki Rusya’dan uzaklaşması ve Güney Kafkasya'da bir güç kaymasının ülkenin bölgedeki konumunu enerji ve Türkiye, ABD ve İsrail ile kurulan yeni ittifaklarla nasıl güçlendirdiğini bir önceki yazıda konuşmuştuk. Burada enerji perspektifiyle Azerbaycan’ın Avrupa’nın ekonomisi için önemine, karşılığında da Avrupa’nın bölgenin istikrarına neden daha fazla ihtiyaç duyduğuna değinmiştik.
Bu yazıda ise Güney Kafkasya’da bir güç kaymasının küresel ticaret yollarının gelişimine etkisini ve bölgedeki yeni denge oyununda Azerbaycan üzerinden İsrail, İran, Türkiye, ABD’nin nasıl pozisyon aldığına bakalım.
'Stratejik ortak' İsrail
Güney Kafkasya’da eski Azerbaycan-Rus ittifakı yerine yeni bir denge kurulmasının tek nedeni şüphesiz Rusya’nın güçsüzleşmesi ve enerji değil.
İsrail, 1991'de Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkelerden biri oldu. Bundan kısa süre sonra diplomatik ilişkiler kuruldu ve İsrail, Bakü'de büyükelçilik açtı. Uzmanlar ilk dönemde kültürel bağlar ile temeli atılan ilişkilerin zamanla enerji, savunma ve istihbarat gibi stratejik alanlarda işbirliği üzerinden geliştiğini söylüyor.
Gelinen noktada iki ülke birbirlerini "stratejik ortak" olarak tanımlıyor. Bunun birkaç nedeni var:
Bugün İsrail'in enerji ihtiyacının yarısından fazlası Azerbaycan tarafından karşılanıyor. Hatırlayacaksınız, İsrail’e petrol tedarikinin büyük kısmı Türkiye'yi de kapsayan Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı üzerinden sağlanıyor ve Akdeniz'deki gemiler ile taşınıyordu.
- 7 Ekim’deki Hamas saldırısı sonrasında İsrail’in Gazze’de başlattığı katliam nedeniyle bu konuda Türkiye’nin hassasiyetleri önem kazanmıştı. Nitekim Enerji Bakanlığı bu açıklamayla akışın sürdüğünü yalanladı. Yazının konusu olmadığı için detaylandırmaya gerek görmüyorum ancak halihazırda İsrail ile Azerbaycan arasındaki enerji işbirliği sadece bununla sınırlı değil.
Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi SOCAR, Ocak'ta İsrail'in en büyük ikinci doğal az kaynağı olan Tamar Gaz Sahası’nı işleyen iki şirketin bir kısım hissesini alarak sahadaki varlığın yüzde 10'unu satın aldı.
Diğer taraftan askerî işbirlikleri bir süredir yazılan bu hikayenin büyük bir parçası. İsrail, bir süredir bu alanda Azerbaycan'ın en önemli ortaklarından biri oldu. 2020 ve 2023'teki Karabağ savaşlarında, Azerbaycan topraklarını geri almak için Türk SİHA’ları yanında İsrail dronları ve silahlarını da kullandı. Bu araçlar, Azerbaycan'a savaş alanında büyük bir avantaj sağladı.
Araştırmacılar Azerbaycan'ın 2016-2021 yılları arasında savunma ithalatının neredeyse yüzde 70'inin İsrail'den geldiğini vurguluyordu. Öyle ki Ermenistan dönem dönem İsrail’i bu nedenle protesto etti. Ne var ki Azerbaycan ile İsrail ilişkilerinin yalnızca petrol-silah takasına indirgemek doğru değil. İsrail kendisiyle alakasızmış gibi görünen bir bölgedeki çatışmada güç dengesini değiştirebilecek imkanları Azerbaycan’a boşuna sağlamıyor.
Ortak tehdit: İran
İsrail, Azerbaycan'ı özellikle İran'a sınır komşusu olduğu için değerli bir ortak olarak görüyor. Bu konum, İsrail'in İran'ın ne yaptığını daha kolay gözlemlemesini sağlıyor. İsrail’in bu nedenle onlarca yıldır Azerbaycan’ı bir istihbarat üssü olarak kullandığı iddia ediliyordu. Konu İran ve Azerbaycan arasında yıllara yayılan birçok sorun yarattı.
2012 yılında The Times gazetesinin “Şimon” kod adıyla Mossad ajanı olduğunu iddia ettiği bir kişiyle yaptığı röportajdaki iddialara göre, İsrail’in ülkedeki ajan ağı “sessiz, sağlam ve çalışır”durumdaydı. Ajan sayısının yıllar içinde arttığını söyleyen Şimon’un iddiasına göre Azerbaycan, “sınırları geçirgen bir ülke” olduğu için “İran’dan istihbarat almak kolaylaşıyordu.”
İran ise İsrail’in "terör ve sabotaj eylemleri için" Azerbaycan’ı üs olarak kullandığını düşünüyordu. Diplomatik alanda ise 2022’de Azerbaycan’ın Tel Aviv’de büyükelçilik açma kararını ise İsrail’in o dönemde bölgede Türkiye ile tekrar yakınlaşmaya başlama çabalarına da bağlayarak kendisine karşı “Siyonist kuşatma” kurulduğuna dair bir tezi işlemeye başlamıştı.
2023’te dönemin İsrail Dışişleri Bakanı Eli Cohen, Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov ile ortak basın toplantısında, “Azerbaycan ve İsrail, İran tehdidiyle karşı karşıya. İran’a birlikte karşı koymalıyız. İran’ın nükleer kapasitesini artırmasını önlemeliyiz” diyerek iki sınır komşusunun geleneksel olarak İran içindeki Azeri azınlık üzerinden yaşadığı düşünülen gerilimi daha da körüklemişti.
İlişkilerdeki gerilim, İran’ın o yıllarda “Sınırların değişmesine izin vermeyeceğiz” diyerek Aras Nehri hattında askerî tatbikatlar yapması; Azerbaycan'ın da karşı tatbikatlarla İran’a verdiği “Korkmuyoruz” mesajlarıyla tırmanmaya devam etmişti.
Hatta öyle ki daha o dönemde, 6 Mart 2023’te İsrail’in Haaretz gazetesi, Azerbaycan’ın, Tel Aviv yönetiminin İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir saldırısı için bir havaalanı hazırladığını ve Mossad’a İran'ı izlemek üzere bir merkez açmasına izin verdiğini iddia etmişti.
Bu gerilim çeşitli seviyelerde, Azerbaycan ve İran’ın karışılıklı diplomatik hamleleriyle bugüne kadar sürdü.
İsrail’in İran saldırısı için Azerbaycan hava sahası kullanıldı mı?
Haziran 2025'te İsrail’in İran’a karşı giriştiği saldırı ise iki ülke arasındaki gerilimi bambaşka bir alana taşıdı. İran, İsrail'in operasyonu düzenlemek için Azerbaycan topraklarını veya hava sahasını kullandığına inanıyordu.
Nitekim saldırı sırasında, İran’ın kuzeyinde özellikle Azerbaycan sınırına yakın bölgelerde, insanların dronlar gördüklerini ve uçak sesleri duyduklarını bildiren birçok sosyal medya paylaşımı yapılmıştı. Sosyal medyada açıkça İsrail dronlarının Azerbaycan topraklarından fırlatıldığı mesajı yayılıyordu. Ancak bir sorun vardı. Bu hızlı ve koordine paylaşımlar, açıkça sorun çıkarmayı amaçlıyordu, hatta bazıları sahte haritalar ve manipüle edilmiş videolar kullanarak durumu gerçekmiş gibi gösteriyordu.
İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev ile yaptığı telefon konuşmasında bu konuyla ilgili bir açıklama talebinde bulundu. Aliyev ise iddiaları reddeti. “Böyle bir duruma izin verilmedi, hava sahamız tamamen kontrol altında” diyen Aliyev, Azerbaycan’ın İran’ı “dost ve kardeş bir ülke” olarak gördüğünü dile getirdi ve mevcut ateşkesi de memnuniyetle karşıladığını ifade etti.
Sosyal medyada etki harekatı belgelendi
Sosyal medyadaki hareketlilik içinse açıklama daha sonra Azerbaycan Millî Meclisi Dış Müdahalelere ve Hibrit Tehditlere Karşı Komisyon’dan geldi. Komisyon, Azerbaycan'a yönelik hedefli dezenformasyon kampanyalarını belgeledi. Kampanya, 1.000'in üzerinde sahte hesabı içeriyordu ve bunların çoğu İran ve Ermenistan içinde faaliyet gösteren ağlarla bağlantılıydı. Sosyal medya platformlarında Azerbaycan'ı karalamak amacıyla sahte içerikler yayıldığı vurgulandı.
Ancak asıl hedef şüphesiz İran ile Azerbeycan arasındaki gerilimi körüklemekti. Açıkça ifade edilmese de bu etki harekatının arkasında Rusya’nın olduğu düşünülüyordu. Çünkü strateji ve motivasyonu uyuyordu: Komşular arasında çatışmayı körüklemek, bölgeyi istikrarsızlaştırmak ve kendi güç alanını tahkim edemese de başkasının güçlenmesini engellemek. Bu Rusya'nın daha önce de kullandığı bir yöntemdi.
Diğer taraftan Moskova’nın Güney Kafkasya'da nüfuzunu kaybederken Azerbaycan'ın yükselişini yavaşlatması da çok anlaşılır. Zira Güney Kafkasya’da jeopolitik statünün değişmesinin getirdiği zorlukların Rusya ve İran için önemli bir kesişim noktası daha var: Zengezur Koridoru.
Zengezur Koridoru İran için neden önemli?
Aslında 2020'deki Karabağ Savaşı'ndan bu yana Azerbaycan ile İran arasında gerilimin sürekli tırmanması ve İran'ın Azerbaycan’ın İsrail ile ilişkilerini özellikle savunma alanında ilerletmesinden rahatsız olmasının temel nedenlerinden biri de bu.
Karabağ Savaşı'nda sınırda Azerbaycan’ın kontrolüne geçen topraklar nedeniyle İran-Ermenistan koridorunda İranlı taşımacılar sorun yaşamaya başladı. Üzerine ateşkes anlaşması gereği Azerbaycan ile Nahçıvan arasında Zengezur üzerinden ulaşım hatları açma planı krizin boyutunu değiştirdi.
Zira İran, Zengezur’dan koridor açıldığında Ermenistan’la sınırın değişeceğini, ulaşım hatlarının kesileceğini, dolayısıyla jeostratejik dengenin de etkileneceğini düşünüyordu. Azerbaycan-Nahçıvan bağlantısı artık İran üzerinden sağlanmayacağı için ekonomik kayıp yaşanacaktı. Rusya, Kafkasya ve Karadeniz’e ulaşım zorlaşacak; Tahran’ın bölgedeki etkisi zayıflayacaktı. İran, Asya-Avrupa arasında güzergah olma avantajını yitirecek; Çin’in Yol ve Kuşak Projesi’nde önemi azalacak; Türkmen gazı bu koridorla Türkiye-Avrupa’ya bağlanırsa İran gazına talep azalacak. İleriki yıllarda çok daha fazla önem kazanan şekilde Zengezur el değiştirirse Aras Nehri'nin kontrolü Bakü’nün eline geçecekti.
İran'ın dinî lideri Ali Hamaney, 19 Temmuz 2022’de Astana Zirvesi nedeniyle Tahran’da kabul ettiği Cumhurbaşkanı Erdoğan’a Ermenistan ile İran arasındaki sınırın kapanmasına neden olacak hiçbir plana izin vermeyeceklerini söylemişti. Dönemin İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi de 13 Ekim 2023’de Astana’da Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev’le görüşmesinde tarihî sınırlar, bölgenin jeopolitiği ve İran-Ermenistan transit yolunun değiştirilmesini reddettiklerini belirtmişti.
Türkiye işin neresinde?
Ne var ki Azerbaycan tarafı, Zengezur Koridoru'yla sınırların değişeceği tezini temelsiz buluyordu. O dönemde ulaşım hatlarında kontrolün Rusya’da olacağı ve Azerbaycan’ın Ermenistan-İran bağlantısını kesemeyeceği, Münih Güvenlik Konferansı sırasında Azerbaycan’ın Laçin ve Zengezur sınırına kontrol noktaları kurulmasını önerdiği, bunun da Ermenistan'ın toprak bütünlüğünün tanınması anlamına geldiği savunuluyordu. Aliyev ayrıca Tahran’ın tepkisini İran-Karabağ bağlantılı uyuşturucu rotasının bozulduğu iddiasına dayandırıyor, İran’ın 30 yıllık işgal boyunca Ermenistan’ı desteklediğini ve Fransa ile birlikte Erivan’ın başlıca müttefiki olduğunu söylüyordu.
Zengezur Koridoru'nun statüsü bugün hâlâ Azerbaycan'ın öncelikli hedefi olmasına rağmen Ermenistan, Rusya ve İran gibi bölgesel aktörlerin farklı çıkarları ve siyasi gerilimler nedeniyle hukuki ve siyasi olarak tam netleşmemiş durumda.
Şuşa Beyannamesi neden önemli?
Zengezur özelinde olmasa da Güney Kafkasya’da Azerbaycan’ın elini en fazla güçlendiren unsurlardan biri de Türkiye ile ilişkileri oldu.
15 Haziran 2021’de Türkiye ile imzalanan Şuşa Beyannamesi’nin en önemli kısmı üçüncü ülkelere karşı askerî taahhüttü. İki ülke saldırganlık veya egemenliklerine yönelik bir tehditle karşılaşılması durumunda diğerine destek vereceğini taahhüt etti.
Ancak imzanın zamanlaması ve yeri de önemliydi. Şuşa, Azerbaycan'ın 2020 Karabağ Savaşı sırasında yeni ele geçirdiği bir kentti. Töreni orada düzenlemek sadece Ermenistan'a değil, tüm bölgeye güçlü bir mesaj gönderdi. Herkes Türkiye'nin Azerbaycan'ın toprak iddialarının ve askerî zaferlerinin arkasında durduğunu anladı.
Ancak destek burada kalmadı. Bildiri, ekonomi ve enerji işbirliğine de değindi. Her iki ülke de birlikte çalışmaya devam etmeyi ve Avrupa'nın enerji güvenliğindeki rollerini güçlendirmeyi kabul etti. Ayrıca ticareti artırmayı, altyapı inşa etmeyi ve ulaşım bağlantılarını iyileştirmeyi taahhüt ettiler. Bu, Zengezur Koridoru'na verilen desteği de içeriyordu ve konuyla ilgili Rusya ve İran'dan gelen baskıya karşı durmasına yardımcı olabilirdi. Beyannamenin Türkiye için önemi ise Güney Kafkasya'daki etkisini genişletme ve kardeş bir Türk milletiyle bağlarını güçlendirme şansıydı. Ve her iki ülke için de, bölgenin geleceğini birlikte şekillendirmeye hazır olduklarının açık bir işaretiydi.
Zengezur, 'Turan Koridoru' için kritik öneme sahip
Diğer taraftan Zengezur, Türkiye’den başlayarak Azerbaycan, Hazar Denizi üzerinden Orta Asya Türk Cumhuriyetleri'ne kadar uzanan kesintisiz bir ulaşım ve ticaret güzergahını ifade eden “Turan Koridoru” için de büyük önem taşıyor. Bu koridor, eğer açılırsa Türk dünyası arasındaki ekonomik, ticari, lojistik ve kültürel bağları güçlendirmeyi amaçlıyor.
- Yani Azerbaycan'ın ana toprakları ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında Ermenistan üzerinden geçecek bir kara ve demiryolu bağlantısını Türkiye'nin Azerbaycan ve dolayısıyla Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile doğrudan kara bağlantısı kurmasını sağlayacak kilit bir öneme sahip.
Dolayısıyla Zengezur Koridoru'nun açılması, "Turan Koridoru" projesinin hayata geçirilmesi için kritik bir ön adım olarak görülüyor. Bu koridor sayesinde kimi çevreler, Türkiye'den Orta Asya'ya kesintisiz ulaşım sağlanabileceğini ve böylece Türk dünyası arasındaki entegrasyon potansiyelinin artacağını iddia ediyor.
Diğer taraftan Türkiye’de henüz çok güçlü şekilde dillendirilmese de bu fikrin bölgedeki yansıması ciddi. İran, Türkiye’nin Türk dünyasında etkinliğini artırmasının İran’ın kuzeyinde Azeriler, Kaşkaylar ve Türkmenlerin yer aldığı etnik çemberi istikrarsızlaştıracağını düşünüyor. Türkiye’nin desteğiyle stratejik konumunu güçlendiren Azerbaycan’ın İran’daki Türkler için çekim merkezi olacağından endişe ediyor.
Tüm bunlarla birlikte Türkiye, aynı zamanda enerji ve ticarette önemli bir oyuncu olmak istiyor. Azerbaycan ile ilişkisi bu plana mükemmel bir şekilde uyuyor. Birlikte gaz ve petrol dışındaki ticaret için de Rusya ve İran'ı baypas eden yeni yollar inşa ediyorlar. Dünyada gücün hızla el değiştirdiği bir dönemde ve özellikle kendi bölgesinde dengeyi değiştirmekle de alakalı. Ve işe yarıyor. Azerbaycan artık büyük güçler arasında sıkışıp kalmış küçük bir ülke olarak görülmüyor; güçlü müttefikleri ve net bir yönü olan kilit bir oyuncu hâline geliyor.
Bileşenleri arasında Suriye, Gazze’deki katliam ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi üzerinden çıkan anlaşmazlıklar vitrinde olsa da Azerbaycan; ABD, İsrail ve Türkiye ile yürüttüğü dengeli ilişkilerle geride yavaş yavaş bölgede Rusya ve İran'a karşı bir siklet merkezi hâline geliyor.
ABD neden Azerbaycan’ı destekliyor?
Bölgeden uzak ancak ilgisini hiç kaybetmeyen ABD-Azerbaycan ilişkileri de terörle mücadele ve askerî eğitim alanlarında uzun süredir devam ediyor. Uzmanlar, 2024'ten sonra bu ilişkinin daha da derinleştiğini; ABD’nin Rusya ve İran'ın zemin kaybettiği bir bölgede Azerbaycan'ı kilit bir ortak olarak görmeye başladığını belirtiyor.
Washington'un Azerbaycan ile bölgesel güvenlik konusunda çalışmaya daha açık olduğu ifade ediliyor. Azerbaycan’ın NATO üyesi Türkiye ile ilişkilerine ABD’nin desteği de eklenince “Daha büyük güçlerin baskısına karşı durması kolaylaşıyor” yorumları yapılıyor.
Dolayısıyla bu ABD için sadece askerî yardımla ya da işbirliği ile ilgili değil. Her iki tarafın da kazançlı olduğu uzun vadeli bir ortaklık inşa etmekle ilgili. ABD için bu, İran'ı kontrol altında tutmak ve Rusya'nın bölgedeki etkisini sınırlamakla ilgili. Azerbaycan için ise güvenlik gerilimleri yaşamasını engelleyen güçlü müttefiklere sahip olmak, bu güveni kullanarak Avrupa ve dünya ile ekonomik getirisi yüksek ilişkiler kurmak önemli.
ABD neden Zengezur’u 100 yıllığına kiralamak istiyor?
Ne var ki tam bu noktada 10 Kasım 2020 Üçlü Bildirisi ile bir geçiş rejimi düzenlenmeye çalışılsa da uluslararası hukuki statüsü hâlâ net olmayan Zengezur’da herhangi bir üçüncü tarafın kontrolünü istemeyen Ermenistan’a rağmen "Bu çatışma 32 km’lik bir yol yüzünden yaşanıyor. ABD, burayı 100 yıllığına kiralayıp sorunu çözebilir” diyen ABD Türkiye Büyükelçisi Tom Barrack’ın eğer bir planı varsa bunu iyi okumak gerekiyor.
Zira Azerbaycan için Ermenistan ile koridorun kullanılması ve kontrolü konusunda mutabakat sağlanamaması hâlinde Aras Nehri üzerinden alternatif bir yol geliştirmenin de planını yapılıyor. İran ile bu konuda 2023’te sağlanan mutabakatla Aras Nehri üzerinde kara ve demir yolu köprüleri inşa edilerek Nahçıvan'a İran üzerinden de ulaşım sağlanması hedefleniyor. Bu demiryolunun batıda bağlanacağı yer ise Türkiye’nin demiryolu ağı. Bu yol, her ne kadar yaratacağı zorluklar nedeniyle tercih sebebi değilse de alternatiflerden biri.
- Diğer taraftan ülkeler arasındaki ilişkilerdeki tüm zorlulara ve İran’ın tepkisine rağmen, Zengezur konuşulurken dahi Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Kimseyi dışlamayacağız. İran’ın da dahil olduğu projelerle bölgeyi bir zenginlik ve barış adasına çevireceğiz” demesini unutmamak gerekiyor.
Ermenistan'ın koridorun kontrolü ve statüsü konusundaki çekincelerine ve üçüncü ülkelere veya şirketlere işletme hakkının kiralanmasına yönelik itirazlarına rağmen bu projelere dahil olmak için savaş sonrası de facto durumun ötesine geçen çabaları, “bölgesel bağlantı vizyonu”, Türkiye ile normalleşme çabası, siyasi bedeline rağmen bu projelere dahil olmaya çalışan Paşinyan’a karşı Ermenistan içinde girişilen amansız mücadeleyi de buradan değerlendirmek yanlış olmaz.
Bitirirken...
Geri planda tüm bunlar olurken Bakü, Orta Asya ülkeleriyle de bağlarını güçlendiriyor. Bu ülkeler, Rusya'ya bağlı olmayan yeni ticaret yolları arıyorlar. Ve Azerbaycan bir yol sunuyor. Bu, Moskova için bir sorun. Yıllardır Rusya, eski Sovyet ülkelerini kendi yörüngesinde tutmak için Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü gibi grupları kullandı. Ancak bu gruplar etkilerini kaybediyor. Azerbaycan artık Rusya'nın yörüngesinin bir parçası olmakla ilgilenmiyor, fazlasıyla dışa dönük.
Bu denkleme Çin de sessizce dahil oluyor. Azerbaycan'ın altyapısına, yollarına, limanlarına ve demiryollarına yatırım yapıyor. Bu projeler bir yandan Çin'in büyük ticaret stratejisiyle uyumlu diğer taraftan da ABD ve Avrupa'nın Rusya’yı baypas eden tedarik zincirleri inşa etme çabalarını destekliyor.
Son dönemde Türkiye’de de çok tartışılmaya başlanan Orta Koridor bunun en önemli örneklerinden biri. Orta Asya’yı Avrupa’ya bağlarken temelde hem Rusya hem de İran'ı atlıyor. Bu yolda 2023'te 6,5 milyon ton kargo taşındı. Bu rakamın 2025 yılında 15 milyon tona ulaşabileceği düşünülüyor. Kazakistan ve Gürcistan gibi ülkeler bu yolu genişletmek için Azerbaycan ile birlikte çalışıyor. Çin bunu Avrupa’ya ulaşmak için en hızlı yol olarak değerlendiriyor. Avrupa içinse mal ve enerji için tedarik zincirinin tehdit altında olmaması özellikle Ukrayna Savaşı’ndan sonra çok önem kazandı.
Azerbaycan ve Türkiye bu rotanın merkezinde yer alıyor. Rusya’nın tepkisini de ABD’nin müdahil olma çabasını da buradan okumak gerekiyor.




