Müzakere arifesinde İran-ABD gerilimi

İran Devrim Muhafızları ABD’nin Umman Denizi’nde İran petrolü taşıyan bir tankeri alıkoyma girişiminin engellendiğini duyurdu. İran medyası, Devrim Muhafızları'nın "Deniz kuvvetlerinin zamanında müdahalesiyle terörist ABD donanmasının Umman Denizi'nde İran petrolünü çalma operasyonu başarısız oldu." açıklamasını yayımladı. Reuters'ın haberine göre ABD'den yetkililer haberin doğru olmadığını söyleyerek ele geçirme girişimini yalanladı.

Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre dün; ABD ve İsrail "İran'ın bölgedeki bir ABD konsolosluğunu veya bir gemiyi ele geçirmeye çalışacağı" senaryosuyla İran'la muhtemel bir çatışmaya hazırlık için ortak tatbikata başladı.

Neler olmuştu? 

İran için zenginleştirilmiş uranyum üretme kapasitesini sınırlandırma, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'na tesislere erişim yetkisi gibi koşullar öngören anlaşma, ABD ve İsrail'in İran'ın nükleer silah üretme kapasitesine yaklaştığı iddiaları üzerine gerçekleşen girişimler sonucunda imzalanmıştı. ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Almanya ve Fransa'nın yanı sıra Avrupa Birliği arasında üç yıl süren müzakerelerde anlaşmaya varılmıştı.

ABD; Barack Obama yönetiminin 2015'te imzaladığı anlaşmadan Donald Trump döneminde, Mayıs 2018'de çekilmişti. Trump, anlaşmanın İran'ın balistik füze programını içermemesi ve 10 yıllık bir süreç için uygulanmasını "kusur" olarak nitelemişti.

Müzakere süreçlerinde uygulanan yaptırımlar, ABD'nin anlaşmadan çekilmesinin ardından yeniden uygulanmaya başlandı. 

Müzakere sürecine dönüş

ABD'de yönetimi, Joe Biden tarafından devralındığında müzakere süreci yeniden gündeme geldi. İran yaptırımların kaldırılması hâlinde nükleer anlaşmadan kaynaklanan taahhütleri yerine getireceğini söylese de ABD Başkanı Biden müzakerelerde yeniden masaya oturulabilmesi için uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin durdurulmasını şart koştu.

Geçtiğimiz haftalarda New York'ta gerçekleşen 76'ncı Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na video mesajla katılan İran'ın yeni cumhurbaşkanı İbrahim Reisi "ABD'nin vaatlerine güvenmediklerini" ifade etmiş ve müzakerelere açık kapı bıraksa da nihai hedefin "tüm baskıcı yaptırımların kaldırılması" olduğunu işaret etmişti. 

Geçtiğimiz ayın ortalarında ABD nükleer müzakerelerde sürenin kısaldığına dikkat çekerek "tüm seçenekler masada" sinyali verirken Almanya "anlaşmanın yeniden canlandırılma ihtimalinin sonsuza kadar sürmeyeceği" yönündeki uyarılarını sürdürmüştü. 

İran'da bir haber ajansı müzakereler için tarih duyurmuş, bu haber Avrupa Birliği Yüksek Temsilcisi Josep Borrell tarafından doğrulanmamıştı. Son olarak ekim ayının sonunda İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Ali Bakıri, AB yetkilisi Enrique Mora'yla yaptığı görüşmenin ardından nükleer anlaşma müzakerelerinin kasım ayının sonuna kadar başlayacağını duyurdu. Avrupa Komisyonu sözcülerinden Peter Stano geçtiğimiz günlerde somut tarih belirlenme sürecinin devam ettiğini belirtti. Dün gece de müzakerelere dönüş tarihinin 29 Kasım olduğu duyuruldu. 

Şimdi ne olacak? 

İran Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri Ali Şemhani "Yetkisiz ABD Başkanı garanti vermeye hazır değil. Mevcut durum değişmezse müzakerelerin sonucu bellidir." açıklamasını paylaştı. Bu, bir daha anlaşmadan çekilmeyeceğine dair ABD'den garanti isteği olarak tanımlandı. 

Mohammad Ayatollahi Tabaar'ın Foreign Affairs'te yayımlanan yazısı, nükleer anlaşmanın İran dış politikasında önemli bir noktada olmadığını söylüyor. İki ay önce Rusya ve Çin liderliğindeki Orta Asya güvenlik organına katılan İran, potansiyel tehditler için misilleme kapasitesini artırmaya ve Asya odaklı bir ekonomi politikası geliştirmeye çalışıyor. Bu durumda İran-ABD ilişkileri hayati bir noktada konumlanmıyor; İran tavizsiz bir noktada yer alıyor ve herhangi bir baskıya ya da saldırıya derhal misilleme yapmaya hazır olduğunun sinyallerini veriyor. 

Anadolu Ajansı'nın ulaştığı siyaset uzmanı Muhammed Hadi Musevi de Reisi ve ekibinin yaptırımların kalkmasını öncelikli görmediğini; İran'ın Rusya, Çin iş birlikleriyle yaptırımların etkileriyle mücadele edebileceğine inandığını söylüyor. 

Öğretim üyesi Veli Gülmuhammedi ise Biden yönetiminin Trump yönetiminin aksine Avrupa müttefikleriyle İran'a karşı bir ortaklık kurabilme ihtimalinden söz ediyor. İran'ın tehlikeli bir durumla karşı karşıya olduğunu söyleyen Gülmuhammedi, "Müzakereler bu sefer de sonuç vermezse nükleer anlaşmanın öldüğünü söyleyebileceğiz." diyor.