Latin Amerika’da sermayenin sopası: Ya gümüş ya kurşun
Venezuela’ya yönelik ABD’nin 3 Ocak saldırısı, Latin Amerika’da taşları yerinden oynatmaya devam ediyor. Pek çok ülke, Beyaz Saray’ın gösterdiği sopayla yüzleşiyor.
Bir adım geriden: ABD askerlerinin müdahalesinde 100 kişi hayatını kaybederken Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro yasa dışı bir şekilde kaçırılarak New York’a götürülmüştü. ABD Başkanı Donald Trump, saldırıya gerekçe olarak Venezuela’nın zengin petrol kaynaklarını gündeme getirmiş, kendisini de Venezuela’nın yeni lideri olarak tanımlamıştı.
Bu saldırgan tutumu kınayan liderlerse Trump tarafından "yeni hedef" olarak belirlendi. Meksika, Küba, Kolombiya ve hatta Grönland, Washington’ın askerî tehditleri ile karşı karşıya. Hatta Kolombiya Devlet Başkanı Gustavo Petro, en direkt yollarla tehdit edildi.
‘Ya paranı ya canını’
Trump’ın “Ayağını denk al, sırada sen varsın” açıklamalarının ardından SpaceX ve Tesla şirketlerinin sahibi ABD’nin en zengin isimlerinden Elon Musk, sosyal medya üzerinden Petro’ya gözdağı verdi. Petro, Venezuela’ya yönelik saldırıyı kınar kınamaz Musk, Kolombiya Devlet Başkanı’na Maduro’nun uçaktaki fotoğrafını göndererek İspanyolca “Plata o plomo?” yani “Gümüş ya da kurşun?” yanıtını verdi.
Bu ifade Türkçeye ilk bakışta “Ya malını, ya canını” şeklinde çevrilebilir gibi duruyor. Ancak o kadar basit değil. Biraz dikkatli bakacak olursak başta basit bir soygunculuk terimi gibi duran bu kalıp bizi Kolombiya’nın karanlık uyuşturucu ticareti tarihine götürüyor; uyuşturucu kartellerinin devlet görevlilerine “Ya verdiğimiz rüşveti seçersin ya da seni vururuz” demesine gönderme yapıyor.
- Musk’ın yanıtı, Pablo Escobar’ın uyuşturucu kartelimi anlatan Narcos dizisiyle popülerleşen bu kalıba açık bir atıfta bulunuyor. Dolayısıyla net bir şekilde "Ya teklifimizi/bizimle anlaşmayı kabul edersiniz ya da sizi yok ederiz" anlamına geliyor.
Kendisine yöneltilen karanlık ültimatoma Petro, “Ne gümüş ne kurşun” diyerek cevap verdi:
“Size daha önce de söylemiştim ki özel sermayenin uzay gemileri patlıyor da NASA'nınkiler patlamıyorsa bunun sebebi gezegeni terk etme çabasının kaçmak değil, evreni yaşamla sulamak olmasıdır ve bu, bir kişi veya ne kadar büyük olursa olsun bir sermaye ile değil, sizin de dahil olduğunuz tüm renklerdeki tüm insanlıkla yapılır. Yalnızca bağ kuran bir insan beyni, bireysel olarak hayal ettiğiniz şeyleri gerçekleştirebilir.”
ABD’nin uyuşturucu ile mücadele tarihindeki açmazlar
Fakat asıl ilginç olan Kolombiya’daki bu uyuşturucu ticareti tarihinde ABD’nin doğrudan ya da dolaylı rol oynaması.
Uyuşturucu ile mücadele adı altında ABD, Plan Colombia adı altında Kolombiya’ya askerî üsler kurdu. Fakat genişleyen askerî etki alanı ticareti durdurmak şöyle dursun, toplumsal çelişkileri daha da derinleştirdi.
Kolombiya’nın tarihi uzun yıllardır devasa toprak sahipleri ile toprak reformu talep eden köylüler arasındaki şiddetli mücadelelere dayanıyor. ABD ise geleneksel olarak Kolombiya’daki "müttefiklerini" uyuşturucu ticaretiyle yakından ilişkili paramiliter güçleri kontrol eden toprak sahipleri arasından seçiyor.
Şimdiyse ABD oligarşisinin en güçlü isimlerinden biri, açık bir şekilde kartel jargonuyla Latin Amerika’da dilediği devlet başkanlarını tehdit ediyor.
‘Kime istiyorsak darbe yaparız’
Öte yandan Petro, Musk’ın parmak salladığı ilk Latin Amerikalı lider değil. Bolivya’da 2019 yılında Devlet Başkanı Evo Morales’e karşı yapılan ABD destekli askerî darbeyi ilginç bir şekilde savunmuştu.
- Bolivya zengin lityum kaynaklarına sahip ve lityum elektrikli araçlar için olmazsa olmaz bir maden. ABD’nin desteklediği aşırı-sağcı darbenin de bu kaynaklarla ilişkili olduğu gündeme gelmişti.
Bu yüzden sosyal medyada bir kullanıcı, farklı bir konuda "halkın çıkarlarından" bahseden Musk’a "Halkın çıkarına olmayan neydi biliyor musun? ABD yönetiminin sen lityum alabilesin diye Bolivya'da Evo Morales'e darbeyi organize etmesi" şeklinde yanıt vermişti. Musk ise "Kime istiyorsak darbe yaparız. Aş bunları" karşılığını vermişti.
Şirketler hep masadaydı
Musk’ın sözlerinin çeşitli açılardan rahatsız edici olduğu bir gerçek. Öyle ki kendisi yine sosyal medyada Maduro’nun kaçırılmasının ardından "cezaevinde ona tecavüz edileceğini" ima eden saldırgan içerikler paylaşmıştı. Üstelik bugün herhangi bir resmî görevi de yok.
- Musk, Ocak 2025’te yeni kurulan Hükümet Verimliliği Bakanlığı’nın başına getirilmiş, Mayıs ayında bu görevden ayrılmıştı. Dolayısıyla bir başına sosyal medya paylaşımlarına hak ettiğinden fazla önem vermek bir anlam ifade etmeyebilir.
Buna karşın, dev şirketlerin devlet politikası üzerinde mutlak söz sahibi olduğu bir dünyada, hele ki bu ilişkinin açık şekilde kurulmasında bir sakınca görülmeyen ABD gibi bir ülkede Musk’ın açıklamaları "münferit bir şımarıklık" olarak görülemez. Aksi takdirde neden Trump, Venezuela saldırısından sonra neden Exxon, Shell, Repsol ve Chevron gibi şirketleri karşısına alıp pazarlığa oturabiliyor?
Üstelik Latin Amerika tarihi bu ilişkilenmenin sayısız net örneğiyle dolu. En net örneklerinden biri 1954 yılında Guatemala’da yaşandı. Demokratik yollarla seçilmiş Başkan Jacobo Árbenz'in toprak reformu programı, büyük arazilerin bir kısmını kamulaştırarak topraksız köylülere dağıtmayı hedefliyordu. Bu arazilerin en büyük sahibi ise o dönemde Orta Amerika'nın siyasi ve ekonomik yaşamına damga vuran ABD’li United Fruit Company idi.
- Şirket, kaybettiği araziler için yetersiz bulduğu tazminatı bahane ederek, "komünist Árbenz"e karşı ABD’yi müdahaleye çağırdı. Sonuç beklendiği gibi oldu. CIA destekli bir askerî darbeyle Árbenz devrildi, reformlar ABD’li şirketlerin çıkarlarını koruyacak şekilde geri alındı. Ülkeyi bekleyen çok daha şiddetli bir savaşın tohumları atıldı.
Dolayısıyla Musk’ın "gümüş ve kurşun" sözleri ne sadece kendi tavrını ne de Kolombiya’nın geçmişini öne çıkartıyor. Gördüğümüz şey aynı sömürü zincirinin zamana meydan okuyuşu. Demokrasi, insan hakları, sömürü, uluslararası tahakküm gibi kavramları düşünmeden önce bu ilişkiler ağını tarihten faydalanarak hatırlamak gerekiyor.
