Marmara’nın Gizli Kahramanları

Banu Binbaşaran Tüysüzoğlu

Marmara Denizi’ni yıllardır tutkuyla savunan değerli bilim insanı Prof. Dr. Mustafa Sarı’ya sordular: 

“Hocam, Marmara için hâlâ umut var mı?” 

Mustafa Hoca bu soruya bir anıyla yanıt verdi.

“Marmara Denizi’nin dibinde, kimsenin fark etmediği bir yerde küçük bir balık hâlâ yuva yapıyor. Adı çırçır balığı. Diğer balıklar gibi yumurtalarını rastgele bırakmıyor suya; sabırla, özenle, denizin dibinden topladığı çalı çırpıyla kendine bir yuva kuruyor. Bir gün Marmara’ya daldığımda yine onu gördüm. Ama yuvasını bu kez müsilajla yapmıştı. Evet, o bile vazgeçmemişti. En kirli malzemeyi bile alıp hayata dönüştürmüştü.”  Ve ardından ekledi:
“Çırçır balığı Marmara’dan umudunu kesmediyse, biz nasıl kesebiliriz?”

Marmara Denizi, dünyada yalnızca iki kıta arasında yer alan tek iç deniz olma özelliğiyle eşsizdir. Akdeniz ile Karadeniz arasında bir geçit, binlerce yıldır yaşamın ve kültürlerin kesişim noktasıdır. Ancak onu benzersiz kılan yalnızca coğrafi konumu değil; içinde barındırdığı canlıların olağanüstü çeşitliliğidir. Mercanlardan midyelere, süngerlerden deniz tavşanlarına kadar Marmara, binlerce canlının yaşadığı, beslendiği ve saklandığı bir ekosistemdir. Bu canlıların her biri yaşam için ayrı bir rol üstlenir; kimisi denizi temizler, kimisi toprağı tutar, kimisi başka türlere yuva olur. Bu zengin yaşam ağı, gözden uzak olsa da aslında bize çok yakındır. Ve her bir tür, Marmara'nın hâlâ yaşayan, hâlâ direnen kalbinin bir parçasıdır.

Önümüz yaz, Marmara Denizini keşfe var mısınız? Pinaları bilir misiniz? 

İnce uzun kabuklarıyla suyun dibine saplanmış bu deniz canlıları, belki de adlarını hiç duymadığınız ama Marmara Denizi için hayati öneme sahip bir türdür. Gösterişten uzak bu büyük midyeler, suyun yaklaşık bir metre derinine indiğinizde sizi karşılayabilir. Ama öylece durduklarına bakmayın! Pinalar, Marmara’nın suyunu adeta süzgeç gibi temizleyerek denize boşaltılan atıkların bir kısmını yakalayıp arıtır. Yani Marmara Denizi’nin içinde çalışan sessiz bir temizlik ekibi gibidirler. Üstelik bu işi yalnız yapmazlar.

Süngerler de ekosistemin sessiz süzgeçleridir. Su içindeki minik parçacıkları yakalayarak beslenirler, böylece suyu temizlerler. Ayrıca birçok deniz canlısı için de yuva işlevi görürler. Tüplü kurtlar da onların yanında çalışır. Kumun içine tünel gibi oyuklar açarak hem kendilerine barınak sağlar, hem de suyun dibe daha kolay sızmasına yardımcı olurlar. Böylece deniz tabanı adeta nefes alır. 

Sıra deniz çayırlarında…Karada nasıl ormanlar varsa, denizde de bu yeşil çayırlar vardır. Balık yavruları için saklanacak güvenli alanlar oluştururlar, dalgaların etkisini azaltarak deniz tabanını korurlar. Güçlü kök sistemleri sayesinde su altı erozyonunu önlerler ve denizin “toprak bekçileri” sayılırlar.

Ve tabii ki deniz tavşanları! Renkli ve yumuşak görünümleriyle dikkat çeken bu canlılar, yosunlarla beslenerek bitkilerin aşırı çoğalmasını engeller. Bazı türleri ise zehirli süngerleri yiyerek toksinleri depolar, böylece düşmanlarından korunurlar.

Gözle göremediğimiz ama hayati öneme sahip canlılar da vardır.
Diyatomlar gibi...

Mikroskobik boyuttaki bu canlılar, denizin görünmeyen ormanları gibidir. Güneş ışığını kullanarak oksijen üretir ve deniz gıda zincirinin en alt halkasını oluştururlar. Onlar olmadan yukarıdaki hiçbir canlı var olamaz. Gezegenimizdeki oksijenin %50’den fazlasının bu mikroskobik canlılar tarafından üretildiğini biliyor muydunuz?

Ama Marmara yalnızca bu türlerle sınırlı değil elbette. En az 3000 farklı türe ev sahipliği yapar. Yengeçlerden deniz yıldızlarına, mürenlerden şakayıklara kadar pek çok canlı İstanbul’un hemen kıyısında bir arada yaşar. Marmara Denizi tüm varlığıyla çevresindeki milyonlarca insana yaşam hakkı sunar.

Ne yazık ki bu yaşam ağı ciddi tehditlerle karşı karşıya. İnsan kaynaklı atıklar, aşırı avcılık, deniz dolguları ve iklim krizinin etkileri bu hassas dengeyi bozuyor. Bir türün azalması, diğer türleri de zincirleme etkiliyor. Örneğin deniz çayırlarının zarar görmesi, orada saklanan balık yavrularının yaşama şansını düşürüyor. O yavrular büyüyemeyince onları avlayan türler de azalıyor. Böylece domino etkisi başlıyor.

İşte tam da bu yüzden Marmara’nın biyoçeşitliliğini korumak yalnızca denizdeki canlılar için değil, bizim için de hayati. Çünkü biz de bu zincirin bir parçasıyız. Deniz sağlıklıysa, biz de sağlıklıyız.

Bu farkındalıkla Yuvam Dünya olarak, Milli Eğitim Bakanlığı iş birliğiyle “Biyoçeşitlilik Koruyucusuyum” projesini başlattık. Marmara Denizi kıyısındaki okullarda çocuklarla buluşarak onlara bu canlıları tanıtıyor, birlikte oyunlar oynuyor, hikâyeler anlatıyor, görünmez bağlarımızı görünür kılıyoruz. Öğrenciler yalnızca eğlenerek öğrenmekle kalmıyor, aynı zamanda Marmara Denizi'nin biyoçeşitlilik koruyucularına dönüşüyor.

Çünkü Marmara’nın geleceği çocukların gözlerinde başlıyor. Bir çocuğun bir pinayı fark etmesi, deniz çayırlarını merak etmesi, deniz tavşanının peşinden gitmesi belki de büyüdüğünde bir deniz biyoloğu olmasının ilk adımıdır. Ya da sadece yaşadığı çevreye daha dikkatli bakmasını sağlar.

Her iki durumda da doğa kazanır.
Ve doğa kazandıkça, biz de kazanırız.