Müzikte dayanışma için bir yol haritası: Olta Dayanışma ve İsimsiz Orkestra

Türkiye’de pamuk ipliğine bağlı sektörlerden biri tartışmasız müzik. Yaşanan her toplumsal olay müzisyenlerin işlerini etkiliyor, ya bir sonraki adımı atma cesaretlerini kırıyor ya da maddi olarak zorlanmalarına neden oluyor. Tüm bu zorlukların üstesinden gelinmesi sağlayacak en etkili çözüm ise dayanışma.

Geçen hafta Olta Dayanışma ve İsimsiz Orkestra’nın öncülüğünde Kadıköy Sineması’nda “Müzik Günleri” festivali düzenlendi. Festivalde müziğin toplumsal dönüşümü, müzisyenlerin yaşadığı zorluklar, en önemlisi de dayanışmanın gücünün nasıl güzel gelişmelere önayak olduğu gözler önüne serildi.

^{İrfan Alış}

Olta Dayanışma ve İsimsiz Orkestra kurucularından Özgür Ulusoy, iki kurumun da ortaya çıkmasının geçtiğimiz yıl hayatını kaybeden Peyk’ten İrfan Alış’ın fikri olduğunu söylüyor ve ekliyor:

"Fikir basitleştikçe, içeriğin gücü arttı. Her alanda yıllardır eksikliği hissedilen dayanışmaya dayalı  yapıların günümüzdeki olası karşılıklarından biridir bu yapı. Bugünün Türkiyesi'nde yaşanan çete-tröst işbirliğine karşı bu proje, eskiden köylerde olan imeceyi geri getirerek cevap vermeyi amaçlar. Biraz romantik, biraz işlevsel... İnsanların ellerinden geleni yapmasına olanak sağlamak bile, bir şeyleri hiç değilse kımıldatmaya yarayabilir. Olta ve İsimsiz Orkestra’nın genelde ve bu konserler özelinde yapmaya çalıştığı şey de budur."

Özellikle beraberliğin oldukça zor olduğu bu sektörde İrfan Alış, müzisyenlerin birlikte çalışmasını ve bağımsız müzik üretimini teşvik etti. Peyk’in yanı sıra No Land ve Cenk Taner ilk günden beri Olta Dayanışma ve İsimsiz Orkestra’yı desteklemenin yanı sıra müzikleri ile de onlara ses oldu. Peki, bu destek onlar için ne ifade ediyor? İsimsiz Orkestra ekibi şu cevabı veriyor:

"Müzikal yan yanalık sadece müzikle sınırlı değil; her gün kapanan kapılar ve daralan yollarla karşılaştığımız bu dönemde, bu değerli isimlerle birarada olmak, bize başka bir dünyanın mümkün olduğunu hatırlatıyor. Hâlâ açık kapılar, yürünecek yollar var. Müzik hem bu umudun öznesi hem de güçlü bir sonucu oluyor.

İrfan Alış da sadece müzikle değil, inanç ve mücadelesiyle de bize dokundu. Onun hikayesi, var olma savaşı veren hepimiz için büyük bir ilham kaynağı. Sanatın, dayanışmayla birleştiğinde neler başarılabileceğini gösteren en güçlü örneklerden biriydi. Gün itibarıyla bu festivali yapıp daha büyüğünü hayal edilebiliyorsak bu, evvela onun sayesinde."

^{İsimsiz Orkestra}

'Ünlü olmak meslekten sayılabilir belki ama müzik bir meslek değil'

Çoğu bağımsız müzisyene soruduğum “Günümüz Türkiyesi’nde bir müzisyen hayatını sadece müzikle idame ettirebilir mi?” sorumu yineliyorum. Olta Dayanışma’dan Deniz Perhan şu cevabı veriyor:

"'Başımız dik yürüyoruz, çünkü boğazımıza kadar boka battık.' Dario Fo imzalı bu alıntının, ülkenin son yıllardaki hâlini en iyi özetleyen cümle olduğunu düşünüyorum. Böyle bir ortamda bir müzisyenin sadece müzikle geçimini sağlaması zor olmanın ötesinde, neredeyse imkansız. Anaakımda değilseniz durum daha da zorlaşıyor. Gerçi orada olsanız bile, Athena’nın vize alamaması gibi örnekler her şeyi anlatıyor. Sansür de ayrı bir sorun. Örneğin Grup Yorum’un şarkılarına Türkiye’den erişim engeli getirildi. Kendi müziğinizi yapıyorsanız, gelir elde edebileceğiniz iki kaynak var: Telifler ve konserler. Ancak her ikisinde de aracı kurumlar ve vergilerle gelir ciddi şekilde azalıyor.

Tanıtım gücünüz yoksa, iyi bir şarkı bile fark edilmeden kaybolabiliyor. Konserler de ülkedeki belirsizlik nedeniyle her an iptal olabilir. Bu yüzden tanıdığım pek çok müzisyen geçimini sağlamak için istemediği işlerde çalışmak zorunda kalıyor. Yine de devam etmemizi sağlayan tek bir sebep var: Hepimizin müziğe âşık olması."

Olta Dayanışma’dan Samet Karadeniz ise müziğin Türkiye’de henüz bir meslek bile olmadığını dile getiriyor:

"İkinci meslek olarak bile görülmüyor bence. Ünlü olmak meslekten sayılabilir belki ama müzik meslek değil. Türkiye’de genç nüfusun çeşitli tarzlardaki müziklere ilgi gösterip yeni müzikler keşfedebileceği ortam oluşmadıkça bu pek mümkün görünmüyor. Bu ortamın oluşması için de bazı ekonomik ve sosyal şartların olgunlaşması gerekiyor. Bu oluşmadıkça, müzik kenarda köşede kalmış bir hobi, bir lüks gibi görünmek zorunda."

'Müzik üretiminde karşılıklı destek sağlıyoruz'

Olta Dayanışma ve İsimsiz Orkestra, bağımsız müzisyenlere sahneler açıp şarkılarını yapma süreçlerinde de yardımcı oluyor. Olta Dayanışma’dan Ozan Murat, bu iki kurumun sanatçılara katkılarını şu sözlerle anlatıyor:

"Katılan sanatçılara ve camiaya sunduğumuz asıl fayda, müzik üretiminde kurduğumuz karşılıklı destek ilişkileri. Olta Dayanışma, yalnızca bir albüm projesi için değil, üyelerin bireysel çalışmalarında da kolayca aranjman, enstrüman çalımı, mix-mastering, tanıtım ve paylaşım gibi alanlarda destek bulabildiği bir topluluk. Asıl dayanışma burada vücut buluyor. Müzisyenlerin hatta genel olarak sanatçıların birarada, aynı platform içinde olmasının dönüşebileceği birçok şey var. Daha önce Viyana Okulu, Live Aid gibi kurum ve organizasyonların yaşadıkları çevreyi ve dünyayı ne kadar etkilediğine bakın. Olta Dayanışma da bir şarkının üretiminin yanı sıra bu çevreyi inşa ediyor. Bu anlamda birçok birlikteliğin harcını yoğuruyor."

'Fonlar sanatsal ifade üzerinde örtük bir oryantalizm etkisi yaratıyor'

Müzikte dayanışmanın önemi nedir peki? Olta Dayanışma’dan Onur Olgun, müziğin bireyle bağ kurduğu kadar endüstriyle de bir ilişki kurması gerektiğinden bahsediyor ve ekliyor:

"Müzik endüstrisinin müzisyenle kurduğu bağ, müzisyenin müzikle kurduğu bağ kadar güçlü değil. Bu nedenle müzik yaparak yaşamak isteyen herkes, daha yolun başında onlar için döşenmiş taşlardan yürümek zorunda kalıyor. Bu yolda iki temel engel var: İlki, para kazanmak için önce para harcamayı gerektiren ekonomik sistem, diğeri ise teknolojik eksiklikler. Bunları besleyen düşük gelir, güvencesiz çalışma, eğitim eşitsizliği ve sansür gibi sorunlar, işin fıtratı sayılıyor.

Bugün müzik paylaşımı, bu güvencesizlikleri ses tasarımı ve diğer sanat dallarında emek verenleri de etkiliyor. Bu nedenle müzikte dayanışma kavramı, bulunduğun atmosfere göre şekil alıyor. Daha eşitlikçi koşullarda bu sadece müzikal bir dayanışma olurken, bizim gibi ülkelerde bu soruya verilen cevap çok daha politik ve yapısal bir anlam taşıyor. Tıpkı 1. Dünya Savaşı sonrası Dadacıların yaptığı gibi biz de sanatın paylaşımı konusunda başka bir bakışa zorlanıyoruz. Olta Dayanışma bu noktada, sanatçının sermayeyle olan ilişkisini, emek temelli bir dayanışma ağına dönüştürüyor. Bu yönüyle, özgür bir dünyada müziğin neye evrilebileceğine dair bir cevaba dönüşüyor."

Kültür politikaları ya da fonlama sistemleri bağımsız müzisyenler ve kolektif yapıları etkileyen en büyük oyunculardan. Olta Dayanışma’dan Yelda Altunal, fonlama sistemlerinde çok önemli bir noktaya parmak basıyor ve müzikte örtük bir oryantalizmi öne çıkardığını vurguluyor:

"Fonlar yalnızca destek sağlamıyor; müziğin ne anlatması, nasıl görünmesi gerektiğine dair güçlü sinyaller de veriyor. Bu da müzisyenleri sanatçılıktan projeci kimliğe itiyor. Bu durum, özellikle deneysel ya da politik üretim yapan müzisyen ve kolektifleri dışlama riski taşıyor.

Fon veren kurumların estetik ve politik beğenileri sahneyi biçimlendirmeye başlıyor. Avrupa merkezli fonlar özelinde, ihraç edilebilir sayılan türler (etnik-elektronik karışımlar gibi) öne çıkıyor. Bu tercihler, sanatsal ifade üzerinde örtük bir oryantalizm etkisi yaratıyor. Bekleneni sunmayan müzisyenler uluslararası dolaşıma katılamıyor ya da fonlara erişemiyor. Tüm bunlar, müzisyenin özerkliği konusunu yeniden gündeme getiriyor. Sanatçının yaratım süreçlerini bağımsız biçimde sürdürebilmesi giderek zorlaşıyor. Bağımsız kolektifler ise destek alabilmek için sürekli uyum sağlama baskısı hissediyor. Oysa bağımsız müziğin gücü tam da bu uyumdan kaçabilme becerisinde yatıyordu."

'Müzisyenler çaresizlik hissedip birbirlerine daha sıkı bağlanıyor'

Peki Türkiye’de bir müzisyen en çok neyle mücadele ediyor? Olta Dayanışma’dan Övünç Aslan, ülkedeki esas meseleye ulaşırken hep başka engellere karşılaşıldığını söylüyor:

"Maddi olarak kırılgan bir konumdaysanız, en küçük bir gerileme bile ciddi sarsıntılara neden olabiliyor. Bir müzisyen olarak en çok lümpenlikle, hayatın zorluklarıyla ve kötü eğitim koşullarının mirasıyla mücadele ediyorum."

Olta Dayanışma’dan Deniz Aksoy ise son dönemde dirsek temasında oldukları müzisyenlerin duygu durumlarındaki gözlemlerini şu sözlerle aktarıyor:

"Çaresizlik hissedip birbirlerine daha sıkı sıkı bağlandıklarını, öfkeli olduklarını ama bu yüzden daha çok üretmeye yöneldiklerini, umutsuzluktan tüm güçleriyle koşarak uzaklaşmaya çalıştıklarını, kara endüstri standartlarıyla çok zor başa çıktıklarını yine de imaj uğruna sanatlarından feragat etmediklerini görüyorum."

'Müziğe içerik gözüyle bakılıyor'

“Müzik Günleri” festivali sırasında Sen Kimsin belgeseli de yayımlandı. Belgeselin yönetmeni Cenk Kaptan, “Pandeminin üzerinden 5 yıl geçtikten sonra Türkiye müzik sahnesinde neler değişti? Müzisyenlerin müzik ile kurduğu bağ derinleşti mi yoksa daha sığ bir hâle mi geldi?” sorularıma şu yanıtı veriyor:

"O günden bugüne en önemli gelişmelerden biri, kurumlaşmış bir girişim olan Müzik-Sen’in farkındalığı ve gayretleri olmuştur. Fakat belgeselde Özgür Ulusoy’un da söylediği gibi müzisyenin narsistliği devam ediyor. Pandemi döneminde mecburiyetten de olsa yanyana gelmeyi başarabilmişlerdi. Şimdi ise bu beraberliklerin ancak bir kısmı devam ediyor ama bir yandan büyük şirketlerin sömürüsü de sürüyor. Müziğe içerik gözüyle bakılmaya başlandığı ve müzik üretimi daha da arttığı için haliyle değeri de azalmaya devam ediyor. Nitelikli yapımların yolunu bulduğunu, tembel müzisyenlerin ise hiç şanslarının olmadığını düşünüyorum. Samimi olmayan şarkı çalışmaz. Müzik, ünlü olmak için yapılmaz, hakikatini ortaya koymak için yapılır. Müzikte başarının anahtarı budur."

Kadıköy Sineması’ndan Ozan Semiz de “Müzik Günleri” festivalini düzenleme aşamasında ülke gündeminden etkilendiklerini ve tarihleri bu yüzden değiştirdiklerini söylüyor:

"Festivali yapma kararını ve tarihleri çok önceden netleştirmiştik. Ancak ülkenin belirsiz atmosferi ve bu ölçekte bir etkinliğin maddi yükü hazırlık sürecimizi oldukça daralttı. Türkiye’de alternatif kültür-sanat etkinlikleri ne yazık ki hâlâ biraz inatla, hatta inadına yapılıyor."

Olta Dayanışma’dan Selman Karabul, 200’ü aşkın şarkılık kataloğun isimsiz gönüllülerin emeği ile oluşturulduğunu açıklıyor. Kendilerine Kadıköy Sineması, Nâzım Hikmet Kültür Merkezi, Zuhal Müzik, Prodon, HoodBase, Gobo Backline, Urgent Backline ve Burç Tüfekçioğlu gibi isimlerin gönüllü destek verdiğinden de bahsediyor.

Olta Dayanışma ve İsimsiz Orkestra, sadece hayallerin değil icraatın, desteğin ve dayanışma gücünün müzisyenleri nasıl etkilediğinin somut birer kanıtı. Müzik sektörünün sadece masalarda konuşarak değil, harekete geçerek adaletli ve ilham verici bir yere dönüştürülebileceğini bizlere gösteriyor. Kültür ve sanatın müzik tarafında işler belki yine karmaşık ama güçbirliğinin tünelin sonundaki ışığı görünür kıldığı kesin.