Orta Çağ Arap mutfağından günümüze tirit

Anadolu mutfak kültüründe ekmek, en eski çağlardan günümüze her zaman en temel gıda maddesi olmuştur. Ehlileştirildiği Neolitik çağlardan günümüze, buğday ekmek yapımında kullanılan başlıca tahıl çeşididir. Ekmek doyurucu niteliğiyle sofranın temel yiyeceği olmasının ötesinde kendisine atfedilen simgesel anlamlarıyla kutsal bir nimettir. Ekmeğin kutsal anlamları Anadolu folklorunda atasözü ve deyimlerle hayat bulmuştur.  Nimet, bağlılık, iş, aş, yaşam anlamlarıyla birden fazla anlama sahip olan ekmek mayalı ve mayasız çeşitleriyle Türkiye’de en çok tüketilen gıda maddesidir. Geleneksel kültürümüzde ekmek sadece taze olarak değil kuru olarak da tüketilir ve birçok yemeğin yapımında kullanılır. Ekmek boşa götürülmez. Temel olarak et suyuyla ıslatılmış kuru ekmekle yapılan tirit ve tirit benzeri yemekler günümüz Türkiye coğrafyasında oldukça çeşitlidir. Papara, ekmek aşı, ekmek makarnası, ekmek mantısı, tembel paçası gibi yemekler kuru ekmekle yapılan yemeklere örneklerdir. Türk mutfağında kurumuş ve arta kalan ekmeklerle yapılan en eski yemeklerden bir tanesi tirittir. Tiridin yemek kitapları aracılığıyla Orta Çağ Arap-Fars dünyasından,  Osmanlı dönemine ve günümüz Türk mutfağına uzanan öyküsü bu kısa çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. 

Türk Dil Kurumu’nun büyük sözlüğüne göre Farsça “terid” kelimesinden gelen tirit, “et suyuna kızartılmış veya bayat ekmek konularak yapılan yemek” olarak açıklanır. Aynı sözlüğe göre tiridin ikinci anlamı “ yemeğin suyu” olarak verilmiştir.  İslam dünyasında Hz. Muhammed’in yemeklerin en güzeli ve en iyisi olarak ifade ettiği için tüketimi sünnet olarak kabul edilen tirit 9. yüzyıldan itibaren Arapça yemek yazmalarında yer alır. Tirit bazen et yahnisiyle kuru ekmek parçalarının karıştırılması şeklinde; bazen de doğrudan sadece et suyunda ekmeklerin ıslatılmasıyla hazırlanır. Tirit tariflerinde kullanılan ekmek cinsi kuru ve dayanıklı mayalı veya yufka ekmeği gibi mayasız ekmektir. Temel olarak bir tepsiye istif edilen kuru ekmek lokmalarının et suyuyla ıslatılıp üzerine et parçalarının konulmasıyla hazırlanan tirit sonraki yüzyıllarda yazılan Arapça yemek yazmalarında birçok farklı çeşidiyle yer alacaktır.