Romain Gavras’ın 'Athena'sından 'La Commune'e: Öfke var, devrim neden yok?

Bir düzenin sürdürülemez hâle geldiğini anlamak için artık uzun açıklamalara ihtiyacımız yok. Düzenin vaatleri birer birer yaldızlarını döktü; krallar çoktan çıplak kaldı. Peki, bu yeni dünyada çıplak krallar tahtlarından nasıl indirilecek? Henüz bilmiyoruz. Bildiğimiz, halkın kendisine dayatılan düzene karşı başkaldırısının çoğu zaman iktidarların gözünde kaos ve anarşi olarak görüldüğü. Oysa sokaklarda yükselen öfkenin arkasında, mevcut düzenin artık kabul edilemez hâle gelmesi var.

Neler var elimizde? Ekonomik güvencesizlik, derinleşen eşitsizlikler, temsil krizleri, iklim felaketleri, kurumlara duyulan güvenin kırılması… Dünyanın farklı köşelerinde, farklı biçimlerde ama çarpıcı benzerliklerle karşımıza çıkan aynı belirtiler. Öfke birikiyor, sokaklar kaynıyor, iktidarlar sarsılıyor. Ve her seferinde aynı soruya geliyoruz: Bir düzeni reddetmekle onun yerine başka bir düzen kurmak arasındaki mesafe neden bu kadar büyük?

Romain Gavras’ın 2022 yapımı Athena’sı bu soruyu cevaplamaktan çok, bütün şiddetiyle önümüze koyuyor. Hem de ne koymak! Film, polis şiddeti sonucu öldürüldüğü söylenen bir çocuğun ardından patlayan bir banliyö ayaklanmasıyla açılır. Kamera karakterlerin peşinden koşarken bizi de çatışmanın ortasına çeker. Barikatlar kurulur, polis araçları devrilir, havai fişekler silaha dönüşür, sokaklar savaş alanına döner. İsyan burada anlatılan bir olay olmaktan çıkar; bedenimizle deneyimlediğimiz, hatta bir parçası olmaya heves ettiğimiz bir enerjiye dönüşür.

Her izlediğimde içimi kıpırdatan sahnelerle dolu Athena’nın gücü biraz da buradan gelir. Film, öfkenin nasıl kolektif bir enerjiye dönüşebildiğini, kalabalıkların kadraja her girişinde büyüyen bir hareket duygusu ve baş döndürücü bir kurgu temposuyla gösterir. Bireysel acı ortak bir haksızlık duygusuyla birleşir; sokak, gündelik hayatın mekanı olmaktan çıkarak iktidara meydan okunan bir alana dönüşür. Bir noktadan sonra dil, sınırlar ve kültürel farklılıklar önemini yitirir. Ekrandaki isyan, yalnızca Fransa’nın banliyölerine ait olmaktan çıkar; dünyanın farklı köşelerinde biriken, henüz ortak bir dile ve siyasi yönelime kavuşamamış öfkeyle buluşur.

Ama film ilerledikçe, isyanın coşkusuna kapılmakla yetinmeyenler için başka bir mesele belirginleşir: Öfke büyürken bu enerjinin nereye akacağı giderek belirsizleşir. Filmin sonlarına doğru, ayaklanmayı ateşleyen ölümün ardında kitleyi harekete geçirmek isteyen aşırı sağcı bir provokasyonun bulunduğu ortaya çıkar. Böylece film, haklı bir öfkenin nasıl kitleselleşebildiğini gösterirken aynı zamanda bu öfkenin nasıl manipüle edilebileceğini de ortaya koyar.

• Bir düzene duyulan haklı tepki, bambaşka siyasi amaçların aracı hâline gelebilir. Fakat bu ihtimal, isyanın kendisini hükümsüz kılmaz; tersine, öfkenin kimler tarafından, hangi anlatılarla ve hangi amaçlar doğrultusunda şekillendirilmeye çalışıldığını daha dikkatli düşünmeye çağırır.

Filmi bir siyasal program sunmadığı için eleştirmek kolay olurdu. Oysa sinemanın işi devrim programı yazmak değil. Daha ilginç olan, filmin biçimiyle anlattığı olay arasındaki gerilime bakmak: Athena, isyanı olağanüstü bir görsel deneyime dönüştürürken isyanın ardından kurulabilecek hayatı neredeyse bütünüyle kadrajın dışında bırakır. Sokakların nasıl ele geçirildiğini görürüz; peki ya sonrasında? Yıkılan düzenin yerine ne konulabileceği sorusu açıkta kalır. Ama belki de asıl mesele, filmin bu soruya cevap vermemesinden çok, bizim isyanı anlamak için hangi cevapları beklediğimizdir.

• Belki çağımızın siyasal krizini anlamak için tam burada durmamız gerekiyor. Sorun yalnızca eski düzenin sürdürülemez hâle gelmesi değil; onun yerine geçebilecek bir dünyayı nasıl kuracağımıza dair tahayyülün de bir kriz içinde olup olmadığı. Alternatifler gerçekten tükenmiş mi, yoksa henüz yeterince görünür değiller mi? Yeni örgütlenme biçimleri doğuyor da bizim alışık olduğumuz siyasi biçimlere benzemediği için mi gözden kaçıyor? Yoksa devrimden anladığımız şey, bugünün toplumsal ilişkilerini ve siyasal imkanlarını kavramaya artık yetmiyor mu?

Bu soruların izini sürmek için son otuz yılın üç Fransız banliyö filmini birlikte değerlendirmek işimize yarayabilir: Mathieu Kassovitz’in La Haine’i (1995), Ladj Ly’nin Les Misérables’i (2019) ve Romain Gavras’ın Athena’sı (2022). Aralarında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kuramayız. Ancak bu üç filmi, aynı tarihsel gerilimin farklı dönemlerdeki sinemasal yansımaları olarak okuyabiliriz. Her biri dışlanmışlığı, polis şiddetini ve toplumsal öfkeyi başka bir biçimde ele alıyor; böylece biriken gerilimin gündelik hayatta nasıl yaşandığını, nasıl görünür hâle geldiğini ve nasıl açık bir çatışmaya dönüştüğünü gösteriyor.

La Haine’in meşhur düşüş hikayesi bu yüzden hâlâ çok anlamlı. Ama bugünün meselesi artık yalnızca düşüşün kendisi değil, yere çarpma anı ve sonrası. Bir toplum felakete doğru sürüklenirken bile kendi normalini koruyabilir; hayat, her şeyin yolunda olduğu yanılsaması içinde akmaya devam eder. Biz de çoğu zaman çarpışmanın kaçınılmaz hâle geldiğini fark etmeden o normalin içinde yaşamayı sürdürürüz.

Les Misérables bu gerilimi başka bir düzleme taşır. Polisle banliyö sakinleri arasındaki ilişki burada tekil bir şiddet olayına indirgenemez. Farklı toplumsal aktörlerin, yerel güç ilişkilerinin ve kurumsal şiddetin birbirine dolandığı bir düzen vardır. Çatışmanın kaynağı tek bir kötü polis ya da tek bir öfkeli genç değildir; şiddet, onu durmadan yeniden üreten ilişkiler içinde varlığını sürdürür.

Athena ise bu birikimi patlama anına taşır. La Haine’deki düşüş hissiyle Les Misérables’in giderek yoğunlaşan gerilimi, burada neredeyse kesintisiz bir isyan koreografisine dönüşür. Üç film arasında belirgin bir kayma vardır: Dışlanmışlığın gündelik deneyiminden kurumsal şiddetin karmaşık yapısına, oradan da toplumsal patlamanın görsel gösterisine uzanan bir hat. Ancak bu kaymayı doğrusal bir ilerleme olarak okumak yanıltıcı olur. Daha görünür bir isyan, mutlaka daha büyük bir siyasi değişim anlamına gelmez; fakat bu, isyanın yalnızca bir gösteriden ibaret olduğu anlamına da gelmez. Filmlerin birlikte düşündürdüğü asıl mesele, toplumsal öfkenin ne zaman görünür hâle geldiğinden çok, bizim bu öfkenin içinde beliren siyasi imkanları ne ölçüde görebildiğimizdir.

Buradan Peter Watkins’in 2000 yapımı La Commune (Paris, 1871) filmine geçebiliriz. Athena ayaklanmanın enerjisini ve çatışmanın yoğunluğunu öne çıkarırken La Commune, tarihsel bir devrim deneyimini insanların siyasi söz üretme, birbirleriyle tartışma ve kendilerini yönetme girişimleri üzerinden ele alır. İki film farklı estetik ve anlatı tercihleriyle çalışır. Birini diğerinden başarılı ilan etmek yerine, hangi siyasi deneyimleri görünür kıldıklarını sormak daha verimli.

Guillaume Cailleau ve Ben Russell’ın Direct Action (2024) filmi de siyasete başka bir yerden bakmayı önerir. Fransa’daki Notre-Dame-des-Landes ZAD’ında kolektif yaşamı ve mücadeleyi uzun süreli bir gözlemle ele alan filmde siyaset yalnızca çatışmanın doruk noktasında ortaya çıkmaz. Gündelik işler, ortak yaşam, dayanışma ve mücadeleyi sürdürmenin maddi koşulları da kadraja girer. Bu filmler yan yana geldiğinde politik sinemaya ilişkin başka bir soru beliriyor:

"İsyanı yalnızca bir patlama anı olarak mı görüyoruz, yoksa o anın içinde beliren yeni ilişkileri, ihtimalleri ve hayat biçimlerini de fark edebiliyor muyuz?"

Bu soru, sinemanın ötesine geçerek siyaseti nasıl düşündüğümüzle ilgili bir meseleye dönüşüyor. Bir ayaklanmanın anlamını yalnızca iktidarı değiştirip değiştirmediğine, ne kadar sürdüğüne ya da sonunda hangi kurumların ortaya çıktığına bakarak ölçebilir miyiz? Ya da bu ölçütler, henüz sonuçlarını göremediğimiz toplumsal hareketlerde nelerin değiştiğini anlamamızı zorlaştırıyor olabilir mi?

• Bir barikatın kurulması, bir kalabalığın aynı anda harekete geçmesi, insanların korkularını geride bırakıp sokağa çıkması başlı başına siyasi deneyimlerdir. Bunların anlamını, ardından kalıcı bir kurum kurulup kurulmadığına bakarak tüketemeyiz. İnsanların birbirlerini tanıma biçimleri, birlikte hareket edebileceklerine dair inançları, daha önce mümkün görmedikleri şeyleri talep etmeye başlamaları da siyasal hayatı değiştirebilir. Bu değişimlerin hepsi aynı sonucu doğurmaz; bazıları kalıcılaşır, bazıları geri çekilir, bazıları ise yıllar sonra başka biçimlerde ortaya çıkar. Ancak sonuçlarını henüz bilmiyor olmamız, yaşanan deneyimin anlamsız olduğu anlamına gelmez.

Athena’ya yeniden döndüğümüzde filmin cevapsız bıraktığı soruyu da başka türlü kurabiliriz: İsyanın ardından ne olacağını bilmiyor olmamız, isyanın içinde neyin değiştiğini göremediğimiz anlamına mı geliyor? Belki de henüz adını koyamadığımız siyasi imkanları, onları tanımaya alışık olduğumuz biçimlerde ortaya çıkmadıkları için gözden kaçırıyoruz.

• Türkiye'de de öfkenin sokağa çıkmadığını söyleyemeyiz. Gezi'den Mart 2025'te Ekrem İmamoğlu'nun tutuklanmasının ardından büyüyen protestolara, kampüs boykotlarından tüketim boykotlarına uzanan bir itiraz hattı var. Asıl soru, bu hareketliliğin neden yeni ve süreklilik taşıyan bir siyasal dalgaya dönüşmekte zorlandığı. Bunun yanıtı baskı koşullarında olduğu kadar, muhalefetin kendi gündemini kurmakta zorlanmasında ve genç kuşağı hâlâ eski siyasal kalıplarla okumasında da aranmalı.

Türkiye'de muhalefetin ve geleneksel solun anlamakta zorlandığı nokta, genç kuşakların eski siyasi aidiyetleri ve ritüelleri devralmak istemeyebileceği. Gençler yalnızca sokağa çağrılmak istemiyor; sokağın nasıl bir yer olacağına kendileri de karar vermek istiyorlar. Bir haksızlığa karşı çıkmak, mutlaka bir siyasi geleneğin sloganlarını tekrarlamak, onun sembollerini benimsemek ya da hazır bir kimliğin parçası olmak anlamına gelmiyor. Oysa geçmişin sloganları bugünün dünyasını ve gençlerin gelecek kaygısını karşılamadığında, birleştirmek yerine daraltabiliyor; sokağa çağırmak yerine sokaktan uzaklaştırabiliyor.

Dünyanın farklı yerlerinde sokağa çıkan genç kuşaklar, yalnızca iktidardaki liderleri değiştirmekle yetinmeyen, kendilerine bırakılan geleceği de sorgulayan bir itiraz taşıyor. Gezegenin yaşanabilir kaldığı, güvencesizliğe ve sömürüye mahkum olmadıkları bir dünya istiyorlar. Bu hareketlerin tek bir lideri, ortak bir programı ya da aynı siyasi hedefleri yok. Mesele de hepsinin aynı çatı altında toplanması değil; eski siyaset biçimlerinin cevap veremediği soruları gündeme getirmeleri. Türkiye'de ise bu arayışla bağ kuracak, onu kendi kalıplarına sığdırmak yerine ondan öğrenmeye ve dönüşmeye hazır bir siyasal irade ortaya çıkmadı.

Gençler yalnızca kendilerini temsil edecek birilerini değil, başka bir geleceğin mümkün olduğunu birlikte düşünebilecekleri bir siyasal alan arıyor. Gecikmenin nedeni öfkenin yokluğu değil; o öfkeyi tanıyacak, onunla birlikte değişebilecek bir siyasetin yeterince gelişmemiş olması.

Sonuç olarak, öfkenin sokaklarda birikmesi ya da sinema perdelerinden taşması tek başına yeterli değil. Asıl devrimci imkan, eski kalıpların kibrini bir kenara bırakıp yeni kuşağın dilini öğrenmeye cesaret ettiğimizde açılacak.