Karadeniz'de gerilim

Rusya ve Ukrayna arasında, Donbass bölgesi üzerine artan gerilim, ABD ve Birleşik Krallık gibi ülkelerin de Ukrayna’yı desteklemesiyle Karadeniz’de hareketliliği arttırdı. Aposto!’da 8 Nisan’da Rusya’nın Ukrayna sınırına asker ve mühimmat yığarak Ukrayna’yı ve uluslararası toplumu alarma geçirmesinden bahsedilmişti. İlerleyen günlerde ABD ve Birleşik Krallık’ın Boğazlardan Karadeniz’e savaş gemisi geçirme isteğiyle beraber Türkiye’nin bölgedeki rolü de belirginleşti. 

• Moskova-Ankara: 9 Mart günü Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Cumhurbaşkanı Erdoğan arasında yapılan telefon görüşmesinde Putin, Montrö Sözleşmesi’ne bağlılığın önemini vurguladı. Kanal İstanbul konusunda vurgulanan sözleşme, Karadeniz’e giriş ve çıkışlara sınırlamalar (savaş gemilerinin 21 gün kalma izni ve Türkiye’ye 15 gün önceden bildirme gerekliliği) getirdiği için üçüncü tarafların Donbass bölgesine deniz yoluyla ulaşımını kısıtlamak açısından Rusya için önemli. Ayrıca, Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov; Türkiye’nin Ukrayna’ya TB-2 insansız uçakları satışı sorduğunda, Türkiye dâhil ülkelerin “Kiev’in militarist eğilimlerini teşvik etmekten kaçınması” gerektiğini belirtti. Bu uyarının ardından, Rusya’dan Türkiye’ye uçak seyahatlerinin haftada iki seferle kısıtlandığı haberinin gelmesi de Putin’in Türkiye turizm sektörünü hedef alarak Karadeniz’deki gelişmelere tepki göstermesi şeklinde yorumlanabilir.
• Kiev-Ankara: 10 Mart günü ise Cumhurbaşkanı Erdoğan, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy ile görüştü. Türkiye’nin, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü savunduğunu ve Kırım ilhakını tanımayacağını açıkladı. “Karadeniz’in barış, huzur ve iş birliği denizi olmaya devam etmesi temel hedefimizdir” diyen Erdoğan, gelişen olaylarda Türkiye’nin rolünün altını çizdi. Görüşmede turizm konusuna da değinildi. Moskova’nın uçak seyahatlerini kısıtlamasının ardından Erdoğan, Ukrayna-Türkiye bağında en önemli unsurlardan biri olarak değerlendirdiği turizm sektörünü vurgulayarak “kitlesel aşılama kampanyamız sayesinde Ukraynalı dostlarımızı güvenli bir ortamda misafir edeceğiz” ifadelerini kullandı.
• ABD savaş gemileri: Rusya-Ukrayna geriliminin tırmanmasıyla, Montrö Sözleşmesi uyarınca ABD’nin iki savaş gemisini Boğazlardan Karadeniz’e geçireceğini duyurması üzerine Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, gemilerin 13 Nisan’dan 4 Mayıs’a kadar kalmasına izin verildiğini açıkladı. Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı’nın ABD’yi “Kırım ve bizim Karadeniz kıyımızdan uzak durması onlar için daha iyi olur” sözleriyle uyarmasının ardından Putin ve Biden arasında bir telefon görüşmesi gerçekleşti. 14 Nisan gecesi ise ABD, savaş gemilerinin geçişinin iptalini duyurdu. Akademisyen Alexey Podberezkin ise Rusya’nın hava ve sahil güvenliği tedbirleri sayesinde Karadeniz’deki gemilerin Rusya tarafından gözetlenebildiğini, dolayısıyla gemi konuşlandırmanın tehdit yaratamayacağını açıkladı.
• Birleşik Krallık’ın müdahalesi: ABD’nin savaş gemilerinin geçişini iptal etmesinden sonra Birleşik Krallık Donanması fırkateynlerini mayıs ayı içinde Karadeniz’e konuşlandıracağını, gemilere uçaksavar füzeleri ve denizaltısavarların da eşlik edeceğini, yine Montrö Sözleşmesi gereğince Türkiye’ye bildirdi. Savunma Bakanlığı konuyla ilgili “Ukrayna’yı askerî eğitim heyeti yoluyla desteklemeye devam edeceğiz” dedi. Öte yandan, buna tepki gösteren Rusya'dan Senatör Aleksey Puşkov, "Britanyalıların büyük kısmı, önceki askerî müdahalelerin birçok can ve para kaybına mal olduğunu hatırlıyor. Bu yüzden Johnson'un, 'Ukrayna'ya destek amacıyla' Karadeniz'e iki savaş gemisini göndermeyerek tasarruf etmesi daha iyi olur" ifadelerini kullandı.
• Ankara ve Moskova’dan gelebilecek tepkiler: Rusya'dan uzman Andrey Boldırev; ABD ve Birleşik Krallık’ın eylemlerinin kışkırtıcı olduğunu ve Ukrayna’ya destek için değil, kendi çıkarları doğrultusunda bölgedeki durumu daha da kötüleştirmek için hareket ettiklerini belirtirken Rusya’nın bu tür provokasyonlara her zaman tepki verdiği gibi şimdi de tepki vereceği, diğer yandan Türkiye’nin ise eylemden kaçınarak “hoşnutsuz bir seyirci rolüyle” yetineceği tahmininde bulundu. Önce batılı güçlerin gemilerinin geçişine izin veren ve Ukrayna’ya sözlü olarak destek veren Türkiye için Rusya ile dengelemesi zor olacak bir döneme girilmiş durumda. Bölgedeki anlaşmazlıkların Türkiye-Rusya ilişkilerindeki diğer unsurlara sıçrama ihtimali de mevcut görünüyor.