Siyasi iletişimi hacklemek: Sentetik vatandaş çağında kamuoyu nasıl oluşur?

İsmim ve cismim basılı bir gazetede ilk görüldüğünde, neredeyse dizime kadar çamur içindeydim. 5 yaşındaydım. Sadece ben olsam iyi, neredeyse bütün mahalleli aynı çamurun içindeydi. 1980’li yılların ortasındayız. O dönem yapılan yerel seçimde belediye başkan adaylarından biri, yerel basınla birlikte mahalleye gelip tüm sokak sakinlerini çamura sokmuş ve fotoğrafımızı çekmiş. 

Ertesi gün Eskişehir’in yerel gazetelerinden birinin ön sayfasındayız tabii. Dönemin baskı teknolojileri malum. Baskı da çamur gibi. Siyah-beyaz bir fotoğraf, insanlar çok zor seçiliyor ama şikayetler belli: "Her yer çamur, altyapı yok, vatandaş öfkeli." 

O ânı hayal meyal hatırlıyorum, niye bile isteye çamura girdiğimizi o zaman anlamıyorum tabii ama sonradan o gazete kupürü yıllarca evde dolaştığı için öğreniyorum. Dönemin sınırlı imkanlarıyla bir kamuoyu oluşturma çabası işte. Evet, biraz zorlama bir çaba olabilir ama gerçek. 

Şimdilerin “sentetik kamuoyu” tartışmaları içinde bu hatırayı düşününce, hepimiz aynı çamurun içindeymişiz ama en azından kafamız dışarıdaymış diyorum. Oscar Wilde’ın Lady Windermere’in Yelpazesi oyunundaki o meşhur repliği de unutmayarak tabii: 

"Hepimiz bataklıktayız ama bazılarımız yıldızlara bakıyor."

Tehlikenin daha büyüğüne giderken

1980’lerin Eskişehir’inden 2025’in Güney Kaliforniya’sına kıtalar ve zamanlar arası bir yolculuk yapalım. Güney Kaliforniya’da bir Hava Kalitesi Kurulu, gazlı kombileri ve şofbenleri kademeli olarak emisyonsuz cihazlarla değiştirmeyi öngören iki kuralı oyluyor ve 7’ye 5 oy ile reddediyor. 

• Oysa kurallar iki yıllık bir hazırlığın, kapsamlı tartışma ve araştırmaların ürünü olarak oylama aşamasına gelmiş. Kurumun tahminine göre 2 bin 500 erken ölümü ve 10 binden fazla yeni astım vakasını engellemesi bekleniyor. 

Ne var ki, oylamadan önce kuruma on binlerce muhalefet e-postası yağmış ve kurul üyelerinin kararlılığı kırılmış. Los Angeles Times muhabiri Hayley Smith’in 17 Şubat 2026’da yaptığı bir araştırmayla, bu mesajların en az 20 bininin kendini ilk ve en iyi yapay zeka destekli taban savunuculuğu grubu olarak tanımlayan CiviClick üzerinden üretildiği ortaya çıkıyor. 

CiviClick bu kampanyada yapay zeka araçları kullandığını reddediyor. Buna karşılık kurumun siber güvenlik ekibinin küçük bir grup üzerinde yaptığı testte, yanıt veren beş gerçek kişiden ikisi mektupları kendilerinin gönderdiğini kabul ederken kalan üç kişi böyle bir mektuptan haberi olmadığını söylüyor. 

Burada kanıtlanan şey, yapay zeka istilasından ziyade kimliklerin rızasız kullanıldığı bir astroturf kampanyası. Yani yapay zeka payı ancak güçlü bir şüphe durumunda kalıyor ama şunu biliyoruz. Üretken yapay zeka çağında tehlikenin daha büyüğü bizi bekliyor. 

Sahte kamuoyu tartışmaları yapay zeka ile başlamadı

Önce şunda anlaşalım. Sahte kamuoyu üretmek yapay zekayla başlamadı. Belki siyasi tarihin en erken aşamalarına kadar götürülebilir ama biz üretken yapay zeka çağının az öncesine gidelim. 2017 yılında ağ tarafsızlığını kaldıran düzenlemeye rekor sayıda görüş geliyor. Bu yoğunluktan etkilenen New York Başsavcılığı’nın yıllar süren soruşturmasıyla 22 milyon yorumun yaklaşık 18 milyonunun sahte olduğu ortaya çıkıyor. 

Basit bir otomasyon yazan tek bir öğrenci, insanları ve hatta ölmüş insanları taklit ederek tek başına milyonlarca yorum gönderebiliyor. Yani şunu söyleyebiliriz: Demokratik iradeyi taklit etmek için bugün kullandığımız dil modellerine gerek yok. Çalıntı bir kimlik veri tabanı ve birkaç kod yeterli bu iş için.

Sahte yorumları tespit etmenin zorlaşması

Peki değişen ne? Değişen şey aslen teknik doku. 2017 yılında yaşanan yukarıdaki örnek vakanın modeli mektup formlarına dayanıyor. Yani binlerce kişi aynı hazır metni yolluyor, kurumlar da bunları tek bir görüş olarak kümeleyip sahteciliği yakalıyor. 

• Çünkü tekrar var. Aynı cümlenin binlerce kopyası kendini ele veren bir imza aynı zamanda. Sosyal medyada yapılan sahte yorumlar da genellikle bu tekrarlara dayanarak tespit ediliyordu hatırlarsanız. 

Fakat dil modelleri bu kendini ele veren tekrarı ortadan kaldırıyor. Artık her biri farklı bir hayat hikayesi, farklı bir üslup, farklı bir mahalle detayı taşıyan on binlerce özgün metin üretmek saniyeler sürüyor. Kaliforniya örneğini düşünecek olursak, bir tanesi şeker hastası bir emekliden gelebilir, bir tanesi kombisini yeni değiştiren genç bir anneden, bir başkası kirası artan bir esnaftan. Hiçbiri birbirine benzemeyebilir ama hiçbiri de gerçek değil. Yani ucuzlayan şey yalanın çeşitliliği ve asıl tehlikeli olan da bu. 

Kamusal katılım sistemi sürtünme içermeli

Bu konuyu daha iyi anlamak için kamuoyu oluşturma biçimiyle ilgili eleştirel bir soru sormakta fayda var. Gelen mektup veya yorumların sayısı neden içeriklerinden daha önemli olsun ki? 

• Bu sorunun cevabı ekonomistlerin uzun süredir bildiği bir noktada saklı: Bir şeyin sinyal değeri çoğu kez ona katlanmanın maliyetinden oluşur. Oturup bir dilekçe yazmak, bir toplantıya katılmak, imza toplamak, bir kurulun karşısına geçip dakikalarca konuşmaya hazır olmak zaman ve dikkat harcamayı gerektirir. 

Hâliyle susmak her zaman daha kolaydır. Dolayısıyla susmayan ve yerinde durmayan biri, sadece bir görüş bildirmekten öte o görüşün arkasında duracak, onun için zaman ve emek harcayacak kadar meseleyi önemseyen biridir. Bu nedenle kamusal katılım sistemi, insanların görüşlerini ifade etmeleri için biraz sürtünme yani zaman harcayacak ve emek gerektirecek şekilde kurulmuştur. 

Bizim mahallece çamura girip fotoğraf çektirmemiz de bir emekti sonuçta. Bugün böyle bir fotoğrafı bir dil modeliyle rahatça üretebiliriz örneğin. İşte yapay zeka, tam olarak bu emeği sıfıra indiriyor ve sürtünmeyi ortadan kaldırıyor. Böyle bir durumda kamunun neyi gerçekten önemsediğini nasıl bileceğiz? Çünkü metin ucuzluyor, metin ucuzlayınca metnin taşıdığı bilgi de ucuzluyor. Dolayısıyla 20 bin e-posta, 30 bin yorum, bu kadar kişinin öfkesini mi gösteriyor, yoksa bir yazılım aboneliğini mi? 

Birbirine karışmaması gereken iki şey

Soruları cevaplayıp tartışmayı berraklaştırmak için birbirine karışan iki konuyu ayırmamız gerek. Birincisi düpedüz sahtekarlık çünkü. Var olmayan ya da rızası alınmamış kişiler adına görüş üretmekten söz ediyorum. E-postaların, yorumların bir kısmı adları kullanılan kişilerin haberi olmadan gönderildiyse bu açıkça sahtekarlığa girer. 

• Bu kategori oldukça net yani: İçinde yapay zeka olsun olmasın kimlik hırsızlığı ve dolandırıcılık bu. 

İkinci kategorimiz biraz daha zor. Örneğin Britanya’da bir hizmet, 45 sterlin karşılığında planlama başvurusunu tarayıp dakikalar içinde politikaya dayalı itiraz metinleri, komisyon konuşmaları ve mektuplar üretiyor. Hizmeti veren şirketin kurucusu, bunu yüksek meblağlar ödeyip danışman tutamayan sakinler için durumu eşitleme olarak savunmuş, ki buna kim itiraz edebilir? 

Türkiye’de bir dilekçeyi avukata ya da eski zamanlarda arzuhalciye yazdırmak kimsenin aklına bir meşruiyet sorunu getirmez sonuçta. Örneğin, kimi çevresel vakalarda ÇED süreci devam ederken barolar ve meslek odaları örnek dilekçeler dağıtıyordu. Buna sahte kamuoyu diyemeyiz kesinlikle. Çünkü o dilekçeleri gerçek insanlar imzalıyordu. 

Nihayetinde hiçbir zaman mesele metni kimin yazdığı olmadı. Asıl mesele katılımın zaman, emek ve bazen parasal olarak ciddi bir maliyetinin olmasıydı. Avukat pahalı, örgütlenmek zahmetliydi. Şimdi o bedel sıfırlandı ve tam da bu yüzden ayırt etme yeteneğimizi kaybettik. Derdi gerçek olan ama cümleleri makineden çıkan bir itiraz sahte midir? Bunun cevabı az çok belli ama ortada gerçek bir insan bile yokken makineler tarafından üretilen itirazın durumu apayrı.  

Yapay zeka ‘yalancının payı’na ne ekledi?

Çok yazıldı çizildi. Artık gerçek derdin sahte itirazlardan çok, gerçek itirazların sahte gibi duyulmaya başlaması olduğunu biliyoruz. Deepfake tartışmalarında bunun nicedir bilinen bir adı bile var: Yalancının payı. 

Burayı hızla geçiyorum. Çünkü Türkiye’de ve dahi dünyada gerçek vatandaş tepkisini geçersizleştirmenin altyapısı zaten kurulu. Yapay zekanın buna eklediği şey, bu retoriğe bir teknik bir mazeret sağlaması. Bu nedenle sıradan bir vatandaş için gerçek ile sahte arasındaki ayrım giderek imkansızlaşıyor. 

Yapay zeka dedektörleri henüz çalışmıyor

Eski yazılarda ayrıntılarıyla incelemiştim. Akla gelen ilk çözüm olarak kapıya bir yapay zeka dedektörü koymanın en azından şimdilik bir faydası yok. Bu aletler doğru çalışmıyor. O zaman ikinci bir ihtimal olarak sistemlere sürtünme eklemek gündeme geliyor. Ücret koymak, kimlik doğrulaması istemek, kanal kapatmak, IP engellemek… 

Hepsi orantısız biçimde yoksul, yaşlı, dijital okuryazarlığı düşük kullanıcıları cezalandırıyor ve caydırıyor. Konunun yaşlılarla ilgili kısmını ise daha geçen hafta yazmıştım. Yani sistemi korumak için atılan her adım, aslında hizmet edeceğimiz insan sayısını daraltıyor. 

CİMER uygulaması bir yönüyle avantaj, bir yönüyle risk

Genelde böyle durumlarda Batı’dan örnek gösterip Türkiye’nin eksikliklerine dikkat çekeriz ama Türkiye’nin kurumsal yapısı bu konuda özel bir yerde duruyor. Bu istisnai kurumsal yapının adı CİMER. 

• Anayasa’nın 74. maddesindeki dilekçe hakkına dayanan, e-devlet üzerinden kimlik doğrulamalı bir başvuru sistemimiz var. Kimliğe bağlı olması, riskler içerse de gerçek bir avantaj. Yani burada milyonlarca uydurma kimlikle nicel bir baskı kurmak çok daha zor. 

Ancak bu koruma sadece bir tür tehdide karşı daha etkili. T.C. Kimlik numarasıyla giriş yapan gerçek bir vatandaşın, bir dil modeline yazdırdığı yirmi sayfalık gerekçeli itiraz göndermesinin önünde hiçbir engel yok. Burada yeni bir risk ortaya çıkıyor. Bu frekansta ve yoğunlukta başvuruyu değerlendirmek için yapay zeka kullanımı. 

Bu nedenle şu sıralar, CİMER başvurularının yapay zekayla sınıflandırılıp ilgili kuruma otomatik sevk edilmesi öneriler dahilinde. Böyle bir durumda itirazı gerçek olan bir vatandaşın, bunu makineye yazdırması ve bunu karşı tarafta da bir makinenin değerlendirip sınıflandırması gibi bir tablo ortaya çıkar ki, bunu da zamanı gelince ayrıca tartışmak gerekir. 

Nicel çıkarımlar amatörü eğlendirir

Peki tüm bunların içinde kamuoyu nasıl hayatta kalacak? Kamuoyu ölmeyecek elbette ama şekil değiştirecek. Artık siyasette “Bize 1 milyon e-posta geldi, şu etikette yüz binlerce paylaşım yapıldı, yorumlar coştu” gibi çıkarımlar yapmanın kimseye faydası olmaz. Amatörü eğlendirir en fazla. 

Çünkü kalabalık görünmek artık maliyeti giderek düşen, ucuz ve pespaye bir teknoloji oyunu sayılır. Demokratik kurumlar, sadece sayılara odaklanmayı bırakıp fikrin kendisine odaklanmayı öğrenmek zorunda kalacaklar. 

Simülasyonda yitip gitmemek için

Ezcümle dijitalleşmenin o soğuk, anonim yüzünden kaçıp yeniden halk toplantılarına, insanların birbirlerinin gözünün içine bakarak derdini anlattığı, o emeği ve sürtünmeyi hissettiğimiz bazen bizim mahalledeki gibi doğrudan çamura battığımız gerçek mekanlara dönmek durumundayız. 

Demokrasi hiçbir zaman şikayet kutusuna atılan kağıtlardan ibaret olmadı çünkü. O birbirimizin yüzüne bakarak, yeri geldiğinde yorularak kurduğumuz ve koruduğumuz gerçek bir mekanizmaydı. Masanın her iki tarafında da yani karar alan tarafta da olsak, sorumluları etkilemeye çalıştığımız tarafta da olsak hatırlamamız gereken asıl şey bu. 

Yoksa makinelerin şikayetine makinelerin hata kodu gönderdiği bir simülasyonda yitip gideriz. Öyleyse elde var bir soru: Birbirimizin gerçek olduğuna inanmaya devam edecek miyiz? Ve elde var bir hüzün: Buna hep birlikte paçalarımız çamur içindeyken bile daha çok inanıyorduk.