Tarihten Ders Almanın Tam Zamanı

Hakan Bulgurlu

Rusya-Ukrayna savaşının tetiklediği enerji krizi, artan enerji maliyetleri ve alınan alışılmadık tasarruf önlemleriyle 1970'lerde yaşanan petrol krizini akıllara getiriyor. Tam 50 yıl önce olduğu gibi, büyük ekonomilerin enerji krizini atlatmak için giriştiği çabalara bugünlerde de tanık oluyoruz. Avrupa’nın tam anlamıyla güç tasarrufu moduna geçtiği şu günlerde, fabrikalar kapanırken daha önce fosil yakıtlara ve nükleer enerjiye karşı çıkan Almanya ve Fransa gibi hükümetler, kapatılan kömür santrallerini ve nükleer tesisleri yeniden açıyor. 

Hızla yükselen enerji fiyatları, enflasyonu da körüklüyor; bu da en çok hane halkını vuruyor. Goldman Sachs'a göre, mevcut koşullar devam ederse Avrupa'da hane halklarının elektrik faturaları gelecek yıl 2 trilyon dolar artabilir. 2023'te, tipik bir Avrupa ailesi, enerji harcamaları için 2021'de ödediği ortalama aylık faturanın üç katını, yani aylık 600 euro ödeyebilir. IMF'ye göre, bir İngiliz vatandaşının, daha yüksek faturalar ödemek zorunda kalması nedeniyle 2022'de toplam harcama gücünün yüzde 8,3'ünü kaybetmesi bekleniyor. Almanya ve İspanya'daki rakam yüzde 4 iken, yalnızca Estonya ve Çek haneleri İngiltere'den daha yüksek bir etkiyle karşı karşıya.

Uluslararası Enerji Ajansı’nın Dünya Enerji Görünümü (WEO) raporunun çarpıcı bulgularından biri ise pandemiyle birleşen enerji krizinin, elektriğe yakın zamanda erişim kazanan 70 milyon insanın önümüzdeki dönemde muhtemelen elektrik maliyetlerini karşılayamama olasılığı. Öte yandan, 100 milyon insanın sağlıksız pişirme yöntemlerine geri dönebileceğine işaret eden tahminler, enerji krizinin yankılarının çok daha geniş kapsamlı olabileceğini gösteriyor. 

Önceki krizlerden alınan dersler

Bu, elbette insanlığın yaşadığı ilk enerji krizi değil. Ama bu kriz akaryakıt istasyonlarında kilometrelerce kuyrukların oluştuğu ve ekonominin uzun süreli durgunluğa girdiği 1973 ve 1979'daki krizlere götürüyor bizi. 

1973'te OPEC, jeopolitik nedenlerle petrol ambargosu ilan ettiğinde, petrol fiyatları bir yılda neredeyse dört katına çıkarak varil başına 2,90 dolardan 11,65 dolara yükseldi. Bunu yüksek enflasyon ve ekonomik durgunluk izlerken GSYİH Japonya'da yüzde 7, ABD'de  yüzde 4.7 ve Avrupa'da yüzde 2.5 geriledi. 

Tıpkı bugünlerde olduğu gibi petrol ambargosuna yanıt olarak, büyük ekonomiler tasarruf önlemleri için harekete geçti. ABD Başkanı Nixon, tüm ulusal otoyol hız sınırlarını saatte 55 mile düşüren bir federal yasayı uygulamaya koydu. Fransa'da ofisler saat 22.00'den sonra ışıklarını kapatmak zorunda kaldı. İngiltere'de ise elektrik tüketimini azaltmak için çalışma haftası üç günle sınırlandırıldı.

Benzer şekilde, İran Devrimi'nin ardından gelen 1979'daki ikinci petrol krizi, küresel ham petrol üretiminde yüzde 7'lik bir düşüşe yol açarken petrol fiyatı bir yılda neredeyse iki katına çıkarak varil başına 40 dolara yaklaştı.

Tarih tekerrür ederken her krizin fırsatları beraberinde getirdiğini de unutmamak gerek. 1970’lerde yaşanan her iki kriz, aynı zamanda küresel petrol tüketiminin azalmasına da yol açtı. 1973 ile 1985 arasında, OPEC'in ham petrolünden elde edilen dünya enerjisinin payı yüzde 25'ten yüzde 11'e düştü ve hiçbir zaman bu seviyelerin önemli ölçüde üzerine çıkmadı. 1973'te petrol, dünyanın birincil enerji tüketiminin yaklaşık yarısını oluşturuyordu. Şimdi ise sadece üçte biri.

Tarihten çıkaracağımız dersler bize bağlı 

Yaşadığımız enerji krizi, endişeleri artırsa da tarihten doğru dersleri almak için eşsiz bir fırsat sunuyor. Şimdilerde Mısır’da gerçekleşen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’nda krize çözüm arayışı sürerken kömürle çalışan elektrik santralleri gibi kirli enerji kaynaklarına geri dönmek yerine, ekonomileri karbondan arındırmak ve enerji talebindeki artışı azaltmak için yenilenebilir teknolojilere hiç olmadığı kadar odaklanmamız gerekiyor. 

Tüm sektörlerde fosil yakıt kullanımını ve emisyonlarını azaltabilecek yenilenebilir enerjiler, bu krizde büyük rol oynayabilir. Dünya Enerji Görünümü raporuna göre, küresel ısınmayı 1.5C ile sınırlama hedefinden halen uzaktayız. Bugünün politikaları küresel sıcaklıkların 2,5 derece artmasına neden olacağından, 2050’ye dek net sıfır karbon emisyonuna ulaşmak için yıllık temiz enerji yatırımının 2030’a kadar 4 trilyon dolara ulaşması gerekiyor. Ancak, hükümetlerin de desteğiyle, yüzde 50'den fazla bir artışla güneş, rüzgar ve nükleer enerji gibi düşük karbonlu enerjiye yapılan yatırımlar 2030’a dek yılda 2 trilyon dolara yükselebilir. Bu da yaşadığımız krizin yenilenebilir enerjiye geçişi hızlandıracağına dair iyi bir işaret. 

2050’ye dek net sıfır hedefine ulaşmak, bugün alacağımız akılcı önlemlere ve zorlu zamanlardaki öğrenimlerimize bağlı olacak. 

Şimdi tarihten öğrendiklerimizi uygulama zamanı.