Uzun yaşamın sırrı belki de bu şenliklerde saklı: İkarya panagiri'leri

İkarya’nın diğer Yunan adalarından farkı, yukarılara tırmandıkça çok daha iyi anlaşılıyor. Türkiye sahillerinden yaklaşık 50 kilometre uzakta, Samos’un batısında Sakız’ın hemen altındaki bu adanın dağları kıyıya dik, kıyıları sarp ve sadece iki doğal limanı var. Bodrum’un karşısındaki Leros adasından kalkan gemiler İkarya’nın güney limanı olan Agios Kirykos’a ulaşıyor. Adanın güneye bakan kıyısı, denizden yükselen dağ yamaçları yüzünden yerleşim açısından zengin değil. Bütün hareketlilik adanın kuzeyine bakan kıyılardan yukarıya döne döne çıkan yolların sonunda ulaşılan dağ köylerinde öbeklenmiş. 

• Güney limanında inildiğinde kuzeye gitmenin tek yolu araba kiralamak ya da taksi kullanmak. Ne yazık ki adada toplu taşıma yok. Taksiler az sayıda ve fiyatları da epey yüksek.

Adanın saklı mücevherlerinden, dağ köyü Cristos’un methini çeşitli kereler duymuş ama herhangi bir vasıtayla çıkmayı gözüm kesmediği için yürümek için uygun zamanı kollamaya karar vermiştim. Şansıma sabahtan gökyüzünde bulutlar toplandı. Öğle saatlerinde dağılmayıp karardıklarını da görünce "Tamam," dedim:

"Dağa tırmanmak ve yaz yağmurunda ıslanmak için güzel bir gün."

Yaklaşık üç saatlik saatlik yürüyüşümün sonu capcanlı bir köy meydanında bitti. Geleneksel tavernalar, hediyelik eşya dükkanları, her şeyin satıldığı bir hırdavatçı ve kadın kooperatifinin ürünlerinin olduğu dükkanıyla kafesi… Hepsi bu meydanı paylaşıyordu. Kooperatifin kafesinde bir dağ çayı içip soluklandıktan sonra köyü dolaşmaya çıktım. Az ötede hummalı bir çalışma var. Yaklaşıp bir köşesine, bana gülümseyen bir kadının olduğu masaya iliştim.

• Eleni’yle akşamki panagiri için hazırlanmış tahta sıralardan bir tanesinin ucunda karşılıklı sohbete başladık. İkarya’nın batı ucundayız ve bu gece köyde şenlik var.

Panagiri olarak anılan bu şenlikler için her sene olduğu gibi deniz seviyesinden yaklaşık 600 metre yukarıda, sarp yolların sonunda ulaşılan köyün tek okulunun hemen önündeki mütevazı meydan hazırlanıyor. Her şey imece usulü; organizasyonun merkezinde ise kadınlar var. Aydınlatması olmayan bu dik yokuşlu yolları neredeyse gözü kapalı çıkmaya alışmış yüzlerce kişi, saat 10.00’dan itibaren burada toplanmaya başlayacak. Geceyarısı olduğunda ise kalabalık, çevre mahallelerden gelenlerle birlikte binlere varan sayılara ulaşacak ve birlikte yiyip içildikten sonra Ikariatikos olarak bilinen geleneksel müzikler eşliğinde, gün aydınlanana dek dans edilecek.

Eleni, panagiri'nin erkencilerinden. Akşam nasıl bir cümbüş olacağını bildiğinden erkenden gelmiş, sıralara ailesi için çantasından çıkardığı kumaşları koyuyor. İngilizcesi akıcı. 1970’lerde annesi ve babası Amerika’ya göç ettiği için orada doğup büyüdüğünü anlatıyor bana. Ailesi emekliliklerinden sonra İkarya’ya geri döndüğü için o da yazlarının tamamını burada, kuzenleri ve diğer aile üyeleriyle birlikte, köklerinin olduğu Christos köyünde geçirmeye başlamış. 

Bu benim katıldığım dördüncü panayır. Yaklaşık iki haftadır adadayım. Eleni’ye bu süre boyunca aklımda biriken soruları peş peşe soruyorum:

“Neden yerleşimler bu kadar yukarıda ve böylesine dağınık? Toplu taşıma hakikaten mi yok, yoksa turistlere mi yok deniyor? Adadaki kolektif yaşam kültürünü savaştan sonra buraya sürgün edilen sol görüşlü insanlar mı şekillendirdi? Panagiri’ler nasıl bu kadar organize işliyor, toplanan paralarla ne yapılıyor?”

“Eskiden kıyılar korsanlar tarafından sıkça yağmalandığı için yerleşimler yukarıya yapıldı canım” diyor. Vadilerin eteklerindeki yamaçlar daha bereketli olduğu için taraçalandırılmış ve her aile de kendine burada bir alan belirlemiş; aile genişledikçe de bu alanlar mahallelere dönüşmüş. 

Toplu taşımanın ise hakikaten olmadığını, herkesin kendi arabası ya da motoruyla ulaşımı sağladığını söylüyor; bu dağların içlerinde sıklıkla gördüğüm araba tamircilerini ve arızalandığı için öylece bırakıp gidilmiş araçları açıklıyor. Ama son zamanlarda artan arabalı turist trafiğinin, adanın yolları bu trafiğe uygun olmadığı için sıkıntı yarattığını da ekliyor. Komünistler ve solcuların ise 2. Dünya Savaşı’ndan sonra İkarya’ya geldiklerini ve adada halihazırda var olan paylaşımcı yaşam kültüründen etkilenerek yerleştiklerini özellikle vurguluyor.

Panagiri'ler bu ortak yaşam kültürünün yanı sıra geçmişle bağ kurmanın, topluluk hafızasını canlı tutmanın önemli bir parçası. Bir panagiri, merkezde kadınların olduğu bir komite tarafından haftalar önce planlanmaya başlıyor. Ahşap kalasların metal ayaklara konmasıyla oluşturulan mütevazı sıralar ayarlanıyor; ışıklandırma ve müzisyenlerin yerleşeceği platform hazırlanıyor. 

Lokasyonlar ve tarihler değişse de her zaman merkezde müzik, dans ve yemek var. Katsikak vrasto adı verilen, yavaş pişen keçi eti, her panayırın ortak yemeği. Yanında plastik litrelik şişelerde her köyün kendi ev yapımı şarapları sunuluyor. Yemekler çoğunlukla mutfağa dönüştürülmüş köy okullarının içinde, tepsiyle uzun sıralar oluşturmuş insanlara teker teker veriliyor. Toplanan para da köy için harcanıyor. Eleni bana geçen seneki panagiri parasıyla Cristos’un ilkokulunun basket sahasını ve dağ yollarının bir kısmının asfaltlandırılmasını yaptıklarını anlattı:

“Devletten pek yardım göremiyoruz ama birlikte olunca bir şekilde hallediyoruz.”

O sırada neşeli bir amca yaklaşıyor ve kasketiyle bastonunu masaya bırakıp yanımıza oturuyor. İkarya’daki yaşlıların çoğunun yaşamı kolay geçmemiş, hemen hepsi zor zamanlar görmüş. Eleni’nin dayılarından biri olduğunu öğrendiğim Kostas, 2. Dünya Savaşı dönemindeki Alman işgali sırasında açlıktan iki kızını kaybettiğini anlatıyor. Kostas yakında 100 yaşına basacakmış ama bacakları hâlâ sapasağlam. “Akşam nasıl Zeibekiko oynayacağımı izle de gör” diyor bana.

Köy meydanlarının panayır olmadığı zamanlarda açık olan dükkanlarında gördüğüm “Ikarian Evolution” tişörtleri Kostas’ın dediklerini doğrular nitelikte. Tişörtün üzerindeki grafikte emekleyen bir bebekle başlayan insan yaşamının evrelerini, en sonda elinde bastonuyla geleneksel dans figürlerini yapan bir dedeyle bitiyor. Bunun tesadüf olmadığını biliyorum zira bu yalıtılmış ada, yakın zamanda  Mavi Bölgeler (Blue Zones) belgeseli sayesinde uzun yaşamın sırrını yakalamış dünyadaki beş yerden biri olarak dünya çapında ünlenmiş durumda. 

• Belgeselin temel aldığı kitabın yazarı Dan Buettner da 50'li yaşlarında, eski bir uzun mesafe bisikletçisi. Lezioni di Lunga Vita (Uzun Ömür Dersleri) kitabında dünya üzerinde insanların ortalama yaşam süresinin en uzun olduğu beş yeri incelemiş; İkaria da bunlardan biri. 

Kostas’a uzun yaşam sırrını soruyorum. Bana “Tereyağlı yemeklerden uzak dur, açık pencereli bir odada uyu, fazla et yeme, nane ya da adaçayı iç ve dans etmeyi unutma” diyor. Şimdiden saklayamadığı bir heyecanla müziğin başlamasını, meydanın dolmasını bekliyor.

İkarya’daki panagiri'lerin en dikkat çekici yanlarından biri şenliklerde yaş, cinsiyet ve statü farkının neredeyse hiç olmaması. Dedeler de, 6 yaşındaki çocuklar da, gençler, dünyanın farklı köşelerinden gelmiş turistler ve adanın kendi sakinleriyle birlikte aynı sofrada oturuyor ve dans meydanında buluşuyor. Bazı dansların ayak hareketleri karmaşık olsa da, çemberdekiler bilmeyenlere öğretme konusunda hevesli. El ele tutuşarak, omuz omuza verilerek oluşturulan, meydana sığmak için iç içe geçerek oluşturulmuş bu dans çemberlerine dahil olduğunuz an ritme ayak uydurmaya başlıyor, yandakinin adımlarına baka baka gecenin sonunda Ikariatikos oynar hâle geliyorsunuz. Herkesin bir rolü, bir katkısı, çemberde bir yeri var. 

En çok bilinen ve adanın ismiyle anılan İkariatikos'lar yavaş bir tempoyla başlıyor, giderek hızlanıyor. Bu dans yalnızca bir hareket değil aynı zamanda adanın etrafını saran ve yaşam çoşkusunun kaynağı olan Ege’nin karmaşık ritminin bir yansıması. Başta temkinli, ortalarda tutkulu sonlara doğru ise neşeli ve coşkulu. 

Panagiri'leri deneyimine her şahit olan gibi ben de düşünmeden edemiyorum: Belki de uzun yaşamın sırrı, Akdeniz diyeti, öğle uykuları ve yamaçlarda yapılan yürüyüşler kadar bir halka içinde, eller kenetlenmiş, kalpler açık bir biçimde sabaha kadar birlikte dans edebilmektir.

• Not: Ikarya’da panagiri takvimi her sene değişiyor ve bölgeye göre duyuruluyor. Birine denk gelmek isterseniz güncel takvime adanın internet siteleri ikariancentre.com ve island-ikaria.com adreslerinden ulaşabilirsiniz.