Yapay zeka çağında telif haklarının yeni konusu: İnsan yüzü ve sesi

Özellikle 2022’nin Kasım ayında ChatGPT’nin kullanıma sunulmasından bu yana yapay zeka, hayatın her alanına her geçen gün biraz daha fazla nüfuz ediyor. Bu etki de telif hakkı, kişilik hakları ve mahremiyet gibi başlıklarda hukuki sınırların yeniden çizilmesine neden oluyor. Fakat bugüne kadar yapay zekayla bağlantılı yürütülen telif tartışmalarının birçoğu, insanın ürettiği yazı, resim, müzik ve film gibi eserlere odaklanıyordu. 

Danimarka’da hazırlanan yeni bir yasa tasarısı ise bizzat insanın kendisini bir telif konusu hâline getiriyor. Hızla gelişen teknolojinin insanı yalnızca “üreten” olmaktan çıkarıp aynı zamanda “üretilen eser” hâline de getirdiğine dikkat çeken Danimarka, bu meseleyi hukuki bir düzleme taşıyan ilk ülkelerden biri olmaya hazırlanıyor. 

Ayrıntılar: Danimarka hükümeti, Haziran ayında oldukça geniş bir milletvekili koalisyonunun yapay zeka üretimi deepfake görüntülerle mücadele etmeyi kolaylaştıracak yeni bir yasa tasarısı üzerinde çalıştığını duyurdu. Ülkenin telif hakkı yasasında değişiklik yapmayı öneren tasarının, ünlü ve ünsüz tüm vatandaşlara kendi bedenleri, yüzleri ve sesleri üzerinde telif hakkı sahibi olma fırsatı tanıyacağı belirtildi. 

Yasanın, Danimarka’yı insan bedeni, sesi ve görüntüsünü bir fikrî mülkiyet ürünü olarak tanıyan ilk Avrupa ülkesi yapacağının da altı çizildi. Danimarka Kültür Bakanı Jakob Engel-Schmidt, artık bir kişinin izni olmadan onun sesi ve görüntüsünü kullanarak yapay içerik üretmenin yasal bir ihlal sayılacağına işaret etti. Engel-Schmidt ayrıca, yasanın vatandaşlara üç temel hak tanıyacağını da sözlerine ekledi. 

• Vatandaşlar, yüzleri, sesleri veya görüntüleri kullanılarak yapay zeka ile oluşturulan herhangi bir içeriğin amacı ne olursa olsun derhal kaldırılmasını talep edebilecek. 
• Bir kişinin görüntüsünün veya sesinin izinsiz bir şekilde kullanılması ve bir zarara yol açması durumunda kişi, tazminat talep etme hakkına sahip olacak. Tazminata hak kazanmak için bir kötü niyet bulunduğunun veya itibar kaybı yaşandığının ispatlanması gerekmeyecek. 
• Yasa ayrıca, çevrimiçi platformları ve hizmet sağlayıcıları da içerik bildirimleri ve kaldırma taleplerine hızla yanıt vermezlerse ihlalden sorumlu tutacak ve ağır para cezalarıyla karşı karşıya bırakacak. Cezai yaptırımlar, Avrupa Birliği’nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA) ile uyumlu şekilde belirlenecek. 

Bununla birlikte: Yasa, sanatçıların performansının gerçekçi ve dijital olarak üretilmiş kopyalarını da kapsayacak. Ancak yeni kurallar, parodi ve hiciv niteliği taşıyan içerikleri etkilemeyecek ve bu tür içeriklere izin verilmeye devam edilecek. 

‘Yasanın net bir mesaj vermesini umuyoruz’

The Guardian’a konuşan Danimarka Kültür Bakanı Jakob Engel-Schmidt, yasa tasarısının herkesin kendi görüntüsü ve sesi üzerinde hak sahibi olduğuna dair net bir mesaj vermesini umduklarını dile getirdi. Parlamentonun tasarı konusunda hemfikir olduğuna işaret eden Engel-Schmidt, mevcut yasaların vatandaşları yapay zekaya karşı etkili bir şekilde koruyamadığını da sözlerine ekledi. 

Bir adım sonrası: Danimarka, yaz boyunca kamuoyundan yasa tasarısına ilişkin görüş toplayacak. Sektör paydaşları, hukuk uzmanları ve sivil toplum kuruluşları da yasaya ilişkin görüş bildirecek. Daha sonra yasa tasarısı, sonbahar aylarında parlamentoda oylanacak. 10 parlamento üyesinin 9’undan destek oyu alması beklenen yasa, onaylanırsa 2025 sonu veya 2026 yılı başlarında yürürlüğe girecek. 

• Kültür Bakanlığı'nın yasayla ilgili geniş çaplı bir partilerarası mutabakat sağladığı ifade ediliyor. 

Neden önemli? Sesin ve görüntünün taklit edilmesi, yalnızca mahremiyet değil, aynı zamanda itibar, güvenlik ve psikolojik bütünlüğe ilişkin de riskler teşkil ediyor. Siyasetçiler, gazeteciler, ünlü kişilikler veya sıradan yurttaşlar, artık hemen hemen her gün bu riskle karşı karşıya geliyor. Yeni yasa tasarısı, Danimarka’yı bu tehdide karşı hukuki düzlemde proaktif bir önlem alan ilk ülkelerden biri yapıyor ve ülkenin teknolojinin bireysel hakları nasıl ihlal ettiğine dair güçlü bir farkındalığa sahip olduğunu ortaya koyuyor. 

• Bunun yanında tehdit, şantaj ve itibar zedeleme gibi amaçlarla hazırlanan yapay zeka üretimi deepfake içerikler, endişe verici bir biçimde yavaş yavaş çağın normali hâline geliyor. Mevcut hukuki araçlar, yeni tehditlere teknolojinin gelişim hızından çok daha yavaş yanıt verebildiği için potansiyel risklere karşı önlem almada yetersiz kalıyor. 

• Danimarka’daki yasa tasarısı ise bireyin sesi ve görüntüsünü yalnızca bir mahremiyet meselesi olarak değil, aynı zamanda bir mülkiyet olarak değerlendirdiği için bu açığı kapatıyor ve vatandaşlara ses ve görüntüleri üzerinde tam kontrol sahibi olma hakkı tanıyor. 

Teknolojinin yeni hammaddesi: İnsan

Telif hakları, tarih boyunca sanatçıların ve içerik üreticilerin eserlerini kapsadı. Bu kanunlar kapsamında korunan varlıklar, hep fotoğraf, film veya müzik gibi “üretilen” eserlerdi. Yapay zeka ise artık o eserleri üreten insanın kendisini de bir hammadde hâline getirdi. 

• Daha önce yalnızca üretilen eserler telif hakkıyla korunurken Danimarka’daki yasa tasarısı, ilk kez yalnızca eserin değil, esasında insana en çok ait olan unsurların da telif haklarına tâbi tutulması gerektiğini gündeme taşıdı. 

Öte yandan: Sesin ve görüntünün dijital olarak klonlanabilmesi, seçim ve doğal afet gibi pek çok kritik toplumsal süreci de tehdit ediyor. Bu nedenle yasanın, bu gibi süreçlerde dezenformasyonun, manipülasyon ve sömürünün önlenmesine ve demokrasinin korunmasına da hizmet edeceği tahmin ediliyor. 

Geniş açı: Danimarka’daki yasa tasarısı, yapay zeka üretimi içeriklerin giderek yaygınlaştığı ve özellikle geniş çapta tanınan isimleri tehdit etmeye başladığı bir dönemde geldi. Yalnızca son bir yıl içinde ünlü isimlerin itibarını tehdit eden deepfake temelli onlarca vaka yaşandı. 

• Geçen yıl Donald Trump, ABD başkanlık seçimlerinden önce Truth Social’da Taylor Swift’i ve hayranlarını seçimlerde kendisini destekliyormuş gibi gösteren yapay zeka üretimi sahte görüntüler paylaştı. 

• Benzer şekilde Elon Musk da geçen yıl Demokrat kanadın başkan adayı Kamala Harris’in deepfake teknolojisiyle oluşturulmuş sahte bir videosunu X’te paylaştı. Video, Harris’in seçim kampanyasının bir parodisini ve Harris’in kendi ağzından çıkmayan ifadeleri içeriyordu. 

• Bu yıl Billie Eilish ve J Balvin gibi pek çok sanatçı da seslerinin yapay zeka üretimi içeriklerde kullanılmasına itiraz etti. 

Sosyal medyada hızla viral hâle gelen yüzlerce vakadan yalnızca birkaçını oluşturan bu olaylar, yapay zeka çağının teşkil ettiği risklerin de bir önizlemesini sunmuş oldu. 

Diğer ülkeler için emsal oluşturabilir 

İnsan sesi ve görüntüsünü doğrudan telif hakkına tâbi bir varlık olarak değerlendirmese de ABD de bu yıl çevrimiçi platformları kişinin rızasını almadan oluşturulan yapay zeka üretimi içeriklerden sorumlu tutan “Take It Down” yasasını onayladı. Başkan Donald Trump tarafından imzalanan yasa, teknoloji şirketlerini platformlarında bulunan, mahrem olarak kabul edilebilecek görsel tasvirler içeren ve rızaya dayanmadan birinin sesini ve görüntüsünü kullanan içerikleri bir talep gelmesi hâlinde 48 saat içinde kaldırmaya zorluyor. 

2026’da yürürlüğe girecek yasa, 48 saatlik süreyi aşan veya talebe uymayan şirketleri ihlal başına yaklaşık 50 bin dolarlık cezalarla karşı karşıya bırakıyor. Yasa ayrıca, içerik kaldırma talebinde bulunan kişilerin kimliklerini doğrulamasını da gerektirmiyor.

Perspektif: Sesin, yüzün ve görüntünün telif hakkına tâbi olması, artık insanın sadece eser sahibi değil, kendi kendisinin eseri hâline gelmesi anlamına da geliyor. Danimarka’nın yapay zeka üretimi deepfake içeriklerin teşkil ettiği risklere yönelik proaktif yaklaşımı, kişinin fikri mülkiyet haklarıyla koruyabildiği varlıkları ürettiği ürün ve eserlerin ötesine taşıyarak esasında en çok sahibi konumunda olduğu unsurlara genişletiyor. 

Danimarka ayrıca, insanın kimliğini oluşturan unsurlara bu perspektiften yaklaşan ilk ülke olarak yapay zeka çağında önemli bir kilometre taşını da geride bırakıyor. Bu yüzde yasa tasarısının, sonbahar aylarında onaylanması durumunda bir emsal oluşturması ve diğer Avrupa ülkelerinin de Danimarka’nın izini takip ederek benzer yasaları yürürlüğe koyması bekleniyor.