Yasaklanmanın eşiğinde müziğin TikToklaşmasından bize ne kaldı?

Özgürlükler ülkesi ABD, TikTok’u yasaklama yolunda. ABD Kongresi’nde TikTok'un satışını ya da ABD'de kullanımının yasaklanmasını öngören yasa tasarısı oy çokluğuyla kabul edildi. Tasarı, Senato’dan onay almayı başarırsa ABD Başkanı Joe Biden da tasarıyı imzalayacağını söyledi. Bu son adımın öncesi de vardı, ABD’de meclis daha önce üyeleri ve çalışanlarının kullandığı resmî cihazlara TikTok uygulamasının indirilmesini yasaklamıştı.  

Amerikalıları "yabancı düşmanların" kontrol ettiği uygulamalardan koruma yasası kabul edilirse TikTok'un çatı şirketi ByteDance'in 180 gün içinde TikTok’u ABD merkezli bir şirkete satması gerekecek, aksi takdirde platform ülke çapında yasaklanacak.

Yakın zamanlı verilere göre ABD'de yetişkinlerin üçte biri TikTok kullanıyor. Dünya çapında kullanıcı sayısı ise 2 milyonun üzerinde. Bu kullanıcıların çoğunu gençler oluşturuyor. ABD'de 18-29 yaş aralığındakilerin %62’si TikTok kullanırken, 30-49 yaş aralığındakilerin %39’u, 50-64 yaşındakilerin ise %24’ü bu uygulamada zaman geçiriyor. 

Müzik türlerinde tektipleşme

Özellikle pandemide etkisini artıran TikTok’u diğer sosyal medya platformlarından ayıran, hızlı büyümesi ve müzik gibi sektörlerin köklü bir değişim geçirmesine olanak sağlamasıydı.  

TikTok’taki viral müziklerin ilki Lil Nas X’e aitti. Sanatçının ilk şarkısı Old Town Road, milyonlarca kullanıcı tarafından TikTok’taki videolarda kullanıldı ve sanatçıya yepyeni bir kariyer armağan etti. Bu parça, son olmayacaktı. TikTok, popülerliğinin en üst seviyesine ulaştığı son 4 yılda bildiğimiz anlamda popüler müziği değiştirdi ve hayatımıza “TikTok şarkıları” diye bir müzik türünü soktu. Çekilen videoya uyum sağlaması için hızlandırılmış ya da ekstra yavaşlatılmış parçalar dinlemeye başladık. Hatta sırf TikTok'ta popüler olması için aşırı hızlı ya da BPM seviyeleri yüksek şarkılar yapılır oldu. Şarkı süreleri daha çok telif ücreti almak için kısaltıldı. TikTok ayrıca geçmişteki şarkıların popüler olmasını da sağladı. 

Tiktok algoritması, kaçınılmaz olarak viral olacak parçaları öne çıkarmak için birbirine benzeyen sesleri seçmek konusunda oldukça mahir, ancak bunun bir yan etkisi de var: Sürekli benzer melodileri dinleye dinleye sıradanlaşan ve tektipleşen müzik zevkleri. Bu da hâliyle müzik endüstrisindeki çeşitliliğe ket vuruyor. Artık dinlediğimiz parçaları kullanım alanına göre de değerlendiriyoruz. Örneğin 15-20 saniyesinin bir dans hareketine eşlik edebilmesi, bir parçanın popüler olması için yeterli. Bu değişikliklerle müzisyenler sanatçılığın yanında "tam zamanlı içerik üreticisi" olarak da çalışmaya başladı; şarkılarını bir ürün gibi satmak ve pazarlamak için yazar hâle geldiler.

Bir yatırım aracı olarak müzik katalogları

TikTok sayesinde şarkı katalogları da önem kazandı. David Bowie’nin içinde Space Oddity, Changes ve Let’s Dance gibi ikonik eserlerinin bulunduğu yüzlerce şarkılık kataloğunun küresel yayın hakları WCM’ye devredildi. Anlaşmanın tahminî değerinin 250 milyon dolardan fazla olduğu düşünülüyor. Bowie, katalog hakları devredilen ilk sanatçı değildi. Bob Dylan, Neil Young, Mötely Crüe, Tina Turner gibi sanatçıların müzik hakları da yatırım şirketlerine devredildi. Bu kataloglar bir tablo ya da çağdaş sanat eseri gibi değerini günden güne artırıp sosyal medyada kullanıldıkça yatırımcılarına kazandırmaya devam ediyor. Bu yüzden de TikTok ile telif sahipleri arasında, karşılıklı bağımlılık üzerine inşa edilen bir ilişki sürüyor.

Fakat sanatçılar için TikTok’ta gelir anlamında bir adaletsizlik söz konusu. Universal Music Group (UMG), bu yılın başında TikTok ile küresel lisans anlaşmasını yenilemeyeceğini açıkladı. TikTok’ta en çok kullanılan parçalardan bazıları platformdan kaldırıldı. UMG ve TikTok, yeni bir lisans sözleşmesi üzerinde anlaşamadı. Bu da tabii korsan yüklemelerin önünü açtı. Artık şarkılarının çoğu TikTok'ta bulunmayan Billie Eilish, Drake, The Beatles, Harry Styles gibi sanatçıların eserleri, platformda kullanıcıların korsan yüklemeleriyle yer alıyor. 

TikTok’ta trend olan şarkılar, genellikle Billboard 100 veya Spotify Viral 50 listelerinde de yer alıyor. TikTok’un geçen yıl kendi yayımladığı “Müzik Etki Raporu”, kullanıcıların uygulamada yeni müzik içeriği keşfetme ve paylaşma olasılığının diğer kısa formatlı video platformlarına kıyasla önemli ölçüde daha yüksek olduğunu ortaya koyuyordu. Ancak TikTok’un sektörde tekel hâline gelip telif ücretlerinde değişikliğe gitmemesi de UMG ile arasındaki sıkıntılı sürecin başlangıcına işaret ediyordu. 

UMG’nin TikTok’la yaşadığı bir diğer önemli sorun da yapay zekadan çıkmıştı. TikTok’un yapay zekayla müzik yaratmayı mümkün kılmak ve teşvik etmek için araçlar geliştirdiği söylendi. Bunun da sanatçılar için telif havuzunu büyük ölçüde daraltacağı savunuldu. TikTok, sanatçıların sesinin yapay zeka tarafından değiştirilmesine sponsor olmakla suçlandı. TikTok ise bu suçlamaları reddetti ve UMG’nin sanatçıları önceliklendiren bir anlaşmaya varamadıkları tek plak şirketi olduğunu açıkladı. 

UMG'nin haklarına sahip olduğu sanatçılar arasında SZA, Rosalía, the Weeknd, Kendrick Lamar, Ariana Grande, Justin Bieber, Adele, Post Malone gibi isimler var. Bu da popüler müzisyenlerin uygulamanın dışında kaldığını gösteriyor. Ancak bağımsız sanatçıların birçoğunun müzikleri de UMG tarafından sosyal medyaya dağıtılıyor. Bu nedenle onlar da hâlâ risk altında. 

“Herkes TikTok'a müzik yapıyorsa, benim neslim ne yapacak?”

TikTok'un bir başka alamet-i farikası da eski süperstarların, onlardan onlarca yıl sonra doğmuş nesille bağ kurmasını sağlaması. Kate Bush'tan Fleetwood Mac ve Kylie Minogue'a birçok eski pop yıldızı genç neslin radarına TikTok sayesinde girdi. Örneğin 1977 tarihli Fleetwood Mac hiti Dreams, TikTok sayesinde ilk çıkışından 40 yıl sonra tekrar Billboard Hot 100 listesine girdi. Böylece bir parçanın Spotify, Apple Music, YouTube gibi platformlardaki popülerliğinin TikTok'ta viral olmaktan geçtiği de kanıtlanmış oldu.

Şirketin sallantıda olduğu tek yer ABD değil. TikTok, Eylül 2021’de 1 milyar kullanıcı sayısını aştığını duyurduğundan beri Hindistan’da kullanılmıyor. Tayvan yönetimi de Pekin'le artan tansiyon nedeniyle uygulamaya ülke çapında bir yasak getirmeyi düşünüyor. Endonezya, 2018'de pornografi, uygunsuz içerik ve kutsallara hakaret gibi nedenlerle TikTok'u yasakladı. Dünyadaki birçok devlet kuruluşu siber güvenlik tehditleri nedeniyle TikTok’un hükümet bağlantılı cihazlarda kullanılmasını yasakladı. 

Bu kısıtlamalar yine de uygulamanın dünya çapındaki büyümesini kısıtlamış gibi görünmüyor. Hatırlarsınız YouTube da 2008-2010 yılları arasında Türkiye’de yasaktı. Bu yüzden bir kuşak VPN ile tanışmıştı. TikTok için de bir yol mutlaka bulunacak; “TikTok, müziği tüketilecek bir meta hâline mi getirdi?” tartışmaları devam edecektir. Aynı ünlü müzik kanalı MTV’nin popüler olduğu dönem gibi… 

Öte yandan pek çok sanatçı, TikTok'un müzik endüstrisindeki rolünün değişmesi gerektiği konusunda hemfikir gibi görünüyor. Evet, müzisyenler viral olan şarkıları için daha çok telif ücreti almak istiyor. Ama bundan daha önemli buldukları bir şey varsa o da sadece şarkılarını düşündükleri o eski dünyaya dönme arzusu. Adele’in dediği gibi: “Herkes TikTok için müzik yapıyorsa, benim neslim için kim müzik yapıyor?”