Yeni bir dönemeç: Filistin'i tanımaya karar veren ülkeler neden artıyor?

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 24 Temmuz günü sosyal medya platformu X üzerinden yayımladığı bir gönderiyle Eylül ayında katılacağı Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu'nda Fransa’nın Filistin devletini resmen tanıyacağını duyurdu. Bu kararın Fransa’nın Yakın Doğu’da adil ve kalıcı bir barış konusundaki tarihî taahhüdüne sadakati doğrultusunda alındığını vurgulayan Macron, Fransız dış politikasının genel ahvali dikkate alındığında son yıllarda sıkça tekrarladığı gibi risk alarak bir dış politika hamlesi yaptı. 

Özellikle Donald Trump’ın gümrük vergileri çıkışlarıyla ABD ile AB ülkeleri arasındaki gerilimin tırmandığı bu dönemde AB ülkelerinin ve Birleşik Krallık’ın bu açıklama karşısında nasıl bir tutum sergileyeceği, Fransa’da açıklamanın kendisinden daha çok gündemi işgali etti. Bu açıklamadan beş gün sonra İngiltere Başbakanı Keir Starmer da Macron’u izledi ve İsrail’in Gazze Şeridi’nde ateşkesin sağlanması yönünde bir angajmana girmemesi hâlinde İngiltere’nin Filistin devletini tıpkı Fransa gibi Eylül’de tanıyacağını duyurdu. Anlaşılan o ki Macron’un aldığı risk bu kez kısa sürede meyve vermeye başladı.

Macron, 7 Ekim 2023’te Hamas’ın düzenlediği saldırılar sonrasında Fransa’nın İsrail’e “koşulsuz” desteğini açıklamış; Kasım 2024’te ise Fransız diplomasisi Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (UCM) İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu ve eski Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında çıkardığı tutuklama emrini uygulamayı reddetmişti. 

Fransız devletinin ve Fransa kamuoyunun Filistin meselesine ilişkin geleneksel tutumları göz önünde bulundurulduğunda İsrail yönetimini bile şaşırtan bu politika, 2025’e geldiğimizde ciddi şekilde yön değiştirmiş görünüyor. İlk işaretlerinin Nisan 2025’te Macron’un Mısır dönüşü Cumhurbaşkanlığı uçağında yaptığı açıklamalarda görüldüğü bu yön değişikliğinin iki temel sebebi olduğunu söylemek mümkün. 

İlki, özellikle bahar aylarından beri Gazze’deki tüm uluslararası antlaşma ve sözleşmeyi daha da önemlisi her türlü insani normu ihlal eden durum artık söz konusu uluslararası normların ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin anavatanı olan Fransa’da gözle görünür bir rahatsızlığa yol açmaya başladı. Fransa kamuoyu Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ve Yaser Arafat’ın temsil ettiği mücadelenin yerini Siyasal İslamcı Hamas’ın almasından duyulan rahatsızlık nedeniyle geçmişte oldukça güçlü olan Filistin yanlısı tutumundan uzaklaştı. 

Öte yandan toplum içinde İslam karşıtlığını da körükleyen aşırı sağın giderek güçlenmesi de bu uzaklaşmayı derinleştirdi. Öyle ki Fransa kamuoyu İsrail-Filistin çatışmasının başından beri ilk kez bu konuda derin bir kutuplaşmaya sürüklendi. Self-determinasyon, milliyetçilik ve Filistin halkının özgürlüğü temaları üzerinden tartışılan Filistin meselesi, anti-semitizm ve İslamofobi gibi kavramların arasına sıkıştı. 

Ne var ki 2025 yılının bahar aylarıyla beraber Netanyahu’nun ateşkesin koşullarına uymayan tavrı ve en çok da Gazze’ye insani yardımın ulaştırılmasının İsrail devleti tarafından engellenmesi Gazze’deki durumu sistematik bir insan hakları ihlaline ve adı konmamış bir soykırım uygulamasına dönüştürdü. Aşırı sağa sürüklenen Avrupa kamuoyu bile artık sosyal medya kanalları üzerinde iyice görünür hâle gelen bu insani drama kayıtsız kalmadı. 

Kamuoyundaki bu yön değişikliği, siyasetçilerin tavrına da çok geçmeden yansıdı. Örneğin Uluslararası Af Örgütü, 26 Temmuz’da Macron’a hitaben, Fransa’nın "söylemden eyleme geçmesi" çağrısında bulundu. 28 Temmuz’da yaptığı bir açıklama sırasında Trump bile Gazze’de gerçek bir kıtlığın emarelerini gördüğünü ifade etti. Hâl böyleyken Fransa’nın duruma sessiz kalması beklenemezdi. Ortadoğu uzmanı siyaset bilimci Jean-Paul Chagnollaud’ya göre, Fransa açısından kıtlık, muhtemelen bir eşik noktasını temsil etti ve “artık yeter” duygusunu tetikledi. Bu durum Macron’u Fransız dış politikasının önemli unsurlarından olan insani diplomasi ve normatif dış politika araçlarını tekrar harekete geçirmeye yöneltti. Böylece Fransa, Filistin devletini tanımaya angaje olan ilk G7 ülkesi oldu. 

• Söz konusu yön değişikliğinin ikinci önemli nedeni ise Fransa’nın Suriye savaşından bu yana Ortadoğu ve Doğu Akdeniz’de tesis etmeye çalıştığı jeopolitik kontrol arayışı olarak ifade edilebilir. Filistin devletini tanıma Fransa’nın geleneksel normatif dış politika ve adı geçen bölgedeki jeopolitik hedeflerinin birleştiği bir dış politika hamlesi olarak tanımlanabilir.

Öte yandan Trump’ın ABD Başkanı olmasıyla beraber gerilen ABD-AB ilişkileri göz önüne alındığında bu hamlenin AB içinde Fransa’nın arzu ettiği liderliği perçinleyecek proaktif bir dış politika uygulaması olduğu da söylenebilir. Söz konusu karar her ne kadar Fransa-İsrail ilişkilerini olumsuz etkileyecek olsa da Macron’un aldığı bu riskle, Fransa nev-i şahsına mahsus kimilerinin adına stratejik özerlik dediği dış politika anlayışını değer temelli, normatif ve insani dış politika uygulamalarıyla öne çıkarmayı tercih etmiş görünüyor. Öyle ki Gazze’deki savaş hâlâ üç ana aktör, İsrail, Hamas ve ABD eliyle şekilleniyor. Trump’ın arabuluculuk rolü, ABD’nin İsrail’le olan sıkı müttefikliğine takılıyor. Bu üç aktörün de çatışmayı tamamen sona erdirme ve kalıcı barışı tesis etme gibi bir öncelikleri olmadığı anlaşılıyor. İşte tam da bu çıkmaz karşısında Macron, Fransa’nın uluslararası siyasette “başka bir perspektif” sunabileceğini ortaya koymaya çalıştı.   

Fransa’nın bu hamlesinin ve Filistin devletinin G7 ülkelerinden biri tarafından tanınmasının olası sonuçlarının da dikkatle değerlendirilmesi gerekir. Fransa Dışişleri Bakanlığı’nın konuya ilişkin açıklamaları incelendiğinde üç ana sonucun beklendiği anlaşılıyor. Öncelikle Fransa bu hamleyle iki devletli çözümün somut olarak hayata geçirilmesini, böylece kalıcı barış olasılığının artırılmasını murat ediyor. İkinci beklenti ise Filistin yönetiminin değişmesi. FKÖ’nün tarihsel mirasından faydalanan El Fetih’in Hamas’la girdiği çekişme, Hamas’ın Gazze’de kontrolü ele geçirmesinin ardından Filistin meselesinin tarihsel bağlamından çıkıp siyasal İslam’la özdeşleşmesi, Filistin yönetiminin yolsuzluk, sosyal sorunlara çözüm bulmakta yetersizlik gibi Gazze dışındaki bölgelerde de güvenilirliğini yitirmiş olması gibi başat nedenler Filistin’de toplumun büyük bölümünü ikna edebilecek, güvenilir ve olası bir barışın tesisinde etkili olabilecek bir yönetimin göreve gelmesini zorunlu kılıyor. 

Son olarak, Macron bu kararın yukarıda ifade edildiği gibi Fransa’nın “Yakın Doğu’da adil ve kalıcı bir barış konusundaki tarihi taahhüdüne sadakati” doğrultusunda alındığını vurgularken bunun kolektif bir ivme yaratmasını umduğunun da altını çizdi. Halihazırda BM üyesi 140 ülkenin tanıdığı Filistin yönetiminin bir devlet olarak G7 ülkeleri gibi başat güçler tarafından tanınmasının tek geçerli çözüm olduğunu vurgulayan Macron, Suudi Arabistan ve Fransa’nın eşbaşkanlığında, 28-29 Temmuz’da New York’ta düzenlenen iki devletli çözümün uygulanmasına ilişkin konferansta da böyle bir kararın yaratacağı kolektif ivmeyi bir kez daha hatırlattı.

Macron’un bu kolektif siyaset çağrısı belki kendisini de şaşırtacak bir hızda karşılık bulmuş görünüyor. ABD yönetiminin Transatlantik ittifakın temel taşlarını yerinden oynattığı bu dönemde Avrupa’nın uluslararası sistemdeki varlığının öncüsü olmayı hedefleyen Macron’un Rusya-Ukrayna barış sürecinde İngiltere ile yakaladığı eşgüdümlü siyaseti Filistin konusunda da sağlayabileceğinin işaretleri belirmeye başladı. 

Fransa Cumhurbaşkanı, 10 Temmuz’da Birleşik Krallık’a yaptığı resmî ziyaret sırasında İngiltere Başbakanı Keir Starmer’a Filistin devletini ortaklaşa tanıma teklifinde bulunmuş ancak Starmer’den beklediği karşılığı alamamıştı. Ne var ki İngiltere Başbakanı kendi kamuoyunda da yükselen tepkiler ve Gazze’deki insani şartların ortaya koyduğu gerçeklik karşısında Macron’un başlattığı ivmeye dahil oldu ve İsrail’in ateşkes koşullarına uymaması hâlinde Filistin devletini tanıma konusunda Fransa’yı izleyeceğini açıkladı. 

Brexit süreciyle AB’yle vedalaşan Büyük Britanya’yı Avrupa güvenliği söz konusu olduğunda eski kıtanın kaderinden ayrı görmeyen Macron için, Avrupa güvenliğinin dolaylı da olsa önemli bir bileşeni olan Ortadoğu’da kalıcı barışın sağlanmasında da İngiltere’nin yoldaşlığı oldukça önemli ve gerekli. 

Nitekim Starmer’in açıklaması, Macron’un bu hamleyle Fransa’yı yeniden normatif bir güç olarak gündeme taşımasıyla AB içindeki liderlik arayışının karşılık bulmasında ve ABD-İsrail politikalarına karşı Avrupa’nın dengeleyici pozisyonunun öncüsü olmasında son derece önemli bir dönemece işaret ediyor.