Sevgili Merve, Sevgili Naz -Son dönemde değişik hisler içindeyim. Size aklımdaki bir soruyu yazmak ve fikirlerinizi almak istedim. Bugün İzmir'den Marmaris'e yol yaptım. Bütün yol aklımda bu soru vardı; “farklı farklı yerleri görüp, kültürler tanımadıkça, insan hikayelerini içselleştirmedikçe, doğayı gözlemlemedikçe sürdürülebilirliği gerçekten içselleştirmek mümkün olabilir mi?”. &nbsp;Yolda 'İnsan için orman’, ‘Ekonomi için Orman' gibi tabelalar gördüm. Üzücü yani. Sürdürülebilirlik konusu bu kadar mı yanlış anlaşılır? Aslında bu tabelalar da biraz kamçıladı düşüncelerimi. &nbsp;Neyse, soruya dönelim. Daha doğrusu bendeki cevabına. Belki öyledir, belki değildir bilmiyorum ama bana cevap 'hayır' gibi geliyor ve sizin görüşlerinizi merak ediyorum.&nbsp;Babam doğduğunda Türkiye nüfusunun yüzde 25'i şehirlerde yaşıyordu. Ben doğduğumda ise yarısı. Şu anda ise yaklaşık %75'i şehirlerde yaşıyor. Bu oranda şehirleşmenin dünya genelinde 2050 yılında gerçekleşmesi bekleniyor.&nbsp;2050 size bir şey hatırlattı mı?&nbsp;IPCC raporları?&nbsp;Hani net sıfıra ulaşmamız gereken yıl?&nbsp;O 2050, bu 2050. Peki bu şehirleşme oranı aynı zamanda sürdürülebilirlik önündeki en büyük engellerden biri değil mi?Şehir çoğu zaman rahat. Elektrik ve suyunun bağlı olduğu evler. Yakınında gıda alabileceğin marketler, bakkallar ve hatta süpermarketler. İstediğini edinebileceğin e-ticaret siteleri. Hepsi tabii ki gerekli. Hatta şanslıysan bir kliman bile olabilir. Dev şehirlerde, kendine benzer kişilerle daha çok iletişim kurarak bir hücre içinde; 250 yıl önce sultanlara bile nasip olmayan bir ortamda yaşayabiliyorsun. Bu durumun yan etkilerinden biri de bizi doğa ve çevrenin gerçeklerinden uzaklaştırması. Romantik bir yerden söylemiyorum bunu, oldukça gerçek bir yerden bahsediyorum.&nbsp;Herkes doğayı biraz da olsa yaşasa, orman yangınları sırasında 'kızılçam ormanlarını 1950'lerde dikmişler' safsatasına kimse inanır mıydı? O kadar kocaman ormanları insanlığın dikebileceğine kimse inanır mıydı?&nbsp;Şuna bir baksanıza:&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2022/7/4/1660815694822.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.15" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Doğanın, havanın, güneşin, bulutların ve yağmurun etkilerinden asgari bir şekilde etkilenmek şehirde mümkün. Ama bu insanlık olarak konfor alanımızın hassasiyetini bize unutturmuyor mu? Sürdürülebilir hayat tarzını benimsediğimizde, elektrikli aracımız olduğunda veya yarısı geri dönüştürülmüş bir pantolon aldığımızda 'tamam abi oldu' mu diyoruz? Elektrikli araç almanın neredeyse imkânsız olduğu bir yerde yaşıyor olmamızı bir kenara bırakarak, teorik bir yerden söylüyorum bunu.&nbsp;Ama yolculuklar sanki hayatımızı değiştiriyor. Şehirden çıkıp ormanda olduğumuzda, yol yaptığımızda, farklı yerlerde yaşayan insanlarla tanıştığımızda, bir şekilde doğayı daha iyi mi tanımaya başlamıyor muyuz zaten? Hatta onu bile geçiyorum, kendi hayatımızın, pek güvendiğimiz bazı konfor alanlarımızın ne kadar dar olduğunun farkına varmak, daha sonra da farklı olasılıkları sorgulamak bile insanın ufkunu acımıyor mu? Hayali alanlarımızın silikliği ile yüzleştikçe, doğrularımızın sadece 'görece doğru' olduğunu görüyoruz. Bu sorgulamaya başlama ve farkındalık yolundaki birinci aşama.&nbsp;Aşırı alakasız bir şey geldi aklıma. Dün bir video izledim. Türkiye'de yaşayan bir Japon, bir amcaya 'Japonya hakkında neler biliyorsun?' diye soruyor; amca da 'siz kedi köpek yiyorsunuz, belgeselde gördüm' diyordu. Çocuk da 'hayır, öyle bir şey yapmıyoruz' diyordu, ama nafile. Amca 'hayır ya! Yiyorsunuz ben gördüm belgeselde' diyordu. Aslında Japonya’ya gitmeye de gerek yok. Hakkında önyargılarımız (olumlu veya olumsuz, zararlı veya zararsız) olan topluluklarla karşılaşıp gerçekten tanımaya başladığımızda, önyargılarımızın aslında ne kadar fuzuli ve gerçek dışı olduğunu gördüğümüzde, tüm diğer önyargılarımız da temellerinden sarsılmıyor mu?&nbsp;Belki de sürdürülebilirlik konusunu içselleştirmek için, bu zelzeleye ihtiyaç vardır? Belki de bazı kişiler için böyle bir ihtiyaç yoktur? Belki kendimdeki bir ihtiyacı, kendi küçük hücremde çoğaltıp, genele yayıyorumdur?İşte tam bu yüzden size de soruyorum.&nbsp;Anlamak için.&nbsp;Sevgiler,&nbsp;Derin&nbsp;

Anlamak için yazıyorum. Anlamaya çalışıyorum. Amacım yargı dağıtmak değil. 

'Gezip görmeden' sürdürülebilir olmak mümkün mü sizce? 

Bir anda yağmur bastırmış, elimde pusetle parkın ortasında kalmıştım. Meteoroloji merakım ve tabii ki Esmiyor sebebiyle; hava durumunu, uydu görüntülerini, basınç haritalarını takip ediyorum. Özellikle de yaşadığım ve hava hareketlerini biraz da olsun içselleşetirdiğim yer olan İstanbul’un dışındayken. Ama bu ani yağmur hiçbir şekilde tahminlerde gözükmüyordu. Kendimi bir şekilde parktaki bir çatının altına attım ve 70 küsür yıldır hayatını Kopenhag’da devam ettiren tatlı bir teyze ile yağmur üzerinden başlayan sohbet, iklim krizine geldi. Bana aynen bunu söyledi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 206, 20); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 206, 20); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Zaman değişiyor. Eskiden hiç bu şekilde olmazdı. Ama neden şimdi bu şekilde oluyor, biliyor musun? Çünkü başka bir şey daha değişiyor: iklim”.</blockquote>Esmiyor’dan sonra nereye gitsem, ne yapsam sürekli bir iklim krizi ve sürdürülebilirlik gözlüğüyle bakıyorum. Bu yazıyı yazacağım için de Kopenhag’daki 5 günde iki kat dikkatle gözlem yapmaya özen gösterdim. Daha önce de Kopenhag’da bulunmuştum, o yüzden çevreye biraz aşinalığım da vardı.&nbsp;Dikkatimi ilk çeken şey, şu anda dünyanın bir çok şehrine göre hiç bir şekilde sürdürülebilirlik, yeşil, iklim krizi pompalaması yapılmamasıydı. Billboardlarda, duvarlarda, mağaza tabelalarında, otobüslerin yanlarında hiç bir şekilde “aman efendim şöyle sürdürülebiliriz”, “yeşili seviyoruz, bunu yaptık”, “20XY yılında sıfır karbon, valla söz”, “sıfır atık bizim göbek adımız” gibi hiç bir şey yok.Ama mesela şu haberin, artık haber değeri yok... Sürekli bu şekilde ilan ediliyor zaten.&nbsp;&nbsp;<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://cphpost.dk/?p=130409" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/4/2022-05-25T17:02:36.238Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="2.28" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Nasıl ya?&nbsp;Kısa bir not: Kopenhag 2025 yılında dünyanın ilk sıfır karbon başkenti olmak istiyormuş, bunu da bu yazıyı yazarken yaptığım araştırmalarda öğrendim. Hiç bir yerde buna ilişkin bir ifade yoktu.&nbsp;Aslında Kopenhag bir şekilde Esmiyor’da defalarca anlatmaya çalıştığımız bazı konuların hayata geçirildiği bir açık hava laboratuvarı gibi.&nbsp;İklim krizi ile mücadele ve sürdürülebilirliği; kişilerin / vatandaşların / paydaşların sorumluluğuna bırakmaktansa, sistemik değişiklikler ve altyapılar ile sürdürülebilirliği kovalamış ve böylece insanların hayatlarına minimal etki ederek “dünyanın en sürdürülebilir şehri” olmuş.&nbsp;“X ürünü var, bu çevreye zararlı ve bunu alabilirsin; ama istersen Y ürünü var aynı işi görüyor, fiyatı 3 katı ama bunu alırsan çevreye zararlı bir şey yapmamış olursun” mantığı yok yani. Bu yaklaşım tanıdık geldi mi? Bu arada devam etmeden söyleyelim (örnek olarak), Kopenhag’da bambu bir diş fırçası, plastik olandan daha ucuz.&nbsp;Evet, biliyorum. Kopenhag oldukça zengin, sosyo-ekonomik denge ve cinsiyet eşitliği gibi konularda çok farklı bir noktada. Küçük bir şehir. Ama nüfusu yaklaşık Eskişehir kadar, hiç az değil yani.&nbsp;Aslında sürdürülebilir bir şehir yaratmak için kurgu çok basit, hiç de zor değil.&nbsp;İlk çözülmesi gereken şey ulaşım:&nbsp;Kopenhag’da ilkokulların bile önünde bisiklet park etme yerleri var. Öyle 10-20 tane değil. Okuldaki öğrenci adedi kadar. 2019 verilerine göre Kopenhag’da yaşayan insanların %62’si işlerine veya okullarına bisiklet ile gidiyor. Geri kalan kısmın büyük bir çoğunluğu da toplu taşıma ve araç paylaşımıyla. Toplu taşımanın ve araçların hepsi olmasa da bir kısmı elektrikli ve bu sayı git gide artıyor.&nbsp;Çözülmesi gereken ikinci nokta ise, şehir içindeki&nbsp;ısıtma ve soğutma sistemi,Özellikle Kopenhag gibi kışın ısınma derdi olan bir şehirde sürdürülebilirliğe ulaşmak istiyorsanız, verimli bir ısınma sistemi şart. Bunun detaylarına girmeyelim, ama merak edenler buradan okuyabilir:&nbsp;<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.cibsejournal.com/technical/europes-hottest-city" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/4/2022-05-25T16:42:09.841Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.28" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Diğer yapılan şeyler ise enerji verimliliği olan binalar (ve eski binaların restorasyonu), yeşil alanların korunması ve “onun partisi, benim partim” saçmalıklarına bulaşmadan, “benim belediyem şunu yaptı, benim bakanlığım bunu yaptı” gibi sidik yarışına girmeden sürdürülebilirlik odağında bir ortak yönetim anlayışı.&nbsp;Şu ana kadar söylediklerimin hiçbiri bireylerin alması gereken kararları etkileyen, suçu ve sorumluluğu onlara yükleyen hareketler değil. Farkında mısınız?&nbsp;Bunların hepsi sistemik değişiklikler. Sadece bu değişiklikleri yaparak bile sürdürülebilirlik alanında inanılmaz bir ilerleme kaydetmek mümkün…Bu arada Kopenhag sihirli bir değneğin dokunuşuyla bir anda sürdürülebilir olmadı. 1973 yılında Danimarka enerji ihtiyaçları bakımından %100 oranında fosil yakıtlara dayalı bir ekonomiydi. Şu anda bu oran %20-25’lere düşmüş durumda ve giderek azalıyor. Yenilenebilir mi, değil mi bilinemeyen ama Türkiye'de yenilenebilir olarak pazarlanan hidro ise %0.1.Danimarka’nın enerjisinin yaklaşık yarısı rüzgar santrallerinden üretiliyor. Bunu da Danimarka’nın &nbsp;beş büyük şirketi yapmıyor. Hükümetin verdiği bir teşvik ile aileler tek başlarına veya içinde bulundukları toplulukla birlikte (örneğin kooperatiflerle) rüzgar tirbünleri alabiliyorlar ve bu yatırımlarını ödeyecekleri vergilerden düşebiliyorlar.&nbsp;Devlet, “parayı alayım, sonra rüzgara yatırayım” demek yerine, aradan çekilmiş oluyor. Yüzbinlerce Danimarkalı bu kooperatiflere üye ve binlerce rüzgar türbini bu şekilde kurulmuş durumda.&nbsp;Dünyanın en önemli rüzgar türbini üreticilerinden biri olan Vestas da Danimarkalı. Ama burada ana nokta: devletin vergi sistemini ve teşvik sistemini, yenilenebilir enerjilerin halk tarafından da destekleneceği bir şekilde yapılandırması ve bu konudaki teknolojik çalışmaları desteklemesi. Ve sonunda şöyle projeler ortaya çıkıyor:<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=UwkVL8A-8t4" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/4/2022-05-25T16:58:14.675Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.77" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Farkındaysanız şu ana kadar bahsettiğim neredeyse hiçbir şey tüketicilerin taleplerine göre şekillenen bir sistemi anlatmıyor. Veya iklim krizi ile mücadelede tüm yükü insanların omuzlarına yıkıp, onlara “senin karbon ayak izin nedir?” diye sormuyor.&nbsp;Tabii ki bu sürdürülebilir altyapı ve sistemin üstüne hygge gibi bir felsefe, minimalist tasarım ve hayat anlayışı, ortak yaşam alanlarında birbirine sonsuz saygı ile olağanüstü güven de eklendiği zaman sonuç dünyanın en sürdürülebilir şehri oluyor. Ama bilemiyorum; kültür mü sistemin değişikliklerini tetikledi, yoksa sistemli değişimler mi kültürü etkiledi?Bu yazıda çok fazla Kopenhag’da neler yapılır, ne yenir, ne içilir diye bahsetmedik. Ya da çatısında kayak yapılabilen enerji santralinden, yıllardır nasıl bilimsel verilere dayalı ortak yönetim anlayışı ile parti marti dinlemeden işbirlikleri yaptıklarından, çok fazla çöp üretilmesine rağmen bu dezavantajı nasıl avantaja dönüştürdüklerinden, gıda marketlerindeki ekoloji tabelalarından da bahsedemedim. Ama amaç da buydu.&nbsp;Tüketicilerin statüko önyargısı var. Bireysel olarak değişmek, dönüşmek gerçekten çok zor ve hantal. Bazen sistemi değiştirmek çok daha bile kolay olabiliyor. Tabii Danimarka bu sürece 50 yıl önce, Kopenhag ise yaklaşık 30 yıl önce başlamış. Ama bu güzel örnek hakkında biraz daha meraklandıysanız sizler için güzel bir YouTube playlist hazırladık. Buradan buyrunuz:&nbsp;<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/playlist?list=PLJF9TXuyXAlA-ExuPiFprmcm1CHT2c9Iz&jct=c8zaI4_JVZjPUNXDxEe7FSP9u7h-Dg " rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/4/2022-05-25T16:58:53.408Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.63" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>

“Zaman değişiyor. Eskiden hiç bu şekilde olmazdı. Ama neden şimdi bu şekilde oluyor, biliyor musun? Çünkü başka bir şey daha değişiyor: iklim”. 

Dünyanın en sürdürülebilir şehri: Kopenhag

<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Örneğe takılmaya gerek yok…&nbsp;</h2>Okul veya ofis yerine X lokasyon, bardak ve pipet değil de Y ürünü, arkadaş değil tanıdık hatta sokakta yanından geçen biri de diyebilirsin. Örneği çoğaltma mantığı bu yani.&nbsp;Tam bu noktada “ahlaki büyüklenme” konusu aklıma takılıyor. Yani öylesin, öyleyim, öyleyiz demiyorum. Sadece bu konuyu masaya yatırıp düşünelim ve kendimizi tartalım, diyorum. Uzun bir şey diyorum aslında, anlatmak 280 karaktere sığmıyor ve o yüzden buraya bir de güzel bir yazı bırakıyorum:<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/AdamMGrant/status/939877961901203457?s=20&t=Ato9rSOZsfG4v6hmpaGLMg" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2022/3/2022-04-28T12:28:48.488Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki tam olarak neyden bahsediyorum?&nbsp;</h2>Bu alanda yapılmış çok çalışma vardır, diye düşünüyordum ama çıkmadı. Neden çıkmadı çok anlamıyorum. ‘<a fr-original-style="" href="https://www.researchgate.net/publication/256326354_Climate_Change_and_Moral_Judgment" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Climate Change and Moral Judgment</a>’ diye çok keyifli bir makaleye rastladım araştırma yaparken, sizinle de paylaşayım dedim. İlginç konu. Sonra baya haber de olmuş ama benim radarımdan kaçmayı başarmış. &nbsp;&nbsp;“Moral superiority” dedikleri bir olay bu; ahlaki üstüncülük, ahlaki büyüklenmecilik, ahlaki kibir diyebiliriz sanki? Yani hayatına temel bir değer olarak sürdürülebilirliği veya iklim krizi ile mücadeleyi aldığın zaman, pek tabii davranışlar da buna göre şekilleniyor. Neler mi oluyor? Algıda daha seçici davranmaya başlıyorsun. İklim krizi sinir uçların hassaslaşıyor. &nbsp;Ben mesela toplu taşıma kullanmaya çok özen gösteriyorum, her tercihimde sürdürülebilir ürünleri dikkate alıyorum, plastik bardak tüketmeyeli çok zaman oldu mesela, tekrar tekrar kullanmaya ve az tüketmeye özen gösteriyorum, et yemiyorum. Ve bu hassasiyeti göstermeyen insanları görünce ‘bambaşka’ hislerle doluyorum.Bunları yapanlar hukuksuz bir şey mi yapıyorlar? Hayır! Zaten bunların hukuksuz da olmaması gerekiyor. Farklı şeyleri teşvik etmek ve bilinçlendirmeye çalışmak ayrı bir konu, bunları “suç” saymak ise ayrı bir konu. Bir tarafta yönlendirme ve teşvik ile görece özgür olarak bir seçim yapmak var; diğerinde ise hukuki bir zorunluluk var.&nbsp;Yani alıp petrolü denize dökmek gibi tam bir akıl tutulmasıyla harekete etmedikçe, petrolü arabaya koymak veya jeneratör çalıştırmak için kullanmak suç değil. Hukuka aykırı değil. Biliyoruz.&nbsp;Evet, biliyorum bu kararları alanlara ‘ahlaki büyüklenme’ penceresinden yukarıdan bakmak da illegal değil. Ama bu durum zaman zaman iklim ve çevre hareketine zarar verebilen boyutlara gelme riskini de barındırıyor.&nbsp;Aslında bu da belki yine yukarıdaki ikili ayrıma bakarak çözülebilecek bir konu. Hukuken yasak olmayan bir şeyi ‘etik yasaklar’ üreterek engellemek çoğu zaman ters tepebilen bir çözümsüzlük getirebilir. Bir tüketim tercihini yapan kişiyi, mesela et yiyen bir kişiyi, türcü veya ırkçı olarak nitelendirince ne elde ediliyor? Koca bir HİÇ!&nbsp;Hatta kendisinin üstüne gelindiği, eleştirildiği ve yargılandığı için kişide çevre hareketine karşı büyük bir önyargı oluşmasına bile neden olabiliyor. Sormamız gereken soru -bence- şu olmalı; iklim krizine karşı mücadelede dışlayıcı mı olmak istiyorum yoksa ulaşabileceğim kadar çok insana ulaşmaya çalışarak kapsayıcı olmayı mı istiyorum?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çözüm önerim var mı, yoksa bla bla bla mı?&nbsp;</h2>Çözüm ise işte yine yukarıda yazılı: sürdürülebilirlik, ekoloji ve doğa gibi prensiplerin neden içselleştirilmesi gerektiğini anlatmak, anlatmak, örneklendirmek ve ‘evet zor ama imkansız da değil’ diyerek cesaretlendirmek. Statüko önyargısını (<a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Status_quo_bias" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">status quo bias</a>) kırmak &nbsp;kolay bir şey değil ve anlatıkların her anlattığın kişiye etki edecek, diye de bir şey yok.&nbsp;Ve bu durum birini diğerinden ahlaken üstün yapmıyor. “Çok duyarlıyım ve mükemmel çabalıyorum. ahlaken senden daha üstünüm. Ve bu yetkiye dayanarak da seni yargılama hakkına sahibim” deme alanı da yaratmaz.Bu nedenle anlatmaya devam, denemeye devam. Şimdi değilse belki yarın. O değilse başkası. &nbsp;O başkası da başkasına ve sen bu arada yine başkasına anlatmaya devam. Önemli olan anlattığın her kişide, dokunduğun her ruhta bir dönüşüm yolculuğuna çıkmak değil, çıkanların bunu başkalarıyla da paylaşmasına aracı olmak. Kitlesel dönüşümler işte bu şekilde gerçekleşiyor. Ve bu da ahlaki bir üstünlük olmadığını her zaman, her noktada hatırlatmaktan geçiyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Of bitirirken bunu yapacağım…</h2>Ne zaman bulaşık makinesine gizli gizli, en çevrecisi denemeyecek ama gerçekten de iyi temizleyen, bir tablet taksam bana şu bakışları atan Aybike’yi de anacağım (bunu yazan Derin). Bu yazıyı yazdığımı ona söylemeyeceğim, bakalım ne zaman okuyacak…<img src="https://images.aposto.com/2022/3/4/1651148979936.png" width="550" height="400" ratio="1.38" style="width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Yazar: Derin Altan, Merve ApaydınEditör: Merve ApaydınAraştırma: Derin Altan

Sabah kahveni evde yapmışsın, termosun kapağını sıkı sıkı kapatmışsın. Bez çantanı da takmışsın koluna. Yanında bir tane de cam şişe. O ise gün içindeki içeceğin su için. Tabii ki işe veya okula giderken tercihin, toplu taşıma. Zaten bugünlerde aksi de zor, orası ayrı bir konu olmakla beraber toplu taşıma kullanmak senin için doğru olan. Veya, şimdi aklıma geldi, bisiklet! O daha bile iyi. Her neyse, işe veya okula vardın ve yanındaki arkadaşın masaya ‘ŞAAAK’ diye bir bardak koydu. Plastik bardak, plastik kapak ve plastik bir pipet. Buna inanabiliyor musun?! İçinde de bitmiş ve sadece buzları kalmış, buzların arasında artık sarıya dönmüş bir buzlu  içecek. Arkadaşını seviyorsun, her gün konuşuyorsun. Ama o plastik silsilesi neden orada arkadaşım, neden? 
Bunu yaşamıyorum diyebilirsiniz belki ama şahsen ben yaşıyorum. İçimden bir his, nedense, ‘çok kişi yaşıyor bunu’ diyor. En azından arada sohbet ederken sıklıkla duyuyorum bu durumu..

Ahlaki üstüncülük: Çevre hareketinin gizli hasmı 

İklim değişikliği ve onun etkilerini barındıran iklim krizi konusunda araştırmaya, yazmaya, konuşmaya ve düşünmeye başladığımdan beri, beni açık ara en çok şaşırtan şey, “karbon ayak izi” kavramının kısa tarihçesi. Bu yazıda geçen tüm isimler ve olaylar gerçektir. Hiç biri kurgu değil. 

“Karbon ayak izini” biliyor musun? 

Bu soruları çocukken sorduğumda maalesef cevaplarını alamıyordum. Alamazdım da zaten. Ebeveynlerim öğrenciyken bu bilgiler öğretilmeyi bırakın, bilinmiyordu bile. Bunların büyük çoğunluğu 90’lı yıllarda yapılan keşiflerle cevap buldu.&nbsp;Bu soruların pratikteki cevapları aslında pek de önemli değil. Ama bu cevapların bizdeki yansımaları önemli. Bu sorular bir bireyin yaşadığı dünyaya ve evrene anlam verebilmesi, aklındaki ufak soru işaretlerini giderebilmesi için önemli. Bunlar öyle konular ki, bir şekilde yaşamı anlayabilmek, anlam kazandırabilmek ve aldığımız bilgileri objektif olarak değerlendirebilmek için önemli.&nbsp;Mesela, güneş sistemi dışında başka bir gezegen olup olmaması… 1 Ocak 2022 tarihi itibariyle yaklaşık 5.000 adet gözlemlenmiş ve kaydedilmiş güneş sistemi dışı gezegen var. Samanyolunda tahmin edilen gezegen adedi: 100 milyar. Bulunduğun sistemin, evrenin yegane örneği olduğunu düşünmek ile sadece kendi galaksinde 100 milyarda bir olduğunu düşünmek arasında bir algı farkı var…&nbsp;E alın size genetik bilimi… İnsan Genomu Projesi 13 yıl (2003’de tamamlandı) ve milyarlarca dolar tuttu. Şu anda bilimsel hassasiyette bir genetik harita çıkartmak saatler sürüyor ve birkaç yüz dolar alıyor. Bir evrim dersi kitabının başında “Charles Darwin bugün evrimsel biyoloji ile ilgili bir makale okusa, büyük ihtimal neler yazdığını anlamazdı” diyordu. 2003’de ben liseden mezun olmak üzereydim. Bilimsel gelişmeleri yakından takip etmeseydim hala “evrim teori mi ya”, “yok abi zaten o fosilleri insanlar koymuş” falan gibi konuları konuşuyor olabilirdim. Hala podcast’te konuştuklarımızla ilgili bize uyarılar geliyor “abi evrim demeyin, insanlar o noktada dinlemeyi bırakıyor, adaptasyon diyin”. Kanki, evrim. Ama işte 0 - 3 yaş arasındaki dünyaya bakışın veya okulda aldığın eğitimde bunlar verilmediyse, maalesef bir ömür boyu safsatalar hayat yoluna eşlik ediyor. &nbsp;Bu arada bu yukarıdaki beş sorunun cevabını okulda öğrenebilseydim de, bunu bana öğretecek kişiler ne ailelerinden, ne de okulda bu bilgileri öğrenmiş olacaktı. Tüm soruları özel olarak seçtim, çünkü bu sorulara gelecek cevaplar üç aşağı beş yukarı bilimsel tayfaca biliniyordu, ama hala karşıt görüşler vardı. “Ama emin değiliz” denilebiliyordu. İşte o “ama emin değiliz” tayfanın kendini güncelleyip, bilimsel gelişmeleri takip edip bize öğretmesi gerekiyordu.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İklimle ne alakası var?&nbsp;</h2>İklimle alakası var elbet. Şöyle ki: iklim krizi aslında hem kimyanın, hem biyolojinin, hem fiziğin konusu. Hem hayat bilgisinin, hem matematiğin, hem de edebiyatın konusu. Hem felsefenin, hem de sanat dersinin konusu.&nbsp;İklim bilimindeki gelişmeleri göz önünde tutarsanız, kimya dersinde de iklim değişikliğinden örnek verebilirsin. Mesela dersiniz ki: ‘neden karbon diyoksit, metan veya su buharı sera gazıyken; oksijen veya azot değil?’ Fizik dersinde pekala, ışık hızı anlatılırken güneş ışınları ve güneş radyasyonu ve dünyadaki etkileri, anlatılabilir. Eğlenceli de olabilir. Biyolojide zaten konu ekoloji. Onu iklim değişikliğine bağlamak için çok da yaratıcı olmaya gerek yok sanki.&nbsp;Felsefe: Neden bir sonraki nesillere yaşanabilir bir dünya sunalım ki? Veya efektif alturizm, veya etik, veya siyaset felsefesi. Tüketimcilik.&nbsp;İklim krizinin müfredata dahil olması harika bir şey. İklim değişikliği müfredata eklense de bu bilgileri hakkıyla öğretebilmek, içselleştirilmesine alan sağlamak tamamen öğreticinin işi.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Öğretici demişken…&nbsp;</h2>Öğretici demişken iklim adaleti burada da karşımıza çıkıyor. Dünyanın neredeyse hiçbir ülkesinde, hiçbir bölgesinde kaliteli eğitime erişim eşit düzeyde değil.&nbsp;Bunu da zaten sevgili Utku aşağıda anlatıyor. O yüzden o konuya hiç girmeden diyeyim ki…<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Aslında iş bir tık daha erken başlayabilir…&nbsp;</h2>Aslında 6 yaşındaki biri, ilk öğretim kurumuna ayağını bastığı zaman; ekolojiyle, doğayla, dört mevsimle iç içe vakit geçirebileceği koskoca yaşları geride bırakmış oluyor.&nbsp;Çok şanslıyım ki bir insanın ilk kez ip gibi akan suyun içinden elini geçirince yaşadığı şaşkınlığı ve hayreti gözlerimle gördüm. Numune sayım yalnızca bir. O yüzden işkembeden sallamak istemiyorum ama gerçekten homo sapiens’in içinde merak var gibime geliyor.&nbsp;Doğumdan çok kısa bir süre sonra bile çocuk doğayla tanışabilir. Bu doğanın yağmur ormanı olmasına da gerek yok… Çocukların hayvanları tanıması için hayvanat bahçesine gitmesine HİÇ gerek yok, HİÇ. Topraktaki solucan veya karıncalar, sokaklardaki kediler ve köpekler, havada uçan kuşlar neredeyse her zaman aramızda. Bunu okuyorsanız büyük ihtimalle şehirde yaşıyorsunuz. Yazıyı hazırlarken baktım, neredeyse her büyük şehre ortalama 1.5 saatlik mesafede doğal parklar veya korunan alanlar var. Buralara gitmek, sadece gözlemlemek.&nbsp;Bazen bu bile yetiyor.&nbsp;

“Baba, güneş sistemi dışında başka bir gezegen var mı?”, “Dinozorları yok eden göktaşı nereye düştü?”, “Evren neyden oluşur?”, “İnsan genetik olarak hangi türlere benzer?”, “Samanyolunda kaç yıldız var?”...

Cevaplanamayan sorular

Bilmem hatırlayanlar var mı ama Esmiyor olarak yola çıktığımızda "bir çember düşündük ve ortasına iklim değişikliğini koyduk" demiştik. Şimdi de hayalimizin bu şekilde gerçeğe dönüyor olmasının heyecanını yaşıyoruz.&nbsp;İlk aşamada, mevcut koşullar düşünüldüğünde, &nbsp;çevrimiçi olarak başlayacağız. Ancak arada fiziksel buluşmalar da ayarlayabiliriz, neden olmasın? Sınırlı sayıda katılımcının dahil olacağı bir çember olduğu için şimdiden yerinizi ayırtın deriz, bizden söylemesi. &nbsp;Bizim için heyecan verici olan bu deneyimden elde ettiğimiz tecrübeyi, Esmiyor için belirlediğimiz prensiplere uygun olarak, tüm komünite ile paylaşacağız ve kendi iklim çemberlerini düzenlemek isteyen herkese elimizden geldiğince destek olmaya çaba göstereceğiz.&nbsp;Şimdilik bizden bu kadar. Esen kalınız!

“ 2022 yılı için projelerimizden biri de "Esmiyor İklim Çemberleri". Yapsak gelir misin?” diye sormuştuk size ve o kadar çok bizi mutlu eden geri dönüş aldık ki; ocak ayı sonunda ilk çemberimizi yapmaya karar verdik. “O zaman dans”

Esmiyor İklim Çemberleri başlıyor! 

Beyhan Budak ile yaptığımız podcast kaydında, eko-kaygıyı azaltmak için Esmiyor olarak neler yapabileceğimizi sorduğumuzda "İklim çemberi yapabilirsiniz" demişti.&nbsp;Bilmem hatırlayanlar var mı ama Esmiyor olarak yola çıktığımızda "bir çember düşündük ve ortasına iklim değişikliğini koyduk" demiştik. Şimdi de bu gerçek olacak.&nbsp;2022 yılında Esmiyor Post!'un sevgili editörü Merve'nin tasarımında ve öncülüğünde çeşitli periyotlarda "Esmiyor İklim Çemberleri" düzenleyemeyi düşünüyoruz. Aynı zamanda herkesin kendi çemberlerini düzenleyebilmeleri için de bir kılavuz da oluşturmayı planlıyoruz.&nbsp;Destek atmak isteyen beri gelsin!

2022 yılı için projelerimizden biri de "Esmiyor İklim Çemberleri". Yapsak gelir misin? 

Koşun, koşun! Esmiyor İklim Çemberleri başlıyor!...

Aynısı sanat için de geçerli. Ama baştan uyaralım: burada şeytanın avukatlığını yapıyoruz. “Aman efendim sanat ve kültür sektörü çok sera gazı salıyormuş, sanatınız batsın, kültürünüz batsın” DE-Mİ-YO-RUZ.&nbsp;Evet, doğru; &nbsp;kültür ve sanat faaliyetlerinin, sanatçıların, sergilerin belli bir sera gazı salımı var. Bunlar hemen hemen her sektöre göre minimal seviyede. Ama bu sınırlı sera gazı salımlarını bile azaltmak mümkün.&nbsp;Julie’s Bicycle’ın “<a fr-original-style="" href="https://juliesbicycle.com/wp-content/uploads/2021/05/ARTOFZEROv2.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The Art of Zero</a>” isimli harika bir raporu var. Tam olarak da bu konuda.&nbsp;Sergiler, müzayede evleri, özel koleksiyonlar, sanat fuarlarının özellikle ulaşımı, taşımacılık, enerji ve malzemeler gibi pek çok tüketim kalemi var. Julie’s Bicycle’ın raporunda bütün bu sera gazı salımına sebebiyet veren süreçlere alternatifler önerilmiş.&nbsp;Raporun özeti aslında şu görselde saklı:&nbsp;<img data-fr-image-pasted="true" src="https://lh4.googleusercontent.com/zFhEvC07Gl16ZYQoVnM-7yGVT3AVRVAByc6avRz2DgPXS5oNvDmfOeaM35UlH7gGHsPOwZD7Ho-wMmxSm_bp8oAyMAXRv5IuhWYxXxk8flas3UzxC-KNYKRCl6Qm28Gj4nShhcmD=s0" width="550" height="593" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.93" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bizim bu çalışmadan anladığımız kadarıyla, görsel sanatlar maalesef net sıfır karbona geçişe pek hazır değil. Kısıtlı sayıda galeri, sergi ve sanatçı iklim değişikliği ve çevre konusunda gerçek bir bilince sahip, ancak bu konuda ciddi bir ilgi var. Bu da galerilerin, sergilerin ve sanatçıların, net karbon sıfır hedefine odaklı bir şekilde çalışacakları konusunda umut veriyor! Yeter ki, hedefler net bir şekilde belirlensin ve güzel örnekler göz önünde olsun.&nbsp;

Bilmem farkında mısınız? Adım atsanız sera gazı yazar. Taksimetre gibi bu iş. Adım atmanız için enerji lazım, o enerji için besin lazım, o besinin üretimi ve size ulaşımı sera gazı demek. Bir de tabii o yenen gıdanın çıkışı var, o da üstüne süsü.

Madalyonun Öteki Yüzü: Sanatın Karbon Salımı 

Bu cümleyi çok fazla duyduk. Hatta Esmiyor Post!’un üçüncü sayısına konu olarak hipernesneleri seçmemizin temel sebebi de, iklim krizinin karmaşık yapısını zihnimizde bir düzleme oturtma çabamızın ancak hipernesne kavramı ile nihayete ermesiydi. Bunu herkesle paylaşmak istedik.&nbsp;Ama bu noktaya gelinceye kadar iklim krizini, ekolojik yıkımı, biyoçeşitlilik kaybını kafamızda nasıl oturtacağımızı çok düşündük. Bir konuya çözüm ararken, başka sorunlar ortaya çıktı. Hadi o sorunları da entellektüel bir çabayla çözelim, dedik bu sefer de ZIRT diye başka konular hortladı.&nbsp;Size aşağıda düşünmek için birkaç konu veriyoruz. Hadi bakalım, işin içinden çıkmaya çalışın.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Oyun Teorisi</h2>Soğuk Savaş döneminde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri arasında artan gerilim ve nükleer silahlanma yarışında oyun teorisi bazı stratejik hamlelerin açıklanmasında, öngörülmesinde büyük rol oynamıştı.&nbsp;Aynı teori pekala iklim krizinin önlenmesi için de uygulanabilir.&nbsp;Tam olarak burada da işin içine karmaşık stratejiler giriyor. Şimdilik, sera gazı salımlarının uzak bir gelecekte sonlandırılmasına ilişkin taahhütler ihtiyacı karşılıyor. Somut adımlar atılmasa da ‘sürdürülebilirlik’ ve ‘yeşil’ sözcüklerinin enerji, politika, şehirleşme, moda gibi alanlarda kendine yer bulması; bununla birlikte ülkelerin 30 (hatta Çin Halk Cumhuriyetinin tarafında, 40) yıl sonrası için hedeflerini koyması yeterli.&nbsp;Ancak bir noktada bu sona ermeli. Taahhüt ile karın doymuyor. Ancak bu noktada yine o Soğuk Savaş dönemindeki oyun teorisi stratejileri ortaya çıkacak: enerji üretimi, ekonomik sistem, su kullanımı, tarım uygulamaları… Bu tarz, yüzlerce yılda gelişmiş sistemlerin kökten değişimi konusunda ilk kim veya kimler adım atacak? Bu adımları ilk atmaya başlayan Avrupa Birliği’nin dünya politika sahnesinde gerilere düşmesi oldukça sesli bir şekilde konuşuluyor. ABD, Çin, Rusya, Avrupa Birliği ülkeleri, Birleşik Krallık, Japonya ve seslerini çok daha fazla duyurabilen gelişmekte olan ekonomiler. Artık oyuncuların adedi çok daha fazla.&nbsp;30-40 yıl sonrası için taahhüt vermek çok kolay. Biz de verelim size. Bir kere 30-40 sene sonra o sözü veren kişiler veya hatta belki ülkeler bile olmayacak. Ama iş adım atmaya gelince, işte o zaman yerel, ulusal ve uluslararası aktörlerin işbirliği yapması gerekince, işte oyun teorisi o zaman çalışmaya başlayacak.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sistem</h2>Peki sistemi değiştirmeden bir şeyler yapmak mümkün mü?&nbsp;Gelişmişliğin, kalkınmanın, istenen ve özlenenin ekonomik büyüme olduğu bir dünyadayız. Politikacılar çıkar “Yüzde 4 büyüdük” diye bağırır, gazeteler çıkar başka ülkelerin daha fazla büyümesini anlatır, insanlar kıskanır. Şirketler bütçelerine her sene büyüme hedefleri koyar, onu tutturmak için akıl almaz şeyler yaparlar. Hadi itiraz edin, bazılarınız bunun parçasıdır. “Bu sene yüzde 5 büyüdük, seneye yüzde 6 büyüyelim” diye konulan bütçe hedeflerinin yarattığı psikolojik baskının resmini yapabilir misin Abidin? Çalışanlar maaşlarını veya varlıklarını, işverenler gelirlerini veya kârlarını, bütün bunların yaşandığı ülkeler ise gayrisafi yurtiçi hasılasını arttırmaya, büyütmeye çalışıyor. Büyümenin olduğu dönemler coşku ile, büyümenin durduğu dönemler “resesyon” ile, küçülme dönemleri ise “krizzzzzzzzz” naraları ile anılıyor. &nbsp;Sistem bu. En azından ekonomik olan.&nbsp;Oldukça basit, oldukça eksik, ama en azından bir resim veriyordur.&nbsp;Ekonomik büyümenin, nüfus artışından ve paranın zamansal değer kaybından hızlı olması gerekliliklerini de denkleme ekledik ve elimizde nur topu gibi bir sorun oldu: tüketimcilik ile pompalanan bir büyüme çılgınlığının sebep olduğu sorunlar.&nbsp;Büyüme hemen hemen her zaman yanında daha fazla enerji tüketimi, daha fazla atık üretimi ve daha fazla sera gazı salımı getiriyor. Bunun aksini iddia eden&nbsp;decoupling&nbsp;gibi iddialar var. Ama bu iddialar daha çok Karl Marx’ın komünizmi gibi. Uygulamada tutmuyor. Uzmanı değilim ama tüketicilik insan doğasına da uygun gibi.Yeni bir ürün alıyorsunuz, bu ürünün yarattığı mutluluk çok kısa sürede geçiyor ve bu boşluğu &nbsp;yepyeni başka bir ürünle, yine, kısa süre için doldurabiliyorsunuz. Sosyal medya ile de artık koskocaman bir billboard cebimizde, her an önümüzde. Bunu okuduğunuz için “Say No to Consumerism” yazılı bir kazak reklamı akşam önünüze çıkarsa şaşırmayın.&nbsp;Bu arada mevcut sistemi değiştirmeden bunu durdurmak da mümkün değil! Dedik ya, sorun mevcut sistemde.<img data-fr-image-pasted="true" src="https://lh3.googleusercontent.com/OMOvWh14iSCYxl9GoVDJQPMD259bg5v2g7wvssIlrYWJe4stdtWpuzUp9Bi8d9T7FvPxNTyRqNabpcYQrlJc1euyabIc0IZG2kWc2-c6io6RGNM0FdwOe2oLKwb4yvVig74WwtVR=s0" width="550" height="462" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.19" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Biraz da spesifik meseleler; mesela elektrik</h2>Ve grafik vakti! İklim krizi hakkında üçüncü bülten ve ilk defa grafik paylaşacağız. Grafikler, tablolar, şekiller, şüküller size bayık geliyorsa, kusura bakmayın. Çünkü bütün bu sayıda dil döktüğümüz &nbsp;karmaşıklığı anlayabilmek için bazen bu renkli şeylere ihtiyaç duyuyoruz.&nbsp;Hepimiz elektriğimizin yenilenebilir kaynaklardan üretilmesini istiyoruz, değil mi? Mesela bu satırları okuyan kişilere sorsak, ‘elektriğiniz hangi kaynaklardan gelsin istersiniz?’ desek, ille de kömür olsun, aman efendim, illa da petrol olsun diyen olur mu?&nbsp;Peki, kaç kişi günde 2 saat elektriğinin kesilmesini ister? Veya başka türlü soralım, 15 dakika elektrik kesintisinde bile huysuzlanan, kaşınan kaç kişi var? Utanmayın, biz de onlardanız.&nbsp;Kömür, doğalgaz ve petrol için onca laf ettik, ancak gördüğünüz gibi bu kaynaklar hala dünyadaki elektrik üretiminin çoğunluğunun kaynağı. Hatta ve hatta şu kömür var ya, o dünyadaki en büyük elektrik üretim kaynağı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="text-align: center;" style="text-align: center; margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;"><img data-fr-image-pasted="true" src="https://lh4.googleusercontent.com/9ZSvz8CJEREkbo45bFPGIE2YwqBsVULRq2svjTaVeRjEMdMgHqepNMAyN5h0FiaNrYwsO7sBS6TSd2_onxqYGgTJiPOnph9OBQsDIPbO7K1cC50mKw8vmTyXlRZQT_zFxUIbbSVv=s0" width="550" height="338" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.63" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></h2>Şimdi bizim 2050 yılına kadar kömür, petrol ve doğalgazı sıfır yapmamız lazım. Bir değil, sıfır. Şimdi size ÖSS sorusu geliyor, bu grafiği alalım, ve şu parçaları bir şekilde birleştirelim.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Turuncu olan güneş, geceleri çalışmıyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pembe olan rüzgârın çalışması hava şartlarına bağlı. Bazen evdeki hesap çarşıya uymuyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">“Bu ikisinden üretilen enerjiyi depolayalım, pillere koyup sonra kullanalım” kağıt üstünde güzel fikir. Teknolojik çalışmalar devam ediyor. Ancak o bataryaların üretilmesi, taşınması ve değiştirilmesi de ekolojik bir yük.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mavi olan hidro tarafının yenilenebilir veya sürdürülebilir olduğu bile tartışmalı. Sınırlı olan su kaynaklarının kullanımı, su havzalarının yer değiştirilmesi ve bunun biyoçeşitliliğe etkisi gibi konular artık daha çok tartışılmaya başlandı. Ayrıca hidroelektrik santrallerinin önünde kuraklık gibi bir engel de var.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mor olan nükleer tarafı ise malumunuz. İklim krizi açısından dost, ekoloji açısından düşman. Zaten 2000’lerden beri artmamasının bir sebebi var.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüm bunlar devam ederken, küresel elektrik tüketimi artıyor. Nüfus da artıyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Son yıllarda yenilenebilir enerjinin ne kadar revaçta, ne kadar artışta olduğunu konuşuyoruz. Hadi hidro’yu da yenilenebilir saydık diyelim, yine de küresel elektrik talebinin artışı bile sadece yenilenebilirlerden karşılanmıyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zaman zaman bazı kaynaklara talep azalabiliyor. Mesela petrol fiyatları düştüğü zaman belli kuyuların işletilmesi mantıklı olmayabiliyor veya kömür fiyatı çok arttığı zaman, elektrik üretiminde kömür kullanmaktan vazgeçilebiliyor. Yani düşünürken aklınızda tutmanız gereken bir şey de petrol, doğalgaz ve kömürün birer emtia olarak piyasa şartlarına göre fiyatlarının belirlendiği.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Son olarak, elektrik tüketimi hemen hemen tüm ürünlerde, ama TÜM her şeyde bir gider. Kafanıza göre takılıp, “iklim için iyi ama ekonomi için kötü” yönünde hareket ettiğinizde; bu size enflasyon, küçülme, adaletsiz gelir dağılımı sebebiyle dezavantajlı grupların mağdur olması gibi durumlarla geri dönüyor.</li></ul><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir de, dipsiz kuyuya ipsiz inmeye devam etmemek için 2050 yılında gri (kömür), kırmızı (gaz) ve açık kahverengi (petrol) kısımların sıfırlanması gerekiyor. </li></ul>Fikirleri alalım?&nbsp;

“İklim krizi çok karmaşık bir mesele” diye diye dilimizde tüy bitti. Gelin biraz da kendi bakış açımızı paylaşalım da felsefi temel arayışımızın amacı daha iyi anlaşılsın. 

Karmaşık o değil, budur

Esmiyor Post!’un üçüncü bülteninde gündemde kalsın konusunu Paris Sözleşmesi olarak seçmiştik. Bir süredir çok duymuyorduk Paris Sözleşmesi’ni. Bültenin yayın tarihinde Paris Sözleşmesi’ni iç hukuk yolları ile tamamıyla onaylamayan ülkeler şöyle:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Eritrea&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İran</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Irak</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Libya</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Türkiye&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yemen</li></ul>2019 yılında Oman, Rusya, Suriname, 2020 yılında Angola, Kırgizistan ve Lübnan, 2021 yılında ise Güney Sudan anlaşmayı onayladı (bir de Kasım 2020’de sözleşmeden çekilen Amerika Birleşik Devletleri).&nbsp;Türkiye, aynı zamanda Paris Anlaşması'nı onaylamayan tek G20 ülkesi konumunda. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 21 Eylül'de New York'ta düzenlenen BM Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada, Paris İklim Anlaşması'nı onaylayarak anlaşmaya taraf olacağını duyurdu.Yıllardır, Paris Sözleşmesi’ni Türkiye’nin neden kabul etmemesi gerektiğini anlatan bürokratlar, gazeteciler, politikacılar bir anda Paris Sözleşmesini savunur; kabul edilmesi haberini müjdeli bir şekilde açıklar oldu. Diğer tarafta yıllardır ‘Paris Sözleşmesi’ne Taraf ol!’ diyenler ise bir anda ‘Paris Sözleşmesi’ne taraf olmak yetmez’ demeye başladı.&nbsp;Biz ise, &nbsp;‘bakıp görelim’ diyoruz. Swahili dilinde bir terim var “pole pole”. Kabaca çevirisi “yavaşça, adım adım” demek. Önce bir sağ adımı atalım, sonra &nbsp;sola bakarız gibilerinden.&nbsp;Paris Sözleşmesi’nin, iklim krizinin önüne geçilmesi konusunda ne kadar etkili olduğu konusu &nbsp;tartışılıyor, çok da haklı bir tartışma. İklim krizini önlemek için artık farklı yollara gidilirken, &nbsp;sembolik niteliğe sahip bir küresel sözleşmeye, imzadan 6 yıl sonra taraf olmak başlı başına ilginç bir vaka.&nbsp;Yine de bu konu &nbsp;gündemde kalsın. 21 Eylül 2021 tarihinde Birleşmiş Milletler’deki konuşmadan sonra Türkiye’nin iklim politikaları yeni bir dönemece girecek mi; hep birlikte görelim.&nbsp;Ama unutmayalım bunu, bu &nbsp;gündemde kalsın.&nbsp;Takipteyiz.&nbsp;Biz "taraf olmayı" tartışaduralım, bazı ülkeler yaşam alanlarını kaybetmeye devam ediyor.&nbsp;<img data-fr-image-pasted="true" src="https://lh6.googleusercontent.com/OE_nZ-rAMlqh4H-NlELcOpf8EvpGw28AXil3UYlWrL9ggB7t_j1hBz2BthsaD3MzH6ThNITZN48mUK_gjXn0t6JPDD4sklEpTjS_THd3mpYy9fcM5ewh21kxCHPNlHUBrXDVkOaL=s0" width="550" height="489" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.12" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">

Bu sayımız için “Paris Sözleşmesi”ne gündemde kalsın demeyi taaaaaaaa 1 ay önceden planlamıştık. 21 Eylül 2021’de Birleşmiş Milletler’de yapılan açıklama ile Türkiye’nin de Paris Sözleşmesini onaylanayacağını öğrendik. Bu pozitif gelişme ile “Paris Sözleşmesi” gündemde kalsın diyoruz. 

Gündemde Kalsın: Paris Sözleşmesi 

Ağustos ayının ortalarıydı, uzun süredir Instagram’daki takipçi istatistiklerine bakmamıştık.&nbsp;Sonra bir gün bir baktık ve şoka girdik: Esmiyor takipçilerinin %85’ine yakını kadın, yaklaşık %15’i ise erkekti.&nbsp;Tabii ki her insan gibi, üzerinde çok fazla bilgimiz veya araştırmamız olmasa da bunun sebepleri üzerinde tartışmaya başladık.&nbsp;Tam bu sırada, sevgili <a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/1.5derece/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">1.5 Derece</a>’nin Mayıs ayında yayınladığı “toksik maskülenite” <a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/p/COf6PiWrLjy/?utm_source=ig_web_copy_link" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">postunu&nbsp;</a>anımsadık; onlar da bu istatistiği %81’e %19 olarak vermişti. Okumadıysanız, bu postu kesin okumanızı öneriyoruz.&nbsp;Biz de bu sayımız için kolları sıvadık; iklim değişikliği, çevre ve sürdürülebilirlik konusunda Türkçe içerik üreten 8 hesap ile iletişime geçtik.&nbsp;Bu 8 hesap içerisinde, derneklerden genç iklim aktivistlerine, bilgilendirici yayın yapan eco-influencer’lardan yazarlara kadar geniş bir yelpaze var.Toplam 430 bin takipçi (ortak takipçilerden arındırılmamış bir sayı bu) üzerinden yaptığımız bu istatistikte şunu gördük - bu hesapları takip eden kişilerin %82.5’i kadın, ve yalnızca %17.5’i erkek.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/8/3/1631715170040.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="Infinity" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Görselleştirince şöyle bir şey oluyor.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/8/3/1631715114500.png" width="550" height="309" style="width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.78" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Burada her siyah el için, 4.7 adet sarı el var. Verileri toplamak için ulaştığımız yalnızca bir hesapta erkeklerin oranı %20'nin üzerinde (%24).&nbsp;Bunu öğrendikten sonra &nbsp;konuyu karıştırmaya başladık. Sadece Türkiye’de yaşanan bir durum değil bu. Mesela ABD’de vegan bireylerin cinsiyet dağılımı yapıldığı zaman, vegan bireylerin yaklaşık %80’inin kadın olduğuna dair bir tespit var. &nbsp;Buradan bir sosyolojik sonuç çıkartmaya çalışmıyoruz. Ama belli ki incelenmesi, araştırılması gereken bir konu. Buradan sosyologlara, psikologlara, sosyal bilimlerde bu konularda inceleme yapan herkese ufak bir çağrı: Bu sosyal medya kullanım verilerinde ve alışkanlıklarında incelenmesi gereken konular var.&nbsp;

Önce kendi sosyal medya hesaplarımızın takipçi istatistiklerini görüp şaşırdık. Sonra biraz kurcalayınca anladık ki, bu fenomen yalnızca Esmiyor’a özgü değil. İklim değişikliği, çevre ve ekolojik hareket konusunda Türkçe yayın yapan birçok hesabın ortak sorusu: erkekler nerede? 

Erkekler nerede? 

Kuraklık ve kuraklığın doğrudan sebep olduğu ekolojik kayıplar.Bunlar, insanlık tarihi boyunca göçlere sebep vermiş, insanlık su ve gıda kaynaklarının peşinden koşmuş. Kuraklık kimi zaman savaşlara sebep olmuş, kimi zaman da dönemin en gelişmiş, en güçlü medeniyetlerinin sonunu getirmiş.Yıl 2021, hala kuraklık konuşuyoruz.&nbsp;Biz zaten “konuşmayalım” demiyoruz, ancak yanlış zamanda konuşuyoruz.&nbsp;Tek söylemek istediğimiz bu. Kuraklık, sadece barajdaki sular bitmek üzereyken konuşmaya başlayıp, “hadi herkes duşlarını üç beş dakika kısaltsın” demekle bitmiyor.&nbsp;İlk sayımızdaki gibi, bu sayıda da Google Trends verileri çerçevesinde, Türkiye’den “kuraklık” teriminin son 5 yıldaki aranma istatistiklerine bakıyoruz.&nbsp;<img data-fr-image-pasted="true" src="https://lh3.googleusercontent.com/StcetAvatWbclP7_kvIWlU7xWLg5Re_uqPBD8yDOYWwsNXb4PwIZTzlcR9ytX-mHLWTLvT4UFQ_hsinCm_tZsqyNgdu6UybZuPCgario9nDVQ5L2ThQq4RwSFwaMuvXbn_fmY6w4=s0" width="550" height="155" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="3.47" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">İstatistiklerin tavan yaptığı şu kırmızı ok var ya, işte o İstanbul’da baraj doluluklarının %20’lerin altına düştüğü, Kasım 2020 - Ocak 2021 dönemine denk geliyor. Hatırlarsanız Ocak ayının ikinci haftasıyla birlikte, İstanbul’da nihayet yağış mevsimi başlamış ve baraj dolulukları çok hızlı şekilde artmıştı. Kuraklık da gündemden o hızla düştü. Yeşil ok ise, özellikle İç Anadolu bölgesinde 2021 yazı başı itibariyle yaşanan kuraklık ve kuraklık yüzünden kaybedilen tarım mahsullerine ilişkin haberler.&nbsp;Bu grafiği 5 yıllık değil, 15 yıllık da yapsak &nbsp;çok bir şey değişmeyecek. 2007-2008 yıllarnda (hatırlayanlar olacaktır, durum baya baya feciydi) ve 2013-2014 yıllarında baraj doluluklarının düşmesiyle “kuraklık” gündeme gelmişti.&nbsp;Peki bu arada su politikaları, kuraklığa karşı mücadele için bireysel ve toplu olarak atılması gereken adımlar konuşuluyor mu? Biz söyleyelim: yalnızca belirli çevrelerde.&nbsp;Kuraklığı önlemek istiyorsak, asıl konuşmamız gereken zaman bugün; yani kuraklık kapıya dayanmadan önce. Şu anda hareket kabiliyetimizde esneklik var. Yoksa barajlar suyunu çekince, iş işten geçmiş oluyor.&nbsp;Kuraklık konusu öyle 500 kelimede anlatılabilecek bir konu değil. Hem bunun tek sebebi azalan yağış veya artan nüfus veya su kaynaklarının hunharca kullanılması değil. Yere düşen yağışın aniden yaşanması da sele yol açabiliyor. Sel ne demek? Su havzada durmuyor, denize akıp gidiyor demek. Kullanamıyorsun demek. Hidroloji gerçekten zor zanaat.Biz şimdilik size 3 istatistik verelim siz buradan başlayabilirsiniz:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İstanbul’un nüfusu son 10 yılda %13.5 artarken, aynı dönemde verilen arıtma tesislerinden yıllık ortalama su miktarları yaklaşık %30 arttı.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin (TZOB) paylaştığı 2021 Mayıs ayı kuraklık raporuna göre ise, Türkiye'nin %22,5'i yüksek çölleşme, %50,9'u ise orta düzeyde çölleşme hassasiyetine sahip.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">1960'lı yıllarda 4 bin metreküp olan kişi başına düşen su miktarının bugün 1340 metreküpe düştüğü bilgisi paylaşılıyor. Bu da, son 60 yıllık süreçte kişi başına düşen su miktarının 3'te bir azaldığı anlamına geliyor.</li></ul>