Dünyada görüp görülebilecek tüm anlaşmazlıkların, gerilimlerin ve uyuşmazlıkların hayat bulduğu yerdir Orta Doğu.&nbsp;Modern ekonominin en önemli kaynaklarına ev sahipliği yapan, bu nedenle de konumu itibarıyla büyük stratejik öneme sahip olan bu coğrafyanın özelliği ise tüm bu zenginliğe rağmen bitmeyen savaşlara, hukuksuzluğa, diktatörlüğe ev sahipliği yapıyor olmasıdır.&nbsp;Öyle ki, günümüzde Avrupa’da artık üçüncü sınıf haklar tartışılırken, insanın en temel hakkı olan “yaşama hakkı” bile buradaki insanlara çok görülmekte. Yıllardır bitmeyen ve 18 gün önce tekrar alevlenen savaşın ve böylesi bir istikrarsızlığın içinde yaşam mücadelesi veriyor, Orta Doğu halkı ve Filistinliler.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler oldu?&nbsp;</h2>Arap-İsrail savaşı tartışmasız bölge tarihinin en önemli savaşlarından biri olmuştur. 1948’de İsrail’in kurulmasıyla başlayan ve her defasında daha şiddetlenerek günümüze uzanan bu savaşın kazanandan çok kaybedeni var.&nbsp;7 Ekim’de Hamas’ın "Aksa Tufanı" adı altında başlattığı saldırılar sonucu yaklaşık 3 haftadır devam eden savaşta şimdiye kadar Gazze ve İsrail’de 5 bin’den fazla insan hayatını kaybetti. Saldırının ardından Gazze’yi tamamen ablukaya alan İsrail’in, ilk 10 günde elektrik ve suyu keserek, bölgeye gelen gıda, yakıt ve ilaçların girişini de engellediği biliniyor. Birleşmiş Milletler’e göre Gazze nüfusunun neredeyse yarısı bölgeyi terk etmek zorunda kaldı. Sağ kalanların çoğu da gitmenin yollarını arıyor; ancak Gazze Şeridi’nin bir ucu İsrail’e, diğer ucu da Mısır’a çıkarken Filistinlilerin nereye gidebileceği büyük bir tartışma konusu. En temel insani ihtiyaçları için uluslararası yardıma muhtaç olan Filistinlilerin neredeyse aldığı nefes bile izne tabi.&nbsp;Özetle Gazze, insani bir felaketle karşı karşıya.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Savaşın hukuki boyutu&nbsp;</h2>İsrail, saldırıya uğradığı andan itibaren Gazze’de orantısız güç kullandığı ve uluslararası hukuk kurallarını ihlal ettiği gerekçesiyle çokça eleştiriliyor. Uluslararası hukuk ve Uluslararası İnsancıl Hukuk (UİH) kurallarının hem devlet hem devlet dışı aktörler üzerinde bağlayıcı olduğu biliniyor.&nbsp;UİH bir savaşın nasıl yürütüleceğini belirleyen kuralları oluşturarak (Savaş Hukuku), savaşın gerekçelerinden bağımsız olarak sivillerin yaşayacağı hayati tehlikeyi ve olası hak ihlallerini ortadan kaldırmayı amaçlar. Cenevre Sözleşmeleri de UİH’nin çekirdeğini oluşturmaktadır. Dolayısıyla, herhangi bir çatışmada her iki tarafın da göz önünde bulundurması gereken kurallar varken, mevcut savaşta her iki tarafın da bir dizi savaş suçu işlediğini söylemek mümkün. Uluslararası hukuka göre herhangi bir saldırıya uğraması hâlinde devletlerin savaş hukuku kuralları çerçevesinde meşru müdafaa hakkı&nbsp;vardır; ancak İsrail’in 7 Ekim’den bu yana Hamas saldırılarına verdiği yanıt meşru müdafaadan ziyade bir "toplu cezalandırma"&nbsp;olarak adlandırılabilir.&nbsp;"Herhangi bir savaş durumunda bölgedeki sivillerin toplu olarak cezalandırılmaları, öldürülmeleri, rehin alınmaları, temel insani ihtiyaçlarından mahrum bırakılmaları uluslararası hukuka göre savaş suçu olarak teşkil etmekte ve Cenevre Sözleşmelerince yasaklanmaktadır." Buna göre Gazze’yi tamamen abluka altına alarak Filistinlilerin elektrik ve suyunu kesmesi, bölgeye gelecek temel gıda, yakıt ve sağlık malzemelerinin engellenmesi, içinde sivillerin bulunduğu hastane ve kiliselere roketlerle saldırılması İsrail’in savaş suçu işlediğinin açıkça göstergesidir. (savaş suçlarına ilişkin Roma Statüsü, Cenevre Sözleşmeleri dördüncü muahede, madde 18 &amp; 53).&nbsp;Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), Roma Statüsüne bağlı olarak savaş suçları, soykırım, insanlığa karşı işlenen suçlara bakan uluslararası bir mahkemedir. Her ne kadar İsrail Roma Statüsüne taraf olmasa da Filistin 2015’ten bu yana UCM’ye taraftır. Söz konusu savaş suçları UCM’ye taraf olan Filistin topraklarında işlendiği için, UCM hukuken İsrail’e karşı gerekli yargı sürecini başlatabilir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Süregelen istikrarsızlık</h2>Orta Doğu’da bitmek bilmeyen insan hakları ihlalleri, şiddet ve istikrarsızlığın başlıca sebeplerinden biri bölgedeki politik sistemin "merkeziyetçi" bir yapıya sahip olmasıdır. Demokratik yönetim biçimi neredeyse hiç olmadığından insanların en temel hakları bile sürekli tehdit altında olmuştur. Jeopolitik konumu itibarıyla özellikle petrol anlamında oldukça zengin olan Arap ülkeleri, bu zenginliği halkın refahı ve demokrasinin inşasında kullanmak yerine her defasında güvenlik ve askerî harcamalara yönelmiştir.Arap Baharı'nın da fitilini bu zor ve güvencesiz yaşam koşulları, diktatörlük altında baskıcı ve yozlaşmış bir yönetimin reddi, demokrasiye duyulan özlem ateşlemiştir. Arap Baharı her ne kadar hedeflediği sonuçlara ulaşamamış olsa da kitleleri haklarını aramak konusunda daha cesaretlendirmiştir. Geçtiğimiz yıl Mahsa Amini’nin ahlak polisi tarafından öldürülmesiyle birlikte İran’daki kadınların başlattığı direniş de bunun en önemli örneklerinden biri.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Muhtemel sonuçlar&nbsp;</h2>2020’de ABD öncülüğünde imzalanan “İbrahim anlaşmaları” ve son aylarda İsrail ve Suudi Arabistan arasındaki olumlu gelişmeler, Orta Doğu tarihinde belki de ilk defa gerçekten bir&nbsp;“barış” olabileceğinin sinyallerini veriyordu.Fakat bu savaşla, tüm umutlar tekrar suya düştü. Savaşın ne kadar devam edeceğini veya nasıl sonuçlanacağını tahmin etmek zor. Ezeli düşmanı İsrail’in karşısında Hamas’ın en büyük destekçisi olan İran, olası bir kara harekâtında, Hizbullah aracılığıyla bölgeye askerî bir müdahalede bulunabilir.&nbsp;Zira İran hükümetinin&nbsp;(özellikle Mahsa Amini olaylarının ardından)&nbsp;kendi içinde meşruiyetini geri kazanmak için bu savaşa oldukça ihtiyacı vardı. Bu da savaşın büyümesine neden olacaktır.&nbsp;İkinci ve daha muhtemel olasılık ise Türkiye ve Katar gibi ülkelerin bir araya gelerek diplomasi yoluyla savaşın bitirilmesine yönelik gerekli adımların atılması olacaktır.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yazarın yorumu:&nbsp;1967’den beri işgal altında olan Gazze’de ilk kez bu boyutlarda can kayıpları yaşanıyor. 360 kilometre karelik bir alanda 2 milyon Filistinli yıllardır adeta bir “açık hava hapishanesinde” yaşayarak, İsrail’in keyfine göre vereceği suya, elektriğe ve temel ihtiyaçlara erişmeye ve hayatta kalmaya çalışıyor. Rusya’nın Ukrayna’ya yaptıkları anında savaş suçu sayılırken nasıl oluyor da İsrail’in Filistinlilere yaşattıkları "nefsi müdafaa", "demokrasi mücadelesi" oluyor? Batı’nın dilinden düşüremediği “demokrasi” ve “hukuk kuralları”nın bu derece keyfe keder işliyor olması, Batı’nın aslında ne kadar samimiyetsiz olduğunun ispatı. İsrail’in asıl amacı "Hamas’ın sonunu getirmek" adı altında Filistinlilere karşı işlediği sayısız savaş suçunu ve soykırım suçunu hafifletmek. Kaldı ki Gazze’nin hikayesi ve Filistinlilerin mücadelesi Hamas’la başlamadı. Hamas aslında sadece bir oluşum. Onlarca yıldır süren işgalin ve boyun eğdirmeye karşı verilmiş ulusal bir siyasi tepki. Filistin’in birçok ülke tarafından devlet olarak bile tanınmadığını göz önünde bulundurursak yıllardır çözüm diye masaya yatırılan “iki devletli çözüm” fikrinin aslında bir yanılsamadan ibaret olduğunu çok net görebiliriz. Zira ortada ancak niyet ve güven varsa bir çözüm üretilebilir. Bunların hiçbiri yokken ve mevcut hâliyle “iki devletli çözüm” fikri sadece tek bir tarafa hizmet ederken bunun bölgeye ne derece barış getirebileceği de bir başka tartışma konusu.</li></ul>İstikrarsızlık, şiddet, insan hakları ihlalleri Orta Doğu coğrafyasında hep var olmuştur. Bunun nedeni demokrasi kavramının bölgeye yayılmasının engellenmesidir.&nbsp;Orta Doğu’ya demokrasi gelebilir.&nbsp;Fakat demokratik bir Orta Doğu’da Batı hiçbir zaman çıkarlarını elde edemeyeceği için, bitmek bilmeyen sorunlar ağı oluşturmak ve onları körüklemek Batı’nın her zaman işine gelmiştir.&nbsp;

Spektrum

Dünyada görüp görülebilecek tüm anlaşmazlıkların, gerilimlerin ve uyuşmazlıkların hayat bulduğu yerdir Orta Doğu.

Orta Doğu'da sular durulur mu? 

Günümüzde sosyal medya, haberi alma anlayışımızı değiştirerek televizyonun yerini almış bulunuyor. Çoğumuz önemli olayları artık televizyondan değil, X'ten takip etmeyi tercih ediyor.Gündemi sosyal medyadan takip etmenin olan biteni sıcağı sıcağına hazmetmek, neler olduğunu farklı perspektiflerden dinlemek ve sesini duyuramayanların megafonu olmak gibi faydalı yönleri olduğu doğru; ancak bu durumun artıları olduğu kadar büyük bir eksisi de var: Dezenformasyon.Televizyon günümüzde hâlâ bir nebze olsun içeriğin doğru olmasını gerektiren düzenlemelere bağlıyken sosyal medya hükümetlerin, gazetecilerin, kolluk kuvvetlerinin ve aktivistlerin; gerçekleri, yalanları ve aldatmacaları çarpıştırdığı bir savaş alanına dönüşmüş durumda. Aslına bakarsanız, savaş sırasında kasıtlı yanlış bilgi yaymanın, yani dezenformasyonun tarihi, milattan önce 31 yılında, Roma'nın batı yarısını yöneten Octavian ile doğu yarısını yöneten Mark Antony liderliğinde gerçekleşen Actium savaşına kadar <a fr-original-style="" href="https://www.washingtonpost.com/outlook/2022/04/28/long-history-misinformation-during-war/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">uzanıyor.</a>O zamandan bu yana teknolojinin her şeyi daha gerçekçi hâle getirmesi ve bilginin yayılımını kolaylaştırması; günümüzde bilgiyi en önemli silahlardan biri olarak konumlandırıyor ve bu durum, gerçekten ne olup bittiği konusunda tamamen gölgede kalmamıza yol açıyor.&nbsp;7 Ekim'de Hamas'ın saldırısıyla başlayan ve İsrail'in Gazze'ye gerçekleştirdiği sert misillemeyle iyice alevlenen Hamas-İsrail savaşı, Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısından bu yana yanlış ve yalan bilginin en rahat şekilde yayılabileceği internet ortamını yarattı. En basit örnekle, Gazze'de bir hastaneye düzenlenen saldırıda hayatını kaybedenlerin sayısı ilk etapta sosyal medyada bin olarak açıklanırken bu sayı ilk olarak 800'e, sonrasında ise 500'e kadar düştü.Bu noktada bir de hastaneye gerçekleştirilen saldırının ardında kimin olduğu meselesi var. İsrail'den gelen ve ABD'nin desteklediği açıklamaların ardından, hava saldırısını düzenleyenin İsrail değil Hamas olduğu; saldırının yanlış giden bir operasyon sonucu gerçekleştiği bilgisi hızlı bir şekilde yayıldı. Türkiye'nin dezenformasyonla mücadele kolu İletişim Direktörlüğü Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, X üzerinden yaptığı açıklama ile bu iddiayı "Gazze'nin el-Zeytun mahallesindeki el-Ahli Baptist Hastanesi'ne yönelik 'saldırıyı İsrail'in değil, (Filistinli grup) Hamas'ın gerçekleştirdiği' iddiası yanlıştır" diyerek <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkish-center-for-combating-disinformation-rebuffs-israeli-claims-on-deadly-hospital-bombing/3024044" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yalanladı.</a><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Açıklamada saldırının gerçekleştiği bölgenin günlerdir yoğun İsrail bombardımanına uğradığı ve yüzlerce sivilin ölümüne neden olduğu belirtilerek "Hastane bombalamasının görüntüleri incelendiğinde, bölgeyi tahrip eden mühimmatın Hamas'ın daha önce kullandığı türden olmadığı açıkça görülüyor" ifadelerine yer verildi. Merkez, İsrail ordusunun hastanelerin sığınak olarak kullanıldığını iddia ederek derhal boşaltılmasını talep ettiği yakın tarihli açıklamaya da atıfta bulundu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ayrıca, merkez, sahte medya paylaşımlarının analizinde, "İsrail propaganda hesapları tarafından paylaşılan ve 'Hamas füzesinin hastaneyi vurduğunu' iddia eden görüntülerin 2023 yılına değil, 2022 yılına ait olduğu"nun tespit edildiğini aktardı.</li></ul>Bir başka örnek ise ABD merkezli siyasi örgüt Republicans Overseas Israel'in temsilcisi Marc Zell'in, bir Hamas militanı ile Gazze'ye kaçırılan bir Yahudi kız çocuğunu gösterdiğini iddia ettiği bir video olarak karşımıza çıkıyor. X'te 1,1 milyon kez görüntülenen ve yaklaşık 2 bin paylaşım alan videonun aslında Eylül'de TikTok'ta yayımlanan bir video olduğu <a fr-original-style="" href="https://time.com/6323421/misinformation-about-the-israel-hamas-war-is-rife-on-social-media-especially-x/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">anlaşıldı.</a>Sosyal medyada yayılan haberler arasında Ukrayna'nın Hamas'a silah sağladığını sözde doğrulayan bir BBC News haberi, İsrail ordusunda üst düzey bir general olan Nimrod Aloni'nin Hamas militanları tarafından esir alındığı, ABD Başkan'ı Joe Biden'ın İsrail'e 8 milyar dolar askeri yardım göndereceği ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in ABD'yi son Gazze savaşından "uzak durması" konusunda uyardığı iki video da vardı. Ancak bu saydığımız haberlerin hepsinin, sayamadığımız diğer birçok haberle birlikte "yalan" olduğu <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/israel-hamas-gaza-misinformation-fact-check-e58f9ab8696309305c3ea2bfb269258e" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıklandı.</a><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yanlış bilgileri takip eden bir kuruluş olan NewsGuard'ın TIME ile paylaştığı gizli bulgulara göre, savaşla ilgili en az 14 yanlış iddia Hamas saldırısından sonraki üç gün içinde X, TikTok ve Instagram'da 22 milyon kez görüntülendi.</li></ul>Benzer boyutta bir dezenformasyona Rusya-Ukrayna savaşında da şahit olmuştuk. Ortaya atılan binlerce asılsız iddia ve yalan haberden belki de en çok öne çıkanı, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski'nin "deepfake" teknolojisi ile oluşturulan sahte <a fr-original-style="" href="https://www.euronews.com/my-europe/2022/08/24/ukraine-war-five-of-the-most-viral-misinformation-posts-and-false-claims-since-the-conflic" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">videosuydu.</a> Söz konusu videoda Zelenski, Ukraynalılara teslim olma çağrısında bulunuyordu. Zelenski'ye yönelik iddialar arasında Kiev'de savaş alanındaymış gibi görünmek için yeşil perde kullandığı ve "uyuşturucu bağımlısı" olduğu yer alıyordu.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2023/9/4/1697695745851.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.78" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu iddiayı desteklemek için yaratılan sahte bir videoda Zelenski'nin masasında kokain yığınları varmış gibi gösteriliyor; 2019'da kaydedilen bir röportajda ise "kahve bağımlısı" olduğunu söyleyen Zelenski'nin sözleri "uyuşturucu bağımlısı" olduğu şeklinde çarpıtılıyordu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu süreçte Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin de dezenformasyondan nasibi aldı. Görüntüleri kullanılarak oluşturulan sahte bir videoda Putin, askerlere "hayattayken evinize gidin" dediği görülüyordu.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sosyal ağların dezenformasyona cevabı ne oldu?</h2>Hamas-İsrail savaşı çevresinde sosyal ağlarda artan dezenformasyona yönelik en sert tepki, Avrupa Birliği'nden (AB) geldi. Avrupa Birliği Komiseri Thierry Breton, başta X olmak üzere TikTok, Meta ve Alphabet için açık mektup yayımlayarak bu konuda adım atmaları konusunda sert bir şekilde uyarıda bulundu ve detaylı bir şekilde geri dönüş yapmaları için şirketlere 24 saat süre tanıdı.Bu uyarının ardından yaptığı açıklamada X CEO'su Linda Yaccarino, Hamas'ın İsrail'e saldırmasından bu yana Hamas'a bağlı yüzlerce hesabın kapatıldığını ve on binlerce içeriğin platformdan kaldırılması ya da etiketlenmesi için harekete geçildiğini bildirdi. Ancak, Yaccarino'nun bu cevabı Breton'ı tatmin etmemiş olacak ki AB, dezenformasyonu önlemede yetersiz kaldığı gerekçesiyle X hakkında soruşturma başlattı.TikTok ve Meta da mektuba cevaben harekete geçtiklerini söyleyerek dezenformasyonu engellemek için attıkları adımları açıkladı. <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/tiktok-details-disinformation-steps-taken-after-eu-demand-2023-10-15/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">TikTok</a> bir komuta merkezi kurduğunu, zararlı içeriklerini kaldırmak için otomatik algılama sistemleri geliştirdiğini ve ekibindeki Arapça-İbranice konuşan moderatör sayısını artırdığını bildirirken; <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/technology/meta-takes-steps-remove-hamas-related-disinformation-2023-10-13/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Meta</a> da Hamas'a yönelik desteğin platformlarından kaldırılması için adımlar attığını, 7 Ekim'deki saldırıyı takip eden üç gün içinde platformlarından İbranice ya da Arapça 795 binden fazla içeriğin kaldırıldığını bildirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dezenformasyonu engellemek ne kadar mümkün?</h2>Öte yandan, uzmanlar, alınan tüm önlemlere rağmen dezenformasyonun engellenmesinin imkansız olduğu kanaatinde. Sosyal medya içeriklerini inceleyen araştırmacılar, bilgileri doğrulamanın ve yanıltıcı materyallerin yayılmasını izlemenin giderek zorlaştığını ve bunun da savaşın dijital sisine katkıda bulunduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor.</a>Savaşı çevreleyen yanlış bilgi ve şiddet içerikleri internette çoğaldıkça, sosyal medya şirketlerinin bu içerikleri kontrol etmesi giderek daha zor bir hâle geliyor. Bununsa başlıca iki nedeni var: Söz konusu sosyal ağların büyüklüğü ve özellikle X'in Elon Musk tarafından satın alındıktan sonra moderasyon ekibinde ve politikasında gidilen değişiklikler.Eskiden X'in güven ve güvenlik ekibinde çalışan Theodora Skeadas, Musk'ın moderasyon ekibinin neredeyse tamamını işten çıkarmasına değinerek "Twitter'ın kendi tercihiyle bu sorunları ele alma kapasitesini önemli ölçüde azalttığını düşünüyorum," ifadelerini <a fr-original-style="" href="https://www.cbc.ca/news/business/european-union-misinformation-social-media-1.6993881" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kullanıyor.</a> Platformun zararlı içeriğe karşı duyarlı olma yeteneğine sahip olduğuna inanmadığını belirten Skeadas, "Ekosistemde, günlük işleri dezenformasyonla mücadeleyle bağlantılı olan çok fazla insan yok" diye de sözlerine ekliyor.X özelinde bir diğer sorun ise, Musk'ın şirketi devralmasından sonra onaylanmış hesap politikasında gidilen değişiklikler. Bir hesabın onaylanmış olup olmadığını gösteren mavi tik işareti önceden yalnıza alanında uzman ve ünlü kişilere veriliyordu; ancak günümüzde aylı 8 dolar vererek X Premium üyesi olan herkes mavi tik sahibi olabiliyor. Uzmanlar da bu durumun gazetecilerin, kamuya mal olmuş kişilerin ve kurumların hesaplarını potansiyel sahtekarların hesaplarından ayırt etmeyi zorlaştırdığını söylüyor.Premium hizmetin vaatlerinden birinin kullanıcılara öncelikli algoritmik sıralama ve arama sunması olduğuna dikkat çeken Teknoloji Şeffaflık Projesi Direktörü Katie Paul, mavi tikli hesaplar tarafından paylaşılan sahte videoların daha fazla görünür bir hâle geldiğinin altını <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çiziyor.</a>Virginia Üniversitesi Medya ve Vatandaşlık Merkezi Direktörü ve sosyal ağ araştırmacısı Siva Vaidhyanathan ise sadece Facebook'un milyarlarca hesaba ev sahipliği yaptığını belirterek, büyüklükleri nedeniyle platformların tüm yanıltıcı içeriği ortadan kaldırmasını beklemenin çok büyük bir görev olabileceğini aktarıyor.Büyük içerik hacminin, her bir içeriği düzgün bir şekilde değerlendirecek kadar insanı işe alabilecek ve onlara yeterince ödeme yapabilecek bir sistem tasarlamanın mümkün olmadığı anlamına geldiğini belirten Vaidhyanathan, "Facebook ne kadar hizmetini temizlemeye kararlı olduğunu söylese de, bunun asla yeterli olmadığını ve muhtemelen hiçbir zaman yeterli olmayacağını defalarca gördük" şeklinde kaydediyor.

Quando

Bilgi, çağımızın en tehlike silahlarından biri olarak savaşta nasıl bir rol oynuyor?

Bir silah olarak "bilgi"

Sosyal medya, haberi alma alışkanlıklarımızı değiştirerek televizyonun yerini almış bulunuyor. Olan biteni sıcağı sıcağına takip etmek, farklı perspektifleri keşfetmek ve sesini duyuramayanlara kulak vermek gibi işlevler sunsa da, sosyal medya dezenformasyonun yayılmasını da hızlandırıyor.7 Ekim'de Hamas'ın saldırısıyla başlayan ve İsrail'in Gazze'ye gerçekleştirdiği sert misillemeyle iyice alevlenen Hamas-İsrail savaşı, Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısından bu yana yanlış ve yalan bilginin en rahat şekilde yayıldığı ikinci ortamı yarattı. En basit örnekle, geçtiğimiz gece Gazze'de bir hastaneye düzenlenen saldırıda hayatını kaybedenlerin sayısı ilk etapta sosyal medyada 1.000 olarak açıklanırken bu sayı ilk olarak 800'e, sonrasındaysa 500'e kadar düştü.Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi ise X üzerinden yaptığı açıklamada saldırınının Hamas tarafından gerçekleştirildiği iddiasını "Gazze'nin el-Zeytun mahallesindeki el-Ahli Baptist Hastanesi'ne yönelik 'saldırıyı İsrail'in değil, (Filistinli grup) Hamas'ın gerçekleştirdiği' iddiası yanlıştır" diyerek <a fr-original-style="" href="https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkish-center-for-combating-disinformation-rebuffs-israeli-claims-on-deadly-hospital-bombing/3024044" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yalanladı.</a>Bir başka örnek ise ABD merkezli siyasi örgüt Republicans Overseas Israel'in temsilcisi Marc Zell tarafından bir Hamas militanının Gazze'ye kaçırdığı bir kız çocuğunu gösterdiği iddia edilen bir video olarak karşımıza çıkıyor. X'te 1,1 milyon kez görüntülenen ve yaklaşık 2 bin paylaşım alan videonun aslında Eylül'de TikTok'ta yayımlanan bir video olduğu <a fr-original-style="" href="https://time.com/6323421/misinformation-about-the-israel-hamas-war-is-rife-on-social-media-especially-x/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">anlaşıldı.</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yalan haberler</h2>Sosyal medyada yayılan haberler arasında Ukrayna'nın Hamas'a silah sağladığını sözde doğrulayan bir BBC haberi, İsrail ordusunda üst düzey bir general olan Nimrod Aloni'nin Hamas militanları tarafından esir alındığı, ABD Başkan'ı Joe Biden'ın İsrail'e 8 milyar dolar askeri yardım göndereceği ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in ABD'yi son Gazze savaşından "uzak durması" konusunda uyardığı iki video da vardı. Ancak bu saydığımız haberlerin hepsinin, sayamadığımız diğer birçok haberle birlikte "yalan" olduğu <a fr-original-style="" href="https://apnews.com/article/israel-hamas-gaza-misinformation-fact-check-e58f9ab8696309305c3ea2bfb269258e" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıklandı.</a>Yanlış bilgileri takip eden bir kuruluş olan NewsGuard'ın TIME ile özel olarak paylaştığı bulgulara göre, savaşla ilgili en az 14 yanlış iddia Hamas saldırısından sonraki üç gün içinde X, TikTok ve Instagram'da 22 milyon kez görüntülendi.Benzer boyutta bir dezenformasyona Rusya-Ukrayna savaşında da şahit olmuştuk. Ortaya atılan binlerce asılsız iddia ve yalan haberden belki de en çok öne çıkanı, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski'nin "deepfake" teknolojisi ile oluşturulan sahte <a fr-original-style="" href="https://www.euronews.com/my-europe/2022/08/24/ukraine-war-five-of-the-most-viral-misinformation-posts-and-false-claims-since-the-conflic" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">videosuydu.</a> Söz konusu videoda Zelenski, Ukraynalılara teslim olma çağrısında bulunuyordu. Başka bir sahte bir videoda ise Putin'in, askerlere "hayattayken evinize gidin" dediği görülüyordu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sosyal ağların attığı adımlar</h2>AB, TikTok, Meta ve Alphabet'e bu konuda adım atmaları konusunda 24 saat süre tanıdığı bir açık mektup yayımlayarak sert bir şekilde uyarıda bulundu.X, Hamas'a bağlı yüzlerce hesabın kapatıldığını belirtirken dezenformasyonu önlemede yetersiz kaldığı gerekçesiyle hakkında soruşturma başlatıldı.TikTok zararlı içeriklerini kaldırmak için otomatik algılama sistemleri geliştirdiğini ve ekibindeki Arapça-İbranice konuşan moderatör sayısını artırdığını bildirirken; Meta da Hamas'a yönelik desteği engellemek üzere adımlar attığını ve 795 binden fazla içeriğin kaldırıldığını bildirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dezenformasyonu engellemek ne kadar mümkün?</h2>Öte yandan, uzmanlar, alınan tüm önlemlere rağmen dezenformasyonun engellenmesinin imkansız olduğu kanaatinde. Sosyal medya içeriklerini inceleyen araştırmacılar, bilgileri doğrulamanın ve yanıltıcı materyallerin yayılmasını izlemenin giderek zorlaştığını ve bunun da savaşın dijital sisine katkıda bulunduğunu <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor.</a>Bunun başlıca iki nedeni var: Söz konusu sosyal ağların büyüklüğü ve özellikle X'in Elon Musk tarafından satın alındıktan sonra moderasyon ekibinde ve politikasında gidilen değişiklikler.Eskiden X'in güven ve güvenlik ekibinde çalışan Theodora Skeadas, Musk'ın moderasyon ekibinin neredeyse tamamını işten çıkarması neticesinde "Twitter'ın kendi tercihiyle bu sorunları ele alma kapasitesini önemli ölçüde azalttığını" <a fr-original-style="" href="https://www.cbc.ca/news/business/european-union-misinformation-social-media-1.6993881" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ifade ediyor</a>.&nbsp;Uzmanlar, aylık 8 dolara X Premium alan herkesin mavi tik sahibi olabilmesini gazetecilerin, kamuya mal olmuş kişilerin ve kurumların hesaplarını potansiyel sahtekarların hesaplarından ayırt etmeyi zorlaştırdığını söylüyor. Teknoloji Şeffaflık Projesi Direktörü Katie Paul ise mavi tikli hesaplar tarafından paylaşılan sahte videoların daha fazla görünür hâle geldiğinin altını <a fr-original-style="" href="https://www.nbcnews.com/tech/misinformation/israel-hamas-war-misinformation-social-media-harder-track-rcna120173" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çiziyor.</a>Virginia Üniversitesi Medya ve Vatandaşlık Merkezi Direktörü ve sosyal ağ araştırmacısı Siva Vaidhyanathan ise sadece Facebook'un milyarlarca hesaba ev sahipliği yaptığını belirterek, büyüklükleri nedeniyle platformların tüm yanıltıcı içeriği ortadan kaldırmasını beklemenin çok büyük bir görev olabileceğini aktarıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Facebook ne kadar hizmetini temizlemeye kararlı olduğunu söylese de, bunun asla yeterli olmadığını ve muhtemelen hiçbir zaman yeterli olmayacağını defalarca gördük."</blockquote>

Aposto Gündem

Çağımızın en tehlikeli silahlarından biri olarak bilgi, savaşta nasıl bir rol oynuyor?

Savaşın dezenformasyon cephesi

Davos Forum olarak da bilinen Dünya Ekonomik Forumu (WEF) 53. yıllık toplantısı için İsviçre'nin Davos-Klosters bölgesindeki kapılarını bir kez daha açtı. Bu yıl “Bölünmüş Bir Dünyada İşbirliği” temasıyla hayata geçirilecek olan etkinlik, 130 ülkeden gelen 2.700’den fazla konuğun katılımıyla gerçekleştirilecek.Katılımcılar arasında Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Almanya Başbakanı Olaf Scholz, Hollanda Başbakanı Mark Rutte, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Yunanistan Cumhurbaşkanı Kyriakos Miçotakis gibi devlet kademesinden insanlar bulunurken, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres, IMF Başkanı Kristalina Georgieva, NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol, Dünya Ticaret Örgütü Genel Direktörü Ngozi Okonjo-Iweala gibi uluslararası kuruluşların yöneticileri de yer alıyor. Ülkemizden ise zirveye bu yıl <a fr-original-style="" href="https://t24.com.tr/haber/dunya-ekonomik-forumu-davos-ta-basladi-turkiye-den-resmi-katilim-yok,1085689" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">resmi bir davetli katılmıyor</a>.İş dünyasından ise 700 firmadan 1.500 yöneticinin toplantıya iştirak edeceği ifade ediliyor. Dünyanın en büyük varlık yönetim şirketi BlackRock’ın CEO’su Laurence Fink de katılımcılar arasında yer alıyor.Uzun lafın kısası, bütün dünyanın gözü şu anda düzenlenen 53. WEF zirvesine çevrili desek yanlış olmaz.16 - 20 Ocak tarihleri arasında düzenlenecek olan zirvede enerji krizi, enflasyon, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, küreselleşme, açlık, iklim değişikliği gibi konular tartışılacak. Yayınları ise weforum.org veya World Economic Forum Youtube kanalı üzerinden takip edebilirsiniz.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dünya Ekonomik Forumu nasıl kuruldu?</h2>Dünya Ekonomik Forumu (WEF) genellikle yıllık toplantılarıyla gündeme gelse de aslında küresel refahı artırmayı amaçlayan ve kâr amacı gütmeyen bir kuruluştur. WEF ilk olarak 1971 yılında Profesör Klaus Schwab tarafından “Avrupa Yönetim Forumu” adıyla kuruldu. Amaç, Avrupalı iş insanlarını toplantılarla bir araya getirerek onları ABD’de başarıyla kullanılan yönetim uygulamaları hakkında bilgi sahibi yapmaktı. Fakat bu çok uzun sürmedi.1973 yılında Bretton Woods sisteminin dağılması, küresel petrol krizi ve Arap - İsrail Savaşı gibi oldukça sarsıcı olayların yaşanmasının ardından 1974 toplantısına siyasi liderler de davet edildi. Siyasilerin de kuruluşa dahil olmasıyla birlikte yıllık toplantıların odak noktası yönetimden ziyade ekonomik ve sosyal konulara doğru genişledi. 1987 yılında kuruluş ismini değiştirerek Dünya Ekonomik Forumu’na çevirdi ve yıllık toplantılar bu tarihten itibaren siyasi liderler için bir diyalog platformu görevi de görmeye başladı.2015 yılında ise Dünya Ekonomik Forumu resmi olarak uluslararası bir kuruluş olarak tanındı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Diyalog&nbsp;</h2>Toplantıların “siyasi diyalog” alanındaki kilometre taşı olarak Davos Deklarasyonu örnek verilebilir. 1987 yılında kıta sahanlığı krizi nedeniyle savaşın eşiğine gelen iki ülkenin liderleri olan Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Turgut Özal ve Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu 1988 WEF toplantısında bir araya gelerek Davos Deklarasyonu’nu yayımladılar ve oldukça yüksek olan tansiyonu düşürdüler.<img src="https://images.aposto.com/2023/0/1/1673901666107.png" width="550" height="429" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.28" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">1989 yılı toplantısında Kuzey ve Güney Kore bakanlar düzeyindeki ilk toplantılarını Davos'ta gerçekleştirdi. Aynı toplantıda Doğu Almanya Başbakanı Hans Modrow ve Batı Almanya Şansölyesi Helmut Kohl Almanya'nın yeniden birleşmesini görüşmek üzere bir araya geldiler.1992 yılında Güney Afrika Devlet Başkanı Frederik Willem de Klerk ve Nelson Mandela 22. WEF toplantısında bir araya geldi. Henüz 4 yıl sonra bu ikili, Güney Afrika’da ırkçı apartheid rejiminin yıkılmasına katkıda bulunacaktı.&nbsp;Yine 1994 yılı toplantısında Filistin Kurtuluş Örgütü lideri Yasser Arafat ile İsrail Dışişleri Bakanı Shimon Peres bir araya gelerek bölgedeki barış sürecini ilerletmek adına Gazze ve Eriha konusunda bir anlaşma taslağı oluşturdu. İkili aynı yıl Nobel Barış Ödülü almaya layık görüldü.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hala önemli mi?</h2>Dünya Ekonomik Forumu her yıl dünyanın dört bir yanından üst düzey yöneticileri bünyesinde ağırlamaya ve bütün insanların ilgisini çekmeye devam ediyor. Fakat buna rağmen Zirve’nin eski prestijini kaybettiğini düşünen ciddi bir kesim de mevcut. Bunun sebebi olarak ise zirve katılımcılarının bütün dünyayı etkileyen 2007 - 2008 ekonomik krizini yönetme konusundaki başarısızlığı gösteriliyor. Time dergisi yazarı Anand Giridharadas zirveye dair, "Modern dünyayı alt üst edenler için bir aile toplantısı" ifadelerini kullanıyor.Bazı insanlar ise etkinliğe katılanların varlıklı kişiler olması ve bölgede düzenlenen partiler nedeniyle zirvenin bir “elitler toplantısı” olduğunu ifade ediyor.Ayrıca zirveyi protesto edenler de mevcut. İklim aktivistleri, çevreciler ve sosyalistlerin dahil olduğu gruplar her sene etkinliğin düzenlendiği Davos kasabasında zirveye karşı protesto eylemlerini gerçekleştiriyor.Fakat bütün eleştiri ve protestolara rağmen Davos Forum hala ilgiyle takip edilmeye ve program çerçevesinde düzenlenen panellerde tartışılanlar üzerine ciddiye alınarak, otorite kabul edilmeye devam ediyor.

İsrail Savaşı ile ilgili hikayeler