<img src="https://images.aposto.com/2026/1/6/1772282822738.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.19" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h1 fr-original-style="" style="font-size: 2em; margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İbadetin mekanla ilişkisi: Kutsal yapılar mimari değişikliklere ne kadar açık olabilir?</h1>Kutsal mekanlar çağdaş mimarlıkta ne ölçüde değişebilir, kutsallığı koruyarak toplumsal ve mekansal dönüşüme nasıl ayak uydurabilir? Bu sorunun yanıtını ararken, küresel örnekler ile Türkiye’den Sancaklar Camii’nin mimarı Emre Arolat ve Balçova Cemevi’ni tasarlayan Nevzat Sayın’ın görüşlerini mercek altına aldık; mekansal dönüşüm, toplumsal işlev ve ibadet kavramının mekanla ilişkisi bağlamında modern mimarinin sunduğu yeni yaklaşımları inceledik.Yazı: DAC İstanbulTarih boyunca cami, kilise, cemevi gibi ibadet yapıları katı biçimsel kurallarla tanımlandı. Bu tekrar eden formlar, inancı somut mimari kalıplarla eşleştirerek kutsallığı neredeyse tek tip bir mekansal ifade ile özdeşleştirdi. Oysa modern çağda inanç biçimlerinin çeşitlenmesi ve kent yaşamının dönüşmesi, kutsal mekanlara dair mimari yaklaşımları da köklü biçimde etkiledi. İbadet mekanları, sabit tipolojilerden çıkıp günlük hayatla iç içe geçen, çok işlevli alanlara dönüşmeye başladı.&nbsp;Ancak tüm bu dönüşüm, kutsal mekanların ortak amacını&nbsp;değiştirmiyor: İnsanın gündelik olandan sıyrılıp ruhani olana yönelmesini sağlamak. Peki, kutsal mekanlar çağdaş mimarlıkta ne ölçüde değişebilir, kutsallığı koruyarak toplumsal ve mekansal dönüşüme nasıl ayak uydurabilir?&nbsp;Bu sorunun yanıtını ararken küresel örnekler ile Türkiye’den Sancaklar Camii’nin mimarı Emre Arolat ve Balçova Cemevi’ni tasarlayan Nevzat Sayın’ın görüşlerini mercek altına aldık; mekansal dönüşüm, toplumsal işlev ve ibadet kavramının mekanla ilişkisi bağlamında modern mimarinin sunduğu yeni yaklaşımları inceledik.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/6/1772282983419.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.52" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Church of Light | Mimar: Tadao AndoFransız sosyolog Henri Lefebvre, mekanı toplumsal ilişkiler, güç dinamikleri ve gündelik yaşam tarafından sürekli üretilen “yaşanan” bir toplumsal ürün olarak tanımlar (Lefebvre, 1974). Bu bakış açısı, mekanın sabit ve değişmez bir nesne olmaktan ziyade, zaman içinde toplumsal dönüşümlerle birlikte yeniden anlam kazanan dinamik bir yapı olduğunu ortaya koyar.&nbsp;Günümüzde mekansal tipolojilerin sınırlarının esnekleşmesi ve daha geçirgen, akışkan hâle gelmesi, geleneksel olarak tekil bir işlevle tanımlanan ibadet yapılarının da dönüşümünü beraberinde getiriyor. Bu dönüşüm, kutsallığın anlamını değiştirmeden, kutsal deneyimin mimari olarak nasıl üretildiğine dair yeni sorular ortaya çıkarıyor. <p contenteditable="false" fr-original-class="custom-button-wrapper fr-deletable" fr-original-style="text-align:center" style="text-align: center; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><a bgcolor="#0d3388" color="#ffffff" contenteditable="false" fr-original-class="custom-button-link" fr-original-style="background-color:#0d3388 !important;color:#fafbfc !important" href="https://aposto.com/s/ibadetin-mekanla-iliskisi-kutsal-yapilar-mimari-degisikliklere?a=customButton" rel="noreferrer" style="background-color: rgb(13, 51, 136) !important; color: rgb(250, 251, 252) !important; text-decoration: none; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">YAZININ DEVAMI</a>

Soli

Tarih boyunca cami, kilise, cemevi gibi ibadet yapıları katı biçimsel kurallarla tanımlandı. Bu tekrar eden formlar, inancı somut mimari kalıplarla eşleştirerek kutsallığı neredeyse tek tip bir mekansal ifade ile özdeşleştirdi. Oysa modern çağda inanç biçimlerinin çeşitlenmesi ve kent yaşamının dönüşmesi, kutsal mekanlara dair mimari yaklaşımları da köklü biçimde etkiledi. İbadet mekanları, sabit tipolojilerden çıkıp günlük hayatla iç içe geçen, çok işlevli alanlara dönüşmeye başladı.&nbsp;Ancak tüm bu dönüşüm, kutsal mekanların ortak amacını&nbsp;değiştirmiyor: İnsanın gündelik olandan sıyrılıp ruhani olana yönelmesini sağlamak. Peki, kutsal mekanlar çağdaş mimarlıkta ne ölçüde değişebilir, kutsallığı koruyarak toplumsal ve mekansal dönüşüme nasıl ayak uydurabilir?&nbsp;Bu sorunun yanıtını ararken küresel örnekler ile Türkiye’den Sancaklar Camii’nin mimarı Emre Arolat ve Balçova Cemevi’ni tasarlayan Nevzat Sayın’ın görüşlerini mercek altına aldık; mekansal dönüşüm, toplumsal işlev ve ibadet kavramının mekanla ilişkisi bağlamında modern mimarinin sunduğu yeni yaklaşımları inceledik.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772225612993.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.92" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Holy Redeemer Kilisesi ve Toplum Merkezi | Eskiz: Menis ArquitectosFransız sosyolog Henri Lefebvre, mekanı toplumsal ilişkiler, güç dinamikleri ve gündelik yaşam tarafından sürekli üretilen “yaşanan” bir toplumsal ürün olarak tanımlar (Lefebvre, 1974). Bu bakış açısı, mekanın sabit ve değişmez bir nesne olmaktan ziyade, zaman içinde toplumsal dönüşümlerle birlikte yeniden anlam kazanan dinamik bir yapı olduğunu ortaya koyar.&nbsp;Günümüzde mekansal tipolojilerin sınırlarının esnekleşmesi ve daha geçirgen, akışkan hâle gelmesi, geleneksel olarak tekil bir işlevle tanımlanan ibadet yapılarının da dönüşümünü beraberinde getiriyor. Bu dönüşüm, kutsallığın anlamını değiştirmeden, kutsal deneyimin mimari olarak nasıl üretildiğine dair yeni sorular ortaya çıkarıyor.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772225563112.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.52" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Church of Light | Mimar: Tadao AndoBu bağlamda, ibadet mekanları gerek form gerekse anlam&nbsp;düzeyinde dönüşümün merkezinde yer alıyor. İnanç, doğrudan düşünce biçimleriyle ilişkili bir kavram olduğu için, mimariye yansıması da yalnızca biçimsel değil, aynı zamanda anlamsal bir okumayı gerekli kılıyor.&nbsp;Tadao Ando’nun tasarladığı Church of the Light, bu yaklaşımın güçlü örneklerinden biri. Geleneksel süslemelerden arındırılmış yapıda kutsallık, betonun ağırlığı ve haç biçiminde mekana giren doğal ışık aracılığıyla kuruluyor. Ando’nun bu yapısı, dinî sembolleri minimuma indirerek, ruhani deneyimi doğrudan mekansal atmosfer üzerinden üretiyor.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772225696328.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.44" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Holy Redeemer Kilisesi ve Toplum Merkezi | Mimar: Menis Arquitectos | Fotoğraf: Simona RotaBenzer biçimde, Dünya Mimarlık Festivali (WAF) 2025’te “Yılın Binası” ödülünü kazanan Fernando Menis’in Holy Redeemer Kilisesi ve Toplum Merkezi, kutsal mekanın çağdaş kent bağlamında yeniden ele alınışına dair önemli bir örnek. Kilise, yalnızca bir ibadet alanı olarak değil, aynı zamanda bir toplum merkezi ve kamusal buluşma noktası olarak kurgulanmış.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Işığın yapının kütlesi içinde yönlendirilerek kullanımı, burada da kutsallığın temel mekansal aracı hâline gelirken, yapının çok işlevli karakteri ibadet mekanlarının toplumsal hayata daha doğrudan eklemlenebileceğini gösteriyor.</li></ul>Bu iki örnek, ibadet mekanlarının biçimsel kalıplardan kopmadan ya da tamamen sekülerleşmeden, kutsallığı yeni mekansal araçlarla yeniden üretebileceğini ortaya koyuyor. Böylece kutsal mekan, değişen toplumsal yapı içinde hem ruhani deneyimi koruyan hem de çağdaş yaşamla ilişki kurabilen bir mimari tipoloji olarak yeniden tanımlanıyor.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772225823436.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.00" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Mimar Emre Arolat, Hon. FAIA, RIBA, EAA-Emre Arolat Architecture | Portre Fotoğraf: Thomas MayerTürkiye’de inşa edilen projelere baktığımızda, 2012 yılında inşa edildiğinde mimari formu açısından oldukça ses getiren Sancaklar Camii odağında projenin mimarı Emre Arolat’ın görüşünü aldık:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Sanırım bir mimar için gelenek sadece ibadet mekanı tasarlarken değil her türlü yapı ile ilgili olarak ana fikrin oluşturulması döneminde başvurulması en önemli kaynaklardan biri olmalı. Gelenek öğreticidir, doğru kullanıldığında aynı zamanda son derece ilham verici olabilir. Ancak geleneği bazı görsel unsurların herhangi bir soyutlamaya uğratılmaksızın kullanıldığı bir tür biçimler paleti, hatta kataloğu olarak görmek ve kullanmak çok tehlikeli ve yanlış bir yönelimdir.&nbsp;Herhangi bir ibadet mekanının tasarımında, ibadetin her türlü ritüelinin sürdürülmesine yönelik olan unsurlar mutlaka ve herhangi bir kullanım zafiyeti yaratmayacak bir biçimde gözetilmelidir. Ancak bu unsurların hiçbiri şekilsel anlamda kutsanmak durumunda da değildir. İbadetin sorunsuz bir biçimde yapılabilmesine yönelik olarak gereken unsurları bütünüyle gözetmek ancak bu unsurları tasarladığımız özgün yapı çerçevesinde yeniden ele almak Sancaklar Camisi örneğinde ortaya koyduğumuz bir tutum idi. Ancak daha önce pek çok defa belirttiğim gibi Sancaklar Camisi’nin bir tipoloji oluşturmak kaygısı ya da iddiası taşımadığını tekrar vurgulamak isterim.”&nbsp;</blockquote><img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772225942243.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.89" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Sancaklar Camisi | Fotoğraflar: Thomas MayerAlevi inancına sahip kişiler tarafından kullanılan bir toplanma ve ibadet yeri olan cemevleri çerçevesinde bu konuyu detaylandırma ve Türkiye’deki ibadet yapılarının güncel üretimlerine ışık tutmak hedefiyle Nevzat Sayın ile 2022 yılında inşaatı tamamlanan projesi Balçova Cemevi odağında konuştuk.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772226027662.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.67" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Mimar: Nevzat Sayın, NSMH Kurucu Mimar | Portre Fotoğraf: Berk Kırİbadet mekanlarının tasarımında sabit kalması gereken ve değişime açık olan ilkeler sizce nelerdir?Her ne kadar farklı tarikatlar ve mezhepler olsa da temel kuralları açıkça belirtilmiş bir inanç sisteminin Woody Allen tanımıyla protesto eden anlamında protestan bir kolu olmadıkça değişikliğe açık bir ilkesi olduğunu sanmıyorum. Kişisel olarak -sessizce- istediğiniz kadar esnetebileceğiniz ilkeler toplumsal boyutuyla değişime açık değildir.Bir ibadet yapısında "gelenek" sizin için ne zaman bir kaynak, ne zaman bir sınırlayıcı olur?Gelenek her zaman ve her konuda hem “kaynak” hem “sınırlayıcı” faktördür. İbadet yapısında bu iyice belirginleşir. Çünkü yoruma açık olmayan çok şey vardır. Ardışık zamanlarda birbirine eklenerek gelişen gelenek içinde değişmeden kalanlar ve değişime açık olanlar kaynaklarınızı ve sınırlarınızı belirler.İbadet mekanlarının yalnızca dinî ritüellerden ziyade, aynı zamanda sosyal ve kültürel buluşmalara da ev sahipliği yapması, kutsallıkla kurulan mimari ilişkiyi sizce nasıl dönüştürüyor?İbadet mekanlarının ibadet dışındaki kullanımları konusunda net bir fikrim yok ama sadece ibadet için kullanılmalarına daha yakınım. Seküler bir dünyada dünyevi olanla uhrevi olanı birbirinden ayırmak daha doğru diye düşünüyorum. Kişisel olarak sessiz, meditatif bir mekan olarak kullanılmasında bir sakınca yok. Ama o kadar…<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772226149711.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.42" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Balçova Cemevi | Fotoğraf: Nevzat Sayın<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1772226180102.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.19" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Balçova Cemevi | Fotoğraf: Cemal EmdenBalçova Cemevi’nde tütekli tavan ve dört kapı gibi geleneksel öğeleri çağdaş bir formda yeniden üretirken hangi kriterleri önceliklendirdiniz?Tütekli tavanın kesik piramit formunu dört yüzlü bir piramitle temsiliyetinin dört kapı ilkesini de taşıdığını fark ettiğinizde geleneğin sınırlayıcılığının kaynağa dönüştüğünü de fark ediyorsunuz. Amacımız gelenek üretmek değil de gizli kalmış bir geleneğe tutunarak yapı bütünlüğü üzerinden onu görünür kılmaktı.

Kutsal mekanlar çağdaş mimarlıkta ne ölçüde değişebilir, kutsallığı koruyarak toplumsal ve mekansal dönüşüme nasıl ayak uydurabilir? Bu sorunun yanıtını ararken, küresel örnekler ile Türkiye’den Sancaklar Camii’nin mimarı Emre Arolat ve Balçova Cemevi’ni tasarlayan Nevzat Sayın’ın görüşlerini mercek altına aldık; mekansal dönüşüm, toplumsal işlev ve ibadet kavramının mekanla ilişkisi bağlamında modern mimarinin sunduğu yeni yaklaşımları inceledik.

İbadetin mekanla ilişkisi: Kutsal yapılar mimari değişikliklere ne kadar açık olabilir?

“Mekânın, entelektüel temsilin yansımasından, okunur-görünür olandan ibaret olmadığı; öncelikle işitildiği (dinlendiği) ve (el kol hareketleri ve fiziksel yer değiştirmeler aracılığıyla) etkide bulunduğu unutulur.”H. LefebvreUnuttuk sahiden de değil mi?Pandeminin bizleri içinde tuttuğu sürekli tekrar hâlleri, virüsün Müzikli Mevzular’ı bir kez daha vurarak bu sefer Antalya şubesini ziyareti derken bu haftanın mevzusu, bizden duymaya artık alıştığınızı düşündüğüm, üzerine düşünmekten kendimi alamadığım bir noktaya döndü. Mekân kavramı ve bu mesele üzerinden sorularla yoğrulma… Tüm bu akışa beni yeniden çeken Henri Lefebvre……&nbsp;Koşulları içeren mekân, bu koşulların imkân tanıdığı şeyi engelleyen mekânla örtüşür …H. Lefebvre&nbsp;Müzikli Mevzular’ın hazırladığı ilk video serisi “<a fr-original-style="" href="https://youtu.be/hveJi_UDfh8" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Viral Mevzular</a>”da biraz bunu da eşeleyip pandeminin getirdiği, hızlandırdığı yeni performans buluşmaları bir mekânsızlık yaratır mı, sorumuza da cevap aramıştık. Sonra, bunun yeni bir mekân açtığını, bir mekânsızlaşmadan belki çok da bahsedemeyeceğimize karar vermiştik. Ancak şimdi, elimde Henri Lefebvre’nin 1974 yılında yayımlanmış ve bence hâlâ günümüze dair de çok şeyi düşünmemize yardımcı “Mekânı Üretmek” (The Production of Space) * kitabı, aynı konuya dönüp bakıyorum. Acaba mekânsızlaşma (spacelessness) bizim anladığımızdan başka nasıl ele alınabilir, yaratılan yeni alanlarla mekânın ötesine geçmiş bir performans biçiminden bahsedebilir miyiz, gibi soruları kastediyorum.&nbsp;Aynı noktaya nasıl döndüğüme geleceksem, geçtiğimiz günlerde elimde telefon kendimi bilmem kaçıncı kez instagramdan canlı konser / festival takibinde buldum. Online festival ve konserler ilk günlerin telaşı geride kalınca daha hesaplı, organize olmuş halde yürümeye başlayarak bir program akışı da takip edebilir; hatta bazı etkinlikler için kendi belirlediğimiz meblağlarla bilet alabilir bir hâle geldi. Dolayısıyla, mekânı paylaştığımız performansla var etme pozisyonumuz alan değiştirdi ve benzerini ya da başka bir formuyla bir ihtiyacı gidermemize yarayan / yardım eden yeni mekânlar devreye girdi. Şimdi, bence mekân kavramının çizgileri bir nebze şeffaflaşarak nerede olursak olalım “buluşmak” dediğimiz yeni bir performans hâlini de aldı. &nbsp;Yani mekân algımızla birlikte ortak performansımız da sanki mekânlar ötesi bir ilişkiye yeniden dönüşüyor, yeniden inşa oluyor. &nbsp;Kendine Has instagram hesabından yayınlanan, Evde Kal Fest Nisan başına kadar bir program açıkladı ve geçtiğimiz hafta 11 Mart akşamı Sertap Erener’i dinledik. Sahnede, mekânın yardımıyla belki duymadıklarımızı, bir akustik performansta daha net duyup farkedemediklerimize odaklandığımız ve bir mahalde buluşulmuş olsa bizi rahatsız edecek dinleyici gürültüsünü ekran altında takip edip durduk. &nbsp;Gelecek günlerde, 17 ve 20 Mart tarihlerinde, Gaye Su Akyol ile Son Feci Bisiklet gibi isimleri dinleyecek/izleyecek ve altta akan yorumlarda yeniden kaybolacağız(!). Ayrıca sürprizli yayınlar olacağı da duyurulan festival programını düşündüğümde, festival dediğimiz şeyi bir kez daha anlamlandırmaya çalışıyorum. Konaklamalı festival alanlarında sunulan kurgulanmış bir gündelik pratik gözlemim; zaman içinde yerini, yurt dışında izlediğim tek güne ve bazen tek bir mekâna sığan o sahneden diğerine koşup bir yandan söyleşi takviminde kaybolma deneyimine bıraktığında, mekân kurgusunun yalnız performans odaklı bir katılıma yönlendiricilikte değiştiğini düşünmeye bırakmıştı. Ancak şimdi, başka bir örnek vererek, yine festival adının geçtiği (limitler dahilinde) bir saatlik performansların günlere yayıldığı; çevrimiçi kanalların mekânlaştığı, dinlerin aktif olma ve varlık gösterme hâlinin anlık, ama yazılı bir kalıcılıkta olduğu, entelektüel ya da sosyal performanslara dönüştü. Örneğin; 13 Mart akşamı +1 FEST (@artıbir) instagram hesabında izlediğim Pentagram, anı fiziksel olarak da paylaşabildiği canlı konserlerde dinleyicisine (sesle) söylettiği parçanın katılımı için “parmaklara kuvvet” diyor ya da “yattığımız yerden, pijamamızla” da olsa&nbsp;onları izlediğimize teşekkür ediyor. Bu arada dinleyici sahiden parmaklarına kuvvetle bir şarkı boyunca sözlere eşlik etmeyi de başarıyor. &nbsp;İşte buradan sonra yeniden Lefebvre’nin elimde tuttuğum kitabına dönüp; ” … fiziksel mekân, pratik-duyumsal mekân, gecikmiş entelektüel kazanımların yansımalarına karşı, bilgi yoluyla indirgemelere karşı onarılır ve yeniden oluşturulur. …” (syf 215) dediği satırları okuduktan sonra, bir soru daha soruyorum. Acaba bu günlerde yeni mekânları, ancak biraz tersine (Lefebvre’nin bu bölüm anlatısına işaret ederek) işleterek entelektüel temsillere dayalı transparan mekânlar olarak mı inşa ediyoruz?&nbsp;Üretimin bir de elbette tüketim kısmı var ki, onun için zannediyorum pandemi koşullarının iyice hafiflemesini beklemek ve sindirilmiş, belki yeniden alışılması gereken müzik dünyalarını izlemek gerekecek.&nbsp;*Henri Lefebvre, Mekânın Üretimi, Sel Yayıncılık 2014&nbsp;(Işık Ergüden Çevirisiyle)

Müzikli Mevzular

Mekân Düşüncesi

Hangisi ve Nasıl?

Büyük çaplı protestolarla ilgili olarak, şehir üzerine sıklıkla yazan antropoloji profesörü David Harvey, Asi Şehirler kitabında “Şehir üzerine hak talep etmek, aslında artık var olmayan bir şey üzerinde hak iddia etmek anlamına gelir (ki daha önce var olduğu da şüphelidir),” der. Burada protestolara katılanların içinde kaldığı durum için de Kapital’den alıntı yaparak eşit haklar arasında son kararı belirleyenin güç olduğunu vurgular. Pandemi ile radikal bir değişikliğe uğrayan ve ABD’de siyah vatandaş George Floyd’un öldürülmesiyle başkalaşan gündem, herkesi daha önce yaşananlara benzer bir durumun içine çekiyor. Ya da alanında bilgili kişiler bunları söylüyor. Bireyleri sokağa çıkmaya teşvik eden hâletiruhiye ise daha önce üstüne yazılıp çizilenleri okumaya yönlendirirken yaşadığımız “ortak alanlar” üzerindeki hakkımızı düşündürebilir.<ul><li>Şehir hakkı: Sosyolog Henri Lefebvre, 1967 yılında yazdığı <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Right_to_the_city">metinde</a>, bir yerleşim yerindeki sakinlerin düzen içinde nasıl bir hakka sahip olduğunu kaleme alır. Lefebvre, merkeziyet arayışının sonucu olarak, “geleneksel” güç simgesinin tahrip olduğu durumlarda onu yeniden inşa etme sürecine girdiğimizi söyler. Bu konudaki açıklamaya Harvey gibi akademisyenler de katılır ve birkaç yıl öncesinde Kahire, Atina ve Madrid gibi Avrupa şehirlerinde gerçekleşen meydan protestolarını örnek verirler. Ortak alanlar söz konusu olunca “şehre erişim hakkı” da göz ardı edilemez. Özellikle bir mekânın yeniden tanımlanması gerektiği durumlar veya zamanlarda beraber yaşama isteği bireylerin birbirini kollamasına sebep olur. Bu kimi zaman şehir planlaması sebebiyle de olabilir, yani somut bir eylem, sonrasında bir felakete yol açar. 1853 yılında İmparator Napolyon Bonaparte’ın, Paris’e <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/31/story-cities-12-paris-baron-haussmann-france-urban-planner-napoleon">bayındırlık</a> işleri için Georges-Eugène Haussmann’ı getirtmesiyle şehrin geniş bulvarlar ve ışıklarla donatılması buna bir <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Georges-Eug%C3%A8ne_Haussmann">örnektir</a>. Banliyöler şehre eklenir, mahalleler tekrar tasarlanır. Yaşayanların erişim hakkı ve alışkanlıkları değişir. Şehirdeki problemler de yaklaşık 15 yıl sonra patlak verir, düzen devam edemez, finansal sistem ve krediler çöker. Ardından Paris Komünü doğar. &nbsp;</li><li>Kabulü: Şimdiye kadarki sermaye birikimi ve kentleşme stratejisi neoliberal politikalarda yer edinerek 2008 yılında büyük bir krizi yaşattı. Şehir hakkı kavramı ise bundan yıllar önce sınıf mücadeleleri üzerinden Fransa başta olmak üzere birçok ülkeyi etkilemeye başladı. Yukarıda alıntıya dönersek; "şehrin bir hakkı var mı, bunu yaşayanlar ne kadar başarılı olabilir" soruları konusunda, 2001 yılında Brezilya anayasasına giren şehir hakkı <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://www.researchgate.net/publication/259953398_The_Right_to_the_City_Theory_and_Practice_in_Brazil">tabiri</a>, olumlu bir sonuca varılabildiğini örnekliyor.</li></ul>

Aposto Gündem

Bireyleri sokağa çıkmaya teşvik eden hâletiruhiye daha önce üstüne yazılıp çizilenleri okumaya yönlendirirken yaşadığımız “ortak alanlar” üzerindeki hakkımızı düşündürüyor.

Şehir hakkına kısa bir bakış

<a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3N0b3J5PTVmM2Y0ZGRmODI1MDYxMDAwN2YxNzRhYiZ1c2VyPTVlNWJlYTE3MDhlZGE3NzU0MjFhZmY4YyZhdXRob3I9NWVjMGRmOWYwMTU3NTkxNmExYzdlMDMzJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRmlzbGFtYW5zaWtsb3BlZGlzaS5vcmcudHIlMjUyRmF2bmktb21lci1lZmVuZGk="">Avni Ömer Efendi</a>, 17. yüzyılda bir cami ve bir okul yaptırır. Bu sebeple bir mahalleye adı verilir: biz o mahalleyi Kabataş olarak biliriz. Kabataş bir yerleşim yeri olarak sadece sakinlerinin değil, oradan gelip geçenlerle sınırları semti aşan bir etki alanına sahip. Yani “şehir hakkı”na göz hakkı gibi, sahibinden fazlası ortak oluyor. Geçtiğimiz günlerde İBB’nin duyurduğu bir <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3N0b3J5PTVmM2Y0ZGRmODI1MDYxMDAwN2YxNzRhYiZ1c2VyPTVlNWJlYTE3MDhlZGE3NzU0MjFhZmY4YyZhdXRob3I9NWVjMGRmOWYwMTU3NTkxNmExYzdlMDMzJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRmlzdGFuYnVsc2VuaW4ub3JnJTI1MkZrYWJhdGFzJTI1MkZhbmtldCUyNTJGJTI1M0Zmcm1fcGFnZSUyNTNEMyUyNTIzYW5rZXQ="">anket</a> de kültürel hafızamıza nasıl bir etki yaratabileceğine seçmemize olanak tanıyarak yapılacak bir çalışma öncesi fikrimizi soruyor. Bu sadece mahalledekileri değil, ayakbastıya ortak olan herkesin zamanına ihtiyaç duyulan bir an.&nbsp;• Neden önemli? Özellikle tarihî anlamı olan merkezlerde, aksın ve kentsel dokusunun korunması, mekânın algılanabilirliğini artırır. Ayrıca Kabataş bir kamusal alanlarda, hele ki Fındık Parkı ve Dolmabahçe’ye değen bir alanda, toplumsal bellek mekândan fazlasını ifade ediyor. Günlük konuşmalarda yer vermediğimiz kimi kavramlar da.&nbsp; • Toplumsal bellek: Sosyolog Maurice Halbwachs, 1920’li yıllarda toplumsal belleğin bireysel imalardan neden daha kuvvetli olduğunu araştırır ve hatta bunu hikâyeleştirir: Her gün duvara dayanarak insanlarla iletişim kuran ve para kazanan bir dilencinin, o duvarın yıkılması hâlinde yaşayacağı üzüntü bir kişi için ne kadar büyük olsa da; birçok kişiyi etkileyen bir keder hissinin, tekrar dengeyi bulmak veya denge getirmek için mücadele etmeye teşvik eder. İşte bu sebeple kamusal alan için toplumsal bellek önemlidir.&nbsp; • Şehir hakkı: Sosyolog Henri Lefebvre, 1967 yılında kaleme aldığı bir metinde, <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3N0b3J5PTVmM2Y0ZGRmODI1MDYxMDAwN2YxNzRhYiZ1c2VyPTVlNWJlYTE3MDhlZGE3NzU0MjFhZmY4YyZhdXRob3I9NWVjMGRmOWYwMTU3NTkxNmExYzdlMDMzJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRmFwb3MudG8lMjUyRmklMjUyRnllc2lsLXRvcGFybGFubWEtc2VzbGktdHdlZXQtcmVuZS1tYWdyaXR0ZQ=="">şehir hakkı</a> kavramını kullanır. Metinde bir yerleşim yerindeki sakinlerin düzen içinde nasıl bir hakka sahip olduğunu anlatarak “geleneksel” güç simgesinin tahrip olduğu durumlarda onu yeniden inşa etme sürecine girdiğimizi söyler.&nbsp;• Yaşanabilirlik: Jane Jacobs kavramı açıklarken imar çalışmalarının topluluklara zarar verdiğini, izole ve doğal olmayan şehir mekânları yarattığını iddia eder. Şehirle ilgili önemli kavramlardan biri olan yaşanabilirlik, 1996 yılında İstanbul'da gerçekleşen Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Konferansı'nda “Yaşam kalitesi, kentlilerin, temel ihtiyaçlarını karşılamanın ötesinde, onların farklılık gösteren ve büyüyen beklentilerini karşılayan nitelikleri ifade eder. Yaşanabilirlik, insanın bireysel ve kolektif refahına ve o yerleşimin sakini olmaktan dolayı duyacağı tatmin duygusuna katkıda bulunacak mekânsal, sosyal ve çevresel karakteristiklere ve kaliteye işaret eder,” diye not edilir.

Henri Lefebvre ile ilgili hikayeler