kahverengi

Öncelikle öğrenmemiz gereken bilgi dediğimiz rengin, öbür renklere kıyasla sonradan isimlendirilmesidir.

Bunun sebebi ise, renk tayfının kahverengi diye bir renk içermiyor olmasıdır. Esasında kahverengi, sarı, turuncu, ve kırmızı renklerinin farklı karışımlarının tonlarına verilen isimdir. Farklı biçimlerde de olsa benzer bir “renk hiyerarşisinin” neredeyse bütün dünya dillerinde olduğu da belirtilmektedir.

Bu yüzden Türkçede kahverengi kelimesinin özgün bir isim alması yerine, “kahvenin rengi” olarak adlandırılmasına şaşırmamak lazım.

Azerbaycanca qəhvəyi ve Farsça qahve’î (قهوه‌ای) kelimelerinde “kahve gibi, kahve rengi” anlamı varken Gürcücede q’avisperi (ყავისფერი) kelimesi birebir “kahve” q̇ava ve “rengi” peri sözlerinin birleşimiyle oluşur.

Arapça bunî (بني) kelimesi, oluşumu açısından Farsça ve Azerbaycancaya benzemektedir; ama “kahve” qahwa (قهوة) kelimesinden değil, Süryaniceden miras “kahve çekirdeği” anlamına da gelen bun (بن) kelimesinden türetilmiştir. Türkçede olduğu gibi bazı durumlarda Arapçada da esmer (أسمر) kullanılabilir.

Bazı dillerde doğrudan içeceğin kendi isminden, “kahve” kelimesinin biçimlerinden renk adı türetilmiş. Yunanca kafe (καφέ), Bulgarca kafyavo (кафяво), Arnavutça kafe, Makedonca kafeava, Svahilice kahawia gibi.

Ancak başka nesnelerden de bu renge isimler yaratılmış. Kahve yerine, tarçının renginden adını alan oluşumlar Kuzey Slav dillerindeki “tarçın” korits(y)a (корица) biçiminden türeme, Rusça ve Ukraynaca koriçneviy (коричневий), Belarusça karychnevy (карычневы) kelimeleridir.

Uzak Doğu dillerinde yine kahve üzerinden bir adlandırma göremiyoruz; içecek olarak kahvenin bu coğrafyaya yayılımının, renk olarak kahverenginin adlandırılmasından çok sonra olmasından olsa gerek. Mandarin Çincesi zōngsè (棕色), “palmiye rengi” anlamındadır. Tayca si natal (สีน้ำตาล) “şeker rengi” anlamına gelmektedir, ancak burada “şeker” anlamındaki natal (น้ำตาล) kelimesinin kökeni, Çinceyi andıran bir şekilde “palmiye suyudur”. Çince sè (色) ve Tayca si (สี) “renk, rengi” anlamındadır, aralarında bir ilişki muhtemeldir.

Malay dilinde coklat ve Endonezyaca cokelat, yani “çikolata” denmektedir. Ya da kahvenin tam tersi çayın renginden esinlenerek, “çay rengi” anlamındaki bir oluşum Japonca chairo (茶色) kelimesinde görülür.

Bir başka esinlenme de “kestane rengi” olmuş. Türkçede de bazen kullandığımız gibi, Portekizce castanha ve Ermenice şaganakaguyn (շագանակագույն) kelimeleri kestane renginden almıştır isimlerini. Benzer bir şekilde Bizans Yunancasının “tatlı kestanesine” verilen isim maraon (μάραον) kelimesi de bugün Fransızca maron, Baskça marroia, İspanyolca marron, İtalyanca marrone, Rumence maro kelimlerinin köküdür.

Esasen Eski Türkçe kahverengi anlamına gelen bir kelime var, konur. TDK sözlüğünde konur sözcüğü için “halk ağzında, sıfat: esmer, açık kestane renginde olan” anlamı verilmiştir. Kökü ise Eski Türkçe “kestane” anlamına gelen koŋur kelimesidir. Koŋur aynı zamanda, Türkçe kumral kelimesinin de köküdür. Bugün bu kelimenin akrabaları Kazakça qoŋır (қоңыр) ve Tatarca koŋgırt (коңгырт) biçimlerinde kullanılmaktadır. Bu kelimenin Kırgızca küröŋ (күрөң) ve Moğolca khüren (хүрэн) ile ilişkisi olabilir, ama kesin değildir. İlginç bir şekilde Özbekçede kahverengiye “ciğer rengi” denmektedir, jigerreng.

Bir sürü dilde kahverengi kelimesinin oluşumu ise Ana-Germen Dili brun kelimesi yoluyladır. Bugün İngilizce brown, İzlandaca brunn/brunt, Norveççe, İsveççe ve Danca brun, Almanca braun, Felemekçe bruin, Letonca bruns, Macarca barna, Lehçe brazowy, Sırpça braon, Estonyaca pruun kelimeleri hep bu kökten türetilmiş. Bu arada Sırpçanın aksine Hırvatça ve Boşnakçada kullanılan smeđ ise başka bir kökten, Ön-Slavca *smědъ kökünden gelmektedir.

Bir önceki kısımda bu Ana-Germen Dili brun kelimesinin Hint-Avrupa Anadilindeki *bʰerH- ile ilişkisi olabileceğini öne sürmüştük. Hem kahverengi hem gri anlamına gelebilen bu kelime, Türkçe boz kelimesi ile bir paralellik göstermektedir. Boz ayı adında kahverengi anlamında kullanılırken, bozkurt kelimesinde gri anlamındadır, eskiden ikisi için de kullanılırmış. Hem sadece koyu renkler anlamında da değil, bozkır kelimesinde görüldüğü üzere açık kahverengi, sararmış renkler için de kullanılabilir.