Ağaçtan Sonsuz Döngüye: Kehribar

Prof. Dr. Gülşen Aytaç

Kehribar, milyonlarca yıl öncesinde yaşanan doğa olaylarını ve canlı yaşamını günümüze aktaran eşsiz bir fosildir. Ağaçların koruma ve savunma sisteminin en önemli parçalarından biri olan reçinenin taşlaşmış halidir. Fotosentez sırasında atmosferdeki karbondioksiti bünyelerine alan ağaçlar, bu karbonun bir kısmını reçine yapımında kullanır. Gövdeden sızan reçine zamanla yere düşer, toprak ve tortul katmanlar altında gömülerek yeraltına hapsolur. Milyonlarca yıl boyunca basınç ve sıcaklığın etkisiyle kimyasal değişime uğrayan reçine, sonunda kehribara dönüşür. Böylece içerdiği karbon çok uzun süre boyunca yerkabuğunda depolanmış olur. Böylece atmosferdeki karbon döngüsünden belli bir süre için de olsa çıkmış olur. Oransal olarak küresel karbon döngüsünde küçük bir paya sahip olsa da, uzun süre yeraltında depolanması ve atmosfere karışmasının engellenmesi bu döngü için önemlidir. Böylece ekosistemde dengeleyici bir rol üstlenir. 

Reçineler, özellikle iğne yapraklı / kozalaklı ağaçlar tarafından yoğun bir şekilde üretilir. En yaygın reçine üreten ağaç türleri belirgin bir şekilde çamgillerdir. Pinus succinifera (Baltık Bölgesi'nde milyonlarca yıl önce yaşamış bir çam türü), Kızıl Çam (Pinus brutia) ve Sarı Çam (Pinus sylvestris) türleri en yaygın reçine üreten çam türleridir. 

Sağlıklı iken de reçine üreten ağaçlar herhangi bir yaralanma durumunda (kabuk ve dalların zarar görmesi veya böcek istilası durumlarında) kendilerini korumak için daha fazla reçine salgılar. Reçine yaranın üstünü kapatır; mikrop, böcek ve küçük organizmalardan uzak tutar. Ayrıca reçine kendisine yapışan canlıların hava ile temasını keserek bu canlıların çürümesini engeller. Zamanla taşlaşan reçineler — kehribarlar — içlerine hapsolan bu böcek, bitki parçaları ve diğer küçük organizmalar sayesinde geçmiş ekosistemlere dair benzersiz bilgiler sunar. Bu canlı kalıntıları, kehribarın ait olduğu jeolojik dönemi, oluştuğu çevresel koşulları ve o dönemde yaşanan doğa olaylarını anlamamıza yardımcı olur. Bu yönüyle kehribar, doğanın hafızasını taşıyan önemli bir kayıt ortamıdır.

İçerdikleri fosil ve organik kalıntılar, renkleri, yarı saydam ve şeffaf olmaları sebebiyle kehribarlar çok değerlidirler. Dünya üzerindeki en değerli ve en tanınmış kehribar türü Baltık kehribarıdır. Baltık kehribarları, Baltık Denizi çevresinde — başta Polonya, Litvanya, Letonya, Estonya ve Rusya’nın belli bir bölümü olmak üzere — yaygın olarak bulunur.

Literatürde özel bir ekosistem türü olarak isimlendirilen ‘Baltık Kehribar Ormanı’ reçine üretimi yüksek kozalaklı ağaçların baskın olduğu; bununla birlikte geniş yapraklı türleri de barındıran karma bir bitki örtüsüne sahiptir. Yüksek reçine üretimi, günümüzde zengin Baltık kehribar yataklarının oluşmasının temel nedenlerinden biri olarak kabul edilir 

Baltık kehribarının en dikkat çekici özelliği, yalnızca toprakla değil, deniz ve kıyı çökelleriyle de bağlantılı olmasıdır. Günümüzde Baltık Denizi’nde ve kıyılarında bulunmasının nedeni, milyonlarca yıl süren doğal süreçlerdir. Eosen döneminde oluşup yeraltında kalan kehribar içeren tabakalar, zaman içinde çeşitli doğa olaylarıyla yeniden şekillenmiştir. Özellikle buzul çağlarında ilerleyen ve geri çekilen buzullar, kehribar taşıyan katmanları yerinden oynatmış, parçalamış ve bazılarını yüzeye yaklaştırmıştır. Daha sonraki dönemlerde kıyı aşınması ve deniz seviyesindeki değişimler, bu tabakaların açığa çıkmasına, böylece kehribar parçalarının Baltık Denizi’ne ve kıyılara taşınmasına neden olmuştur.

Denize karışan kehribar parçaları, Baltık Denizi’ndeki dalgalar ve akıntılar tarafından tekrar dağıtılmaktadır. Kehribarın yoğunluğunun deniz suyuna yakın olması, dalgalar ve akıntılarla kolayca taşınabilmesini sağlamaktadır. Özellikle fırtınalı havalarda deniz tabanındaki kehribar parçaları su yüzeyine çıkabilmekte ve kıyıya vurabilmektedir. Bu nedenle Baltık kıyılarında kehribar buluntuları çoğu zaman mevsimsel olarak veya fırtınalardan sonra artış gösterir. Bu süreç, kehribarın sadece geçmişte değil, aynı zamanda günümüzdeki deniz ve kıyı hareketleriyle de şekillendiğini gösterir. 

Çok nadir ve değerli olmaları tarih boyunca takı yapımında da tercih edilmelerine neden olmuştur. Ayrıca kehribarın yarı saydam yapısı, ışığı kırma indisi, renk zenginliği, kolay işlenebilir olması ve yoğunluğunun düşük olması onu sadece takı yapımında değil, heykeltıraşlık ve kakma sanatında da vazgeçilmez kılmıştır.

Kehribarın sanat ve tarih alanındaki en görkemli zirvesi, 1701–1703 yılları arasında Prusya’nın Berlin kentinde inşa edilen ve daha sonra Rus Çarı I. Petro’ya armağan edilen ünlü Amber Room (Kehribar Odası) ile yaşanmıştır. Bu odada kehribar, oyma, kabartma ve mozaik teknikleriyle farklı renk, ton ve büyüklüklerde büyük bir ustalıkla kullanılmıştır. Doğanın milyonlarca yıllık döngüsü, kehribar üzerinden insana ulaşan bir sanat eserine dönüşmüştür.

Kehribar çok aşamalı jeolojik ve jeomorfolojik bir sürecin sonucudur. Ağaçtan tortullara, buzula ve denize kadar uzanan büyük bir döngünün sonucudur. Bu nedenle kehribarlar çok nadir ve değerlidir.