Aile hukukuna AI güncellemesi: Yapay zekayla aldatma boşanma gerekçesi olabilir mi?

Eşinizin telefon ekranı gecenin bir yarısı aydınlanıyor. Bildirimde “Ben de seni merak ettim, iyi misin?” ifadeleri var. Fakat gönderen bir insan değil, yapay zeka destekli bir sohbet robotu. Yani esasında var olmayan, nefes almayan, âşık olamayan ama her zaman telefonun öbür ucunda olabilen "biri". 

Son yıllarda duygusal boşluklarını bir sohbet robotuyla doldurmaya çalışanların sayısı hızla artıyor. Yalnızca bir araç olmaktan çıkan yapay zeka, artık dinliyor, kullanıcı hakkındaki en ufak ayrıntıları bile hatırlıyor, ilgi gösteriyor ve hatta iltifat ediyor. Tam da bu yüzden bir zamanlar yalnızca sosyal medya platformlarının konusu olan sanal ilişkiler, bugün yapay zekayla evliliklerin kırılma noktası hâline gelebiliyor. 

• Dünyada ana gerekçesi yapay zeka olan boşanma davalarının sayısı artarken hukuk, oldukça tartışmalı bir soruya yanıt arıyor: Bir algoritmayla kurulan bağ sadakatsizlik sayılabilir mi? 

Yapay zeka boşanma nedeni olabilir mi?

Yapay zekanın hayatımıza nüfuz ettiği alanlar artarken evlilikler de bu etkiden uzak kalamıyor. Özellikle duygusal boşlukta olan ve mutsuz bir evlilik sürdüren kişilere yapay zekayla romantik bir ilişki kurmak oldukça cazip geliyor. 

Güvenilir gözüken, duygusal destek sağlayabilen ve çoğu zaman kullanıcıyla asla tartışmaya girmeyen yapay zeka destekli sohbet robotları, artık evli çiftler için sorun teşkil ediyor. Wired’a konuşan boşanma avukatı Rebecca Palmer, aşk ve uzun ilişkilerin hiçbir zaman kolay olmadığını kabul ediyor. Fakat Palmer, duygusal ihtiyaçları karşılanmamış eşlerin özellikle evlilik zaten zor bir dönemeçten geçiyorsa yapay zekaya karşı en savunmasız kişiler hâline gelebileceğinin altını çiziyor. 

Örneğin: Reddit, son dönemlerde yapay zekanın ilişkilerinde bir uçurum yarattığını anlatan kişilerin hikayeleriyle dolup taşıyor. Eşinin “Seksi Latin bebek kızım” dediği bir sanal karakterle gerçek bir ilişki içinde olduğuna inanan bir Reddit kullanıcısı, kocasının reşit olmayan kızları taklit etmek için tasarlanmış bir yapay zeka uygulamasına binlerce dolar harcadığını keşfettikten sonra 14 yıllık evliliğini bitirme kararı aldığını söylüyor. 

Haziran ayında Wired’a konuşan Eva isimli bir kullanıcı ise yapay zeka arkadaşına aşırı bağlandıktan sonra partneriyle ilişkisini noktalamak zorunda kaldığını ifade ediyor. New York’ta ikamet eden 46 yaşındaki yazar, durumun Eva’nın partnerini aldatıyormuş gibi hissettirdiği konusunda her iki tarafın da hemfikir olduğunu dile getiriyor. 

• Yapay zekayla kurulan romantik ilişkiler giderek daha yaygın hâle gelip ilişkilerde onarılamaz çatlaklara yol açtıkça aile hukukunda evlilik dışı ilişkinin tanımı da genişliyor. Artık yapay zekayla yaşanan bir ilişki de boşanma sebebi sayılabiliyor. 

Rakamlar ne diyor? 

Aile Çalışmaları Enstitüsü (IFS), sohbet botlarıyla kurulan ilişkilerin insan ilişkileri gibi ele alınması gerektiğine inanan insanların sayısının artış gösterdiğine dikkat çekiyor. Kurumun yaptığı yeni bir araştırmaya göre genç yetişkinlerin %11’i, yapay zekayla arkadaşlık kurmaya açık olduğunu, %1’i ise hâlihazırda bir yapay zeka arkadaşı olduğunu söylüyor. Her dört genç yetişkinden biri, yapay zeka destekli arkadaşların gerçek hayattaki romantizmin yerini alabileceğini savunurken bekarların %7’si, dijital romantizme açık olduğunu ifade ediyor.

• Aynı araştırma, erkeklerin %13’e karşı %9 ile yapay zeka arkadaşlıklarına kadınlardan daha açık olduğunu ortaya koyuyor. 

IFS tarafından ABD genelinde 18 yaş ve üzeri 3 bine yakın yetişkinle yapılan başka bir çalışma da kullanıcıların %42’sinin yapay zekayla iletişim kurmanın gerçek insanlarla konuşmaktan daha kolay olduğunu savunduğunu gösteriyor. Çalışmaya göre yetişkinlerin %19’u, daha önce en az bir kez romantik bir partneri simüle etmek için tasarlanmış bir yapay zekayla sohbet ettiğini söylüyor. 

• Katılımcıların %7’si, yapay zeka partnerleriyle cinsel amaçlarla etkileşime girdiğini ifade ediyor. 

İrlanda’da yapılan bir araştırma da erkeklerin %13’ünün, kadınların %7’sinin, 25-34 yaş arasındaki yetişkinlerin de %16’sının yapay zeka destekli sohbet robotlarıyla romantik bir ilişki yaşadığına işaret ediyor. 

Öte yandan: Clarity Check ve Indiana Üniversitesi Kinsey Enstitüsü tarafından yakın zamanda yapılan iki anket de bekarların yaklaşık %60’ının yapay zekayla kurulan ilişkinin bir tür aldatma olarak kabul edilebileceğini söylediğini ortaya koyuyor. 

ABD’de 1.012 kişiyle yapılan başka bir anket ise yetişkinlerin %28,16’sının yapay zekayla en az bir kez yakın veya romantik bir ilişki yaşadığını gösteriyor. ABD’li kullanıcıların %53,95’i, yapay zekayla bir tür ilişki yaşadığını kabul ederken yetişkinlerin ilişki kurduğunu hissettiği platformlar arasında ChatGPT ilk sıraya yerleşiyor. İlk 5’te ChatGPT’yi sırasıyla Character.AI, Alexa, Siri ve Gemini izliyor. 

• Araştırma katılımcılarının %49,01’i, yapay zekayla ilişki kurmayı bir aldatma olarak nitelendiriyor ve bu tip bir durumun kabul edilemez olduğunu söylüyor. %33,60, “Hayır, aldatma olarak kabul edilemez” yanıtını verirken %17,39, bunun bir aldatma olduğuna, fakat kabul edilebileceğine işaret ediyor. 

• 60 yaş ve üzeri yetişkinlerin yapay zekayla kurulan yakın ilişkiyi aldatma olarak nitelendirme olasılığının daha yüksek olduğu görülüyor. 

• Ayrıca çalışma, güncel olarak mutlu bir ilişkisi olan yetişkinlerin yapay zekayla yakın veya romantik bir ilişki kurma olasılığının daha yüksek olduğunu gösteriyor. 

Ek olarak: Demokrasi ve Teknoloji Merkezi’nin 1.000 lise öğrencisi, 1.000 ebeveyn ve 800 devlet okulu öğretmeniyle yaptığı bir ankete göre ABD’deki lise öğrencilerinin %19’u, kendisinin veya bir arkadaşının romantik ilişki yaşamak için yapay zeka kullandığını söylüyor. 

Hukuk deneyimlerle birlikte şekilleniyor 

Kendi avukatlık ofisinin yapay zeka nedeniyle boşanan veya boşanma sürecinde olan eşlerle çalıştığını belirten Palmer, hukukun da bu deneyimlerle birlikte geliştiğine işaret ediyor. Bazı insanların yapay zekayla kurulan ilişkiyi gerçek bir ilişki olarak gördüğünü ve bazen gerçek bir insanla kurulan ilişkiden daha iyi olarak nitelendirdiğini vurgulayan Palmer, mevcut davalarından birinde eşin banka hesapları, sosyal güvenlik numaraları ve doğum bilgileri gibi özel bilgileri bir sohbet robotuyla paylaştığını ve ciddi miktarda para harcadığını dile getiriyor. Davada eş, partnerinin hayatını tüketmekle ve kariyer performansını etkilemekle suçlanıyor. 

Ayrıca Palmer’a göre giderek daha fazla sayıda mahkeme, müvekkilin yapay zekayla kurduğu duygusal bağı evlilik içi gerginlik ve evlilik anlaşmasının feshedilmesi için bir gerekçe olarak görüyor. ABD’de yapay zekanın yasal olarak nasıl sınıflandırıldığı eyaletten eyalete değişiklik gösterse de California gibi eyaletler, yapay zekayı bir kişi değil, üçüncü taraf olarak sınıflandıran yasalar çıkarmaya hazırlanıyor. 

• Palmer, mahkemelerin yapay zekayı yasal olarak bir insan gibi sınıflandıracağını öngörmese de haklı bir boşanma gerekçesi olarak nitelendirebileceğini vurguluyor. 

Öte yandan: Yapay zeka ile insanlar arasındaki yakın bir ilişkinin sembolik veya yasal olarak tanınmaya çalışılmasını bile açıkça yasaklama girişiminde bulunan Ohio, bu konudaki en kısıtlayıcı eyaletlerden biri olarak görülüyor. 

• Ekim ayında eyalet temsilcisi Thaddeus J. Claggett, yapay zekanın “duygusal olmayan varlık” olarak nitelendirilmesini ve tüzel kişilik haklarından muaf tutulmasını öngören bir yasa tasarısını meclise sunmuştu. 

Her eyalette aile hukuku farklı olsa da bazı eyaletler, aldatan partneri cezalandırıyor. Partneri aldatmanın yasak olduğu 16 eyaletten 13’ü, aldatmayı bir “kabahat” olarak nitelendiriyor. Michigan, Wisconsin ve Oklahoma gibi eyaletler, zinayı ağır bir suç olarak kabul ediyor ve 5 yıla kadar hapis ya da 10 bin dolara varan para cezalarıyla cezalandırıyor. 

Aile hukuku avukatı Elizabeth Yang’e göre California, aldatmayı cezalandıran eyaletler arasında yer almıyor. Eyalette mahkemeler, evliliğin neden başarısız olduğuyla ilgilenmiyor. Boşanan çiftlerden yalnızca “çözülemez farklılıklar” kutucuğunu işaretlemeleri isteniyor. Dolayısıyla aldatmanın gerçek bir insan ya da bir sohbet robotuyla olup olmadığı da boşanmada herhangi bir fark yaratmıyor. 

Türkiye: Diğer yandan Türkiye’de yapay zeka destekli bir sohbet robotuyla konuşmanın doğrudan aldatma olarak kabul edildiği bir yasa, yasa tasarısı ya da emsal bir yargıtay kararı bulunmuyor. Ancak mahkemeler, mesajlaşma, sosyal medya ya da telefon görüşmesi üzerinden yürütülen dijital iletişimi sadakat yükümlülüğünün ihlali veya güveni sarsıcı davranış olarak değerlendirip boşanma kararlarında kullanabiliyor. 

• Ayrıca hukukçular, bir süredir “sanal aldatma” kavramını tartışıyor ve fiziksel temas olmasa bile duygusal yakınlık ve süreklilik varsa sanal bir iletişimin boşanma sebebi olarak görülebileceğini öne sürüyor.

'Mal varlıklarının israfı' gerekçe olarak sunulabiliyor

ABD’de yapay zekanın konu olduğu boşanma davalarında gösterilen en yaygın gerekçenin “mal varlıklarının israfı” olduğu görülüyor. Arizona ve Teksas gibi eyaletlerde her iki partnerin de evlilik sırasında biriktirilen fonlar üzerinde hakkı bulunuyor. Bu nedenle eşlerden biri, yapay zeka destekli bir sohbet robotuna yapılan gizli ödemelerin veya ödenen abonelik ücretlerinin maddi bir israfa yol açtığını ispat edebilirse bu boşanmada belirleyici bir faktör olabiliyor. 

Ek olarak: Çocuklar da konuyu daha karmaşık hâle getirebiliyor. Velayet davalarında ebeveynlerden birinin bir sohbet robotuyla samimi görüşmeler yaptığı kanıtlanırsa ebeveynin sağduyusu ve çocukla geçirdiği vaktin kalitesi sorgulanabiliyor. 

Yang, yapay zeka destekli sohbet robotları yalnızca birkaç yıldır hayatımızda olsa da bu teknolojinin boşanmalarda giderek daha fazla rol oynayacağını tahmin ediyor. Sohbet robotları gelişmeye devam ettikçe ve daha gerçekçi, şefkatli ve empatik hâle geldikçe mutsuz evliliklerde yalnız hisseden tarafların giderek artan oranda aşkı yapay zekada arayacağına işaret eden Yang, bu sayının artmasıyla birlikte boşanmalarda da rekor bir artış yaşanacağını öngörüyor. 

• Birkaç yıl önce COVID-19 salgını sırasında boşanmalarda artış yaşandığını, 2020-2022 yılları arasında boşanma davası sayısının 3 katına çıktığını ve 2022’den sonra boşanma sayısının yeniden düşüş gösterdiğini vurgulayan Yang, yapay zeka patlamasıyla birlikte muhtemelen boşanma oranlarının yeniden yükseleceğini ifade ediyor. 

Dahası: Bazı ülkelerde bu artış hâlihazırda yaşanıyor. Divorce-Online’a göre Birleşik Krallık’ta eşlerden birinin sohbet robotu kullanması, boşanmaya yol açan faktörler arasında daha yaygın bir hâle geliyor. 

• Platform, bu yıl müvekkillerin Replika ve Anima gibi yapay zeka destekli uygulamaların duygusal ve romantik bağ yarattığını bildirdiği boşanma davalarının sayısında bir artış olduğuna işaret ediyor. 

Perspektif: Esasında bugün yaşananlar tamamen yeni değil. Sosyal medyanın ilk yıllarında ilişkilerde sürpriz bir şekilde ortaya çıkan çatlaklar, bugün daha sofistike bir biçimde yeniden karşımıza çıkıyor. Bir zamanlar bir partnerin yıllardır görmediği eski sevgilisiyle Instagram’da bağlantı kurması ya da hiç tanımadığı biriyle flörtleşerek mesajlaşması daha nadir görülürken bugün sosyal medyanın bahsinin geçmediği bir çekişmeli boşanma davası neredeyse hiç görülmüyor.

Bir dönemler eski bir arkadaşla yapılan mesajlaşmalar evlilikleri sorgulatırken bugün yapay zekayla kurulan kesintisiz iletişim, benzer bir etkiyi farklı bir formda üretiyor. Dolayısıyla yapay zeka, sosyal medyanın yarattığı ilk çatlakların doğal bir devamı olarak hayata karışıyor. Fakat bu kez üçüncü taraf, gerçek bir insan değil, dikkatini ve ilgisini hiç esirgemeyen bir algoritma oluyor. 

Bu durum oldukça kritik bir soruyu da akıllara getiriyor: Teknolojik ilerlemeler, gerçekten ilişkileri karmaşıklaştırıyor mu, yoksa hâlihazırda var olan problem ve ihtiyaçları daha da görünür mü kılıyor? 

• Editörün önerisi: Yapay zeka, çift terapisinin yerini alabilir mi? | Quando AI, Doğa Yurduneri