Baz etkisi nedir?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) kasım ayı piyasa katılımcıları anketinde yıl sonu enflasyon beklentisi %68,06 olarak açıklandı. TCMB tarafından yayımlanan dördüncü enflasyon raporunda ise 2022 yıl sonu enflasyon beklentisi %65,2 olarak açıklandı. Peki bu mümkün mü? Ekim ayında %85,5 olarak açıklanan manşet enflasyon yılı %60 seviyelerinde kapatabilir mi?

Bunun gerçekleşmesi elbette ki mümkündür. Fiyatlarda bir düşüş gözlemlenmesi ya da baz etkisinin devreye girmesi ile birlikte enflasyonda bir gerileme yaşanabilir.

Peki uzun süredir sıkça dile getirilen ve enflasyonu düşüreceği söylenen baz etkisi nedir?

Fiyatların düşmesi anlamına mı gelir?

Öncelikle enflasyon konusunda yaşanan kafa karışıklığını gidermek adına enflasyonun ne olduğu konusunda kısa bir tanım yapalım.

Enflasyon, fiyatlarda yaşanan artışın hızını ifade etmektedir. Yani enflasyonun düşmesi demek, fiyatların düşmesi değil, fiyatların artış hızının düşmesi anlamına gelmektedir. Baz etkisi ile de fiyatlardaki yıllık artış hızı düşebilmektedir.

Baz etkisi, hesaplama yapılan iki dönem arasında yaşanan olağan dışı bir artış veya azalışın hesaplanan orana yaptığı etki olarak açıklanabilir. Bunu bir örnekle daha iyi anlatabiliriz.

Örneğin 2000 yılının Eylül ayında TÜFE sepetinin fiyatının 100 lira olduğunu varsayalım. Ekim ayında ise sepetin fiyatının aylık bazda %20 artışla 120 liraya çıktığını düşünelim. Aynı ürünün fiyatının ise 2001 yılının Eylül ayında 130 lira olduğunu varsayalım, böylece ülkede TÜFE yıllık bazda %30 olacaktır. Fakat aynı sepetin fiyatının 2001’in Ekim ayında nispeten daha az bir artışla 132 liraya yükselmesi, geçen yılın ekim ayında sepetin fiyatının 120 lira olması sebebiyle ülkede TÜFE’nin %10’a düşmesine neden olur. Yani fiyatlarda herhangi bir düşüş olmamış fakat fiyatların artış hızında belirgin bir düşüş olmuştur.

Dolayısıyla hesaplama yapılan dönem içinde fiyat artışlarının beklenen düzeyde gerçekleşmemesi, baz etkisini devreye sokarak enflasyonu düşürmüştür. Ülkemizde de uzun süredir tartışılan “baz etkisi” ile enflasyonun düşmesi beklentisinin bu yolla gerçekleşmesi mümkündür.

Ülkemizde 2021 Aralık’ta aylık manşet enflasyon, TÜİK tarafından %13,5 olarak açıklanmıştı.  2022 Aralık’ta bu oranın altında bir aylık enflasyon gerçekleşmesi durumunda baz etkisi ile enflasyonda bir gerileme gözlemlenecektir. Fakat bu, fiyatlarda bir gerileme yaşandığı şeklinde yorumlanmamalıdır.