Bireysel Çözüm Tuzağı

Aslı Tuğçe Sözdinler

Bir kriz anında insanların birbirine yaklaştığını düşünmeyi seviyoruz. Doğal afetlerde, savaşlarda, pandemilerde. Anlatı hep aynı: “Zor zamanlar bizi birleştirir.” Ama ya gerçek bundan biraz daha rahatsız ediciyse?

Yakın zamanda Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)’ta yayımlanan bir çalışma, bu romantik varsayımı sorguluyor. 34 ülkede, 7.500’den fazla katılımcıyla yapılan araştırma, kolektif sorunlara verdiğimiz tepkide kritik bir dinamiği ortaya koyuyor: “bireysel çözüm tuzağı.” Araştırmacıların tarif ettiği şey şu: Ortak bir tehditle karşı karşıya kaldığımızda, sadece birlikte çözüm üretmek ya da hiçbir şey yapmamak arasında kalmıyoruz; sadece kendimizi koruyan çözümlere yönelebiliyoruz. Tam da bu üçüncü seçenek, kolektif çözümü zayıflatabiliyor. Mantık aslında oldukça basit. İklim krizi gibi ortak risklerle karşılaştığımızda iki yol var: Ya politika, altyapı ve sistem değişimi gibi kolektif çözümlere yatırım yapıyoruz ya da kendi hayatımızı, kendi riskimizi yöneterek bireysel korunmaya yöneliyoruz.

Çalışma bunu bir kolektif eylem oyunu üzerinden test etmiş. Katılımcılara farklı bütçeler verilmiş; bazıları yüksek, bazıları düşük kaynakla oyuna başlamış. Bu eşitsizlik bazen şansa, bazen “hak edilmiş” bir farka bağlanmış. Sonuç ise oldukça net: Yüksek kaynağa sahip olanlar, düşük kaynağa sahip olanlara kıyasla bireysel çözümleri neredeyse iki kat daha sık seçmiş ve kamusal çözümlere oransal olarak daha az katkı yapmış.

Bu önemli, çünkü bize şunu söylüyor: Sorun sadece insanların bencil olması değil. Sorun, sistemin bazı insanlara “kendini kurtarma” seçeneğini gerçekçi ve rasyonel bir yol olarak sunması. Güneş paneli taktırmak, ısı pompasına geçmek, daha iyi yalıtım yaptırmak, evi daha dayanıklı hale getirmek. Bunların hepsi tek tek bakıldığında mantıklı, hatta gerekli. Ama yan yana geldiklerinde başka bir tablo çıkıyor ortaya: Sistem değişmeden, bireyler sistemin açıklarından kendilerine küçük kaçış yolları yaratıyor ve burada asıl mesele başlıyor. Ne yazık ki, herkesin aynı seçeneği yok. Bazıları enerji fiyat şoklarını kendi yatırımlarıyla tamponlayabiliyor. Bazıları sadece faturayı ödemeye çalışıyor. Bazıları riskten uzaklaşıyor, bazıları riskin içinde kalıyor.

Bu durum irrasyonel değil. Tam tersine oldukça insani. İnsanlar kontrol edebildikleri çözümleri tercih ediyor. Hemen fayda sağlayanı, belirsiz ama daha büyük faydaya tercih ediyor. Başkalarının katkı yapmayacağı bir sistemde kendileri katkı yapmak istemiyor. Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri de bu zaten: Bireysel çözümlerle eşitsizlik bir araya geldiğinde, servet farkı her ülkede daha da büyüyor ve düşük kaynağa sahip olanlar, kamusal çözüm devreye girmediğinde çoğu zaman korunmasız kalıyor. Sonuç olarak kolektif çözümler daha zor hale geliyor. Eşitsizlik derinleşiyor. En kırılgan olanlar, en fazla maruz kalanlar olmaya devam ediyor.

Bu yüzden son yıllarda sıkça duyduğumuz bir fikri yeniden düşünmek gerekiyor: “Krizler dönüşümü hızlandırır.” Evet, hızlandırır. Ama neyin dönüşümünü? Bu araştırma, krizlerin insanları harekete geçirdiğini ama bu hareketin çoğu zaman kolektif değil, bireysel olduğunu söylüyor. Yani dönüşüm gerçekleşiyor; ama parçalı, eşitsiz ve dışarıda kalanları daha da kırılgan hale getiren bir biçimde. Araştırmacıların bulduğu bir başka önemli nokta da şu: Kamusal çözümün ortaya çıkabildiği durumlarda iki şey öne çıkıyor: erken katkı ve koşullu iş birliği. İnsanlar başkalarının da katkı verdiğini gördüklerinde, birlikte hareket etmeye daha yatkın oluyor.  

Belki de kabul etmemiz gereken şey şu: İnsanlar dünyayı kurtarmak istemiyor değil; ama önce kendilerini kurtarmak istiyorlar. Eğer sistem bunu ödüllendiriyorsa, kolektif çözüm kendiliğinden ortaya çıkmıyor. Tasarım gerektiriyor.