Birlikte ama yalnız: Dijital solipsizm insanı nasıl tüketiyor?

“Senin gibi olmak isterdim ama olamıyorum” der kadın. “Belki ikimiz de aynı şeyden korkuyoruz” der adam. Kadın itiraz eder: “Hayır, öyle değil. Sen yalnız kalmaktan korkmuyorsun ve hiçbir şeye ihtiyacın yok, hiç kimseye ihtiyacın yok. Bensiz de yaşayabilirsin.” 

Bu diyalog, ilk gençlikte izlediğim bir filmde geçiyor. Paul Bowles’ın The Sheltering Sky isimli klasik romanından uyarlanan ve Türkiye’de Çölde Çay diye bilinen Bernardo Bertolucci filminden... 1990 tarihli bu filmi, 2000’ler kuşağı da Teoman’ın "İki Yabancı" şarkısıyla keşfetmişti. Teoman, “Yazdan kalma bir günden ya da Çölde Çay filminden bir sahne var aklımda” derken bu sahneyi mi kastetti bilemeyiz tabii ama şarkının ve filminin ruhunu en iyi damıtan sahne buydu bana kalırsa.

Herkesin hiç kimseye ihtiyacı yokmuş gibi 

O sahneyi şimdilerde izlediğimde zamanın ruhuyla da özdeşleştiriyorum. Kitap 1949, film 1990, şarkı 2000 yılında çıkmış. Sosyal medyanın hiç olmadığı zamanlar yani. Oysa bugünlerde pek çok sosyal medya profiline baktığımda hissettiğim asıl duyguyu bu repliklerde buluyorum. 

Orada herkes bir başkası ya da aslında olmak istediği kişi: Daha duyarlı, daha aktivist, daha entelektüel, daha komik, daha sorumlu. Herkes sanki yalnız kalmaktan hiç korkmuyormuş gibi. Herkesin sanki hiç kimseye ihtiyacı yokmuş gibi. Kesintisiz bir monolog hâli. “Gerçekten uzun uzun dinleyen, sessizce bitirmenizi bekleyen ve 'O değil de' diye başlayıp kendini anlatmayan insanlar nereye gitti?” sorusunu daha fazla soruyoruz sanki. 

Ana karakter sendromundan dijital solipsizme

Bu insanlık hâline daha önce “Bizim asıl büyük sorunumuz ana karakter sendromu olabilir” başlıklı bir yazıda giriş yapmıştım. Aslında tıbbi tanısı olan bir kişilik bozukluğu değildi. Tanınma ve onaylanma yönündeki çok doğal insan arzusunun hızla gelişen teknoloji karşısında bocalamasının bir diğer adıydı. 

• Bireyin hayatındaki diğer tüm insanları yan karakter, onun hikayesine hizmet eden bir figür ya da izleyici olarak görmesine verilen isimdi. 

Kısaca bencillik deyip de geçebiliriz ama geçmeyelim. Bu durumu “dijital solipsizm” olarak ele aldığımızda, bazı şeyler daha yerli yerine oturuyor. 

Solipsizm ve Ölü İnternet Teorisi

Önce solipsizmi hatırlayalım. Solipsizm (Tekbencilik) klasik felsefenin “Yalnızca benim zihnimin varlığından emin olabilirim” şeklindeki soyut sorgulamasından başlar; modern dönemde Rene Descartes tarafından da temellendirilir. Dijital solipsizm ise bu klasik felsefi problemi, dijital çağa taşıyan modern bir kavram. 

Bu görüşe göre internette, sosyal medyada veya herhangi bir dijital platformda gördüğümüz, etkileşime girdiğimiz, diğer kullanıcıların gerçekten bilinçli insan olup olmadığından emin olamayız. Bu profiller, yorumlar, makaleler hatta kişisel mesajlar; son derece gelişmiş yapay zeka modelleri, algoritmalar veya daha önceden programlanmış “felsefi zombiler” (insan gibi davranan ancak içsel bir bilinç deneyimi olmayan varlıklar) tarafından üretiliyor olabilir. 

Kısacası, bu teori, dijital evrenin bireyin bilincine sunulan devasa ve kişiselleştirilmiş bir simülasyon (Baudrillard’a atıfla) olabileceği ihtimalini akla getirir. Meşhur “ölü internet teorisi” de bunun bir yansımasıdır. 

Modern bir ayna olarak telefon

Peki bunun günlük hayata yansıması nasıl oluyor? Nihayetinde her birey, giderek artan bir şekilde, kendi zihninin ve algoritmik olarak filtrelenmiş enformasyon akışının bir yansıması olan kişiselleştirilmiş gerçeklik evrenine hapsoluyor. Bu durum, sabah uyanıp telefonu elinize aldığınız an başlıyor. 

• Burada telefonu bir ayna gibi düşünebiliriz. Çünkü dün neye baktık, nerede duraksadık, hangi videoyu sonuna kadar izledik sisteme kaydedildi. Şimdi de bize bu verilerin işlenip analiz edildiği pırıl pırıl bir akış sunuldu. 

Elbette Türkiye gündemi gibi asla kaçamayacağımız şeyler de var ama onun da kendimize özel bir versiyonunu görüyoruz. Üstelik aynı anda biz de sürekli bir performans sergiliyoruz. Sosyal medyada kendimizin ideal versiyonunu sunmak için yeterince fırsat var. Ancak gerçek benliklerimizle dijital benliklerimiz arasındaki uçurum açıldıkça da gerilim artıyor. Bu durum yalnızlık ve izolasyonu artırıyor. 

Teknoloji bencilliği teşvik ediyor

MIT Profesörü Shery Turkle, Teoman’ın "İki Yabancı" şarkısından da aşina olduğumuz “birlikte ama yalnız” sendromunu inceleyen 2011 tarihli Alone Together kitabında bu dijital bencilliği ufuk açıcı bir şekilde çerçevelendirmişti. 

Henüz üretken yapay zekanın, yani gelişmiş sohbet botlarının olmadığı ortamda, insanların gerçek bir bağ kurmanın getireceği sorumluluk ve zorluklardan kaçtığını gözlemlemiş; insanların birbirlerinden beklentisinin düştüğünü aktarmıştı. 

Turkle’a göre bu durum bencilliğin yapısal bir şekilde teşvik edilmesiydi. Teknoloji, bireyin kendi rahatlığı ve öncelikleri adına başkalarına karşı sorumluluklarından kaçması için bir zemin sağlıyordu. Sosyal medya bunun bir aşamasıydı, bizi yüz yüze görüşmelerin bazı sorumluluklarından uzaklaştırıp rahatlatmıştı. 

Buna çevrimiçi ketlenmeme etkisi (online disinhibition effect) denmişti. Olumsuz ve olumlu tarafları vardı. Yapay zeka sohbet robotlarıysa bunun çok daha ilerisine götürüyor. Shery Turkle, bu gözlemlerini yapay zeka sohbet robotlarıyla karşılaştırmalı ele aldığı yeni çalışmasında artık tehlikenin daha büyük olduğunu kaydediyor. 

Şimdi bireysel önyargılarımızı pekiştirmek için daha gelişmiş araçlarımız var. Oysa başta demokrasi olmak üzere, pek çok toplumsal bağ, farklılıklar üzerinden konuşabildiğimiz zaman mümkün olabiliyor.  

Dijital solipsizm nasıl işler? 

Tüm bu yazdıklarımızdan hareketle dijital solipsizmin işleyişini dört aşama olarak düşünebiliriz. Birinci aşama, dijital dünyaya narsistik eğilimlerle beslenen, özenle inşa ettiğimiz bir sanal benlikle adım atıyoruz. İkinci aşamada bu benlik, Shery Turkle’ın da ifade ettiği gibi karmaşık, riskli ve zor insan ilişkileri yerine, bireyin kendi konforuna öncelik veren kontrol edilebilir ilişkiler yaratıyor. Buradan kırılgan bir narsizme ulaşıyoruz. Üçüncü aşamada tüm bu ilişkileri ötekinin varlığını ve deneyimlerini ortadan kaldıran bir filtre balonu ya da yankı odasında deneyimliyoruz. 

Dördüncü aşamada ise John Suler’in tanımladığı "Solipsistik İçe Yansıtma" başlıyor. Şöyle ki, iletişimde karşıdaki kişiyi göremediğimiz, duyamadığımız ve beden dilini okuyamadığımız için, onun kişiliğini, ses tonunu ve hatta görünüşünü kendi zihnimizde, kendi beklentilerimize, arzularımıza ve korkularımıza göre "yaratırız." Bu süreçte, etkileşimde bulunduğumuz kişi, kendi özerk varlığı, duyguları ve karmaşıklığı olan bir birey olmaktan çıkar; zihnimizin içinde yarattığımız, bizim tarafımızdan yönetilen bir "karaktere" dönüşür. Bu durum da empatiyi iyice olanaksızlaştırır. 

Toplumsal ve bireysel etkileri neler? 

Dijital solipsizmin toplumsal düzeyde sonucu, ABD’deki QAnon hareketi gibi alternatif gerçeklik evrenlerinin oluşması, Incel (involuntary celibates-İstemsiz Bekarlar) gibi alt kültürlerin yükselmesi olabilir. Bireysel düzeydeyse gerçeklikten kopuşa, izolasyona, bilişsel tembelliğe, empati yoksunluğuna yol açabilir. 

Elbette madalyonun diğer yüzü de var. Aynı teknolojiler yalnızlık sorununu belli bir düzeye kadar çözebilme, kolektif topluluklar oluşturma, aidiyet ve sosyal destek potansiyeline de sahip. Bunun için algoritmik şeffaflığa, platformların kullanıcıları sadece seveceklerini düşündükleri içeriklerle değil, aynı zamanda onları şaşırtacak, onlara meydan okuyacak ve dünya görüşlerini genişletecek içeriklerle de kasıtlı olarak karşılaştıran yenilikçi tasarımlar geliştirmelerine ihtiyaç var. Aynı zamanda dijital etik, çevrimiçi güvenlik, dijital empati, eleştirel düşünme ve yapay zeka okuryazarlığını eğitim müfredatının ayrılmaz bir parçası hâline getirmek gerekiyor. Bu da “dijital vatandaşlık” kavramını gerçekten yerleştirmekle sağlanabilir.  

Yalnız olmamak nasıl bir şeydi? 

Yazının sonunda yine Sheltering Sky’a dönelim. Romanının bir yerinde adam “O kadar yalnızım ki, yalnız olmamak nasıl bir şeydi, onu bile unuttum” der. (Can Yayınları, 2019, Çev: Belkıs Dişbudak) 

Dijital solipsizmin hepimiz üzerinde henüz bu kadar büyük etki yarattığını düşünmüyorum. Ancak sosyal medyada karşılaştığım kimi aşırı sosyal, kalabalık ve mutlu profillerin gerçek hayatta nasıl da büyük bir yalnızlık içinde çırpındığını fark edince de şaşırmıyorum artık. Dijital solipsizm büyük bir konforla başlıyor ama kopuşla da bitiyor. Eğer farkında olmazsak “yalnız olmamak nasıl bir şeydi, onu bile unuttum” eşiği hiç o kadar uzak değil.