‘İletişimsiz kitle’ gerçeği: Herkese ulaşmak ama kimseyle buluşamamak

Ben çocukken, yani 1980’li yıllarda, televizyondaki sunucu “50 milyon bizi izliyor” derdi ve bu kimseye garip gelmezdi. Sonraları bunun 60 milyon, 65 milyon, hatta 70 milyon versiyonlarını da gördük. 2000’li yıllarla birlikte bu klişe bir dalga konusu olmuştu bile. Ekrana çıktığımızda ya da bir gazetenin manşetine düştüğümüzde tüm ülkenin bizi görebildiğine dair saf beklenti, televizyonun tek kanallı olduğu yıllara aitti. 

• Sonra "kitle iletişimi" dediğimiz kavram parçalanmaya başladı. Sosyal medya ile birlikte bu parçalanma zirve noktasına ulaştığını düşünmüştük; şimdi bu varsayım, bir de üretken yapay zekanın sağladığı kişiselleşme ve slop (çöp) içerik seliyle test ediliyor.  

Bir süredir üzerimden atamadığım bir duygu var. Bu duyguyu en iyi Metin Altıok’un “Evde Yoklar” şiirinden hatırladığım dizelerle anlatabilirim: 

“Bana karşı ben vardım / çaldığım kapıların ardında, / ben açtım, ben girdim / selamlaştık ilk defa.” 

Bunu sadece kendim için hissetmiyorum ama. Herkes o kadar kendi âleminde ki bir daha bu kalabalıktan ortak bir şeyler çıkmayacakmış gibi geliyor. Bu his, bu endişe belki de sosyal medyanın içine doğmuş kuşaklarda yoktur bile ama öncesini de hatırlayan biri olarak bu duygunun etrafında biraz gezinmek istiyorum. 

Bir kitle ayini olarak gazete

Siyaset bilimci Benedict Anderson, Hayali Cemaatler (Türkçede: Metis Yayınları, 2020) kitabında, matbu gazetenin ana mecra olduğu zamanlarda gazete okumayı bir kitle ayinine benzetmişti. Şöyle ki gazetesini açan kişi aynı anda binlerce başka insanın aynı şeyi yaptığını bilirdi ama onların kim olduğunu bilmezdi. 

Anderson’a göre ulusları da ancak böyle hayal edebilirdik. Yani hiç karşılaşmayacağımız insanlarla aynı sayfayı paylaştığımızı bilerek. Bugün aynı kitleyi gazeteye değil ekranlara kafayı gömmüş olarak düşünebiliriz. Fakat hepimizin ekranı farklı. 

Öyleyse elde var bir soru: Buradan nasıl bir ortak duygu çıkabilir ki?  

Sahi, biz neye kitle diyorduk? 

Eski düzeni güzellemek, idealize etmek gibi bir niyetimin olmadığını baştan söylemeliyim. Çünkü kültür sosyolojisinin kurucu babalarından Raymond Williams’ın şu sözleri (Kültür ve Toplum, İletişim Yayınları) kulağıma küpedir öğrencilikten beri: 

“Aslında kitleler yoktur; yalnızca insanları kitle olarak görmenin yolları vardır.” 

Öyle ya, bir zamanlar bütün ulusa seslendiğini sanan merkez, yani ana akım da kadınları, azınlıkları ve taşrayı dışarıda bırakıyordu. Dahası, kitle iletişimi dediğimiz şey de hiçbir zaman tek bir şey değildi. Erişim, eşzamanlılık, ortak metin, ortak gündem, ortak gerçeklik, karşılık ve hesap verebilirlikten oluşan yedi bileşenli bir bütüne kitle iletişimi diyorduk. 

Bugün onun krizinden söz ediyorsak bu paketin dağılmasından söz ediyoruz. 

Sosyal medya sosyal olmaktan çıkarken

Sosyal medya bu dağılmanın ilk aşamasıydı ama bence bildiğimiz anlamda değil. Bir dönem bencileyin endişeliler yankı odaları yahut filtre balonları mevzusuna çok kafayı taktı. “Herkes kendi yankı odasına çekildi, şimdi neler olacak?” endişesi sanıldığı kadar haklı çıkmadı. 

Burada asıl sessiz devrim, asıl endişe edilecek şey sosyal medyanın sosyal olmaktan çıkmasıydı. Meta’nın ABD’deki tekel davasında sunduğu verilere bakalım: Kullanıcılar Instagram’da zamanlarının sadece yüzde 7’sini, Facebook’ta %17’sini gerçek arkadaşlarının içeriğine ayırıyormuş. 

• Bunun anlamı şu: Sosyal medya algoritmanın programladığı ve her izleyicinin takip ettiklerinden bağımsız olarak farklı bir ekran gördüğü bir yayıncılığa dönüştü. 

Fakat buradan kitlesel izleyicinin öldüğü anlamını da çıkaramayız asla. Şubat 2026’daki Super Bowl’u yalnızca ABD’de 125 milyonu aşkın kişinin izlediği bir ortamdan söz ediyoruz. Fakat devre arası şovu için Porto Rikolu müzisyen Bad Bunny’nin seçilmesi muhafazakar kesimde tepki görünce, aynı anda YouTube üzerinden başlatılan karşı etkinlik de milyonlarca izleyiciye ulaştı. Yani ortak tören yaşıyor ama yanında kendi "karşı töreni" de mümkün oluyor. 

İletişimsiz kitle

Bugün sosyal medyanın parçaladığı bu katmana bir de üretken yapay zeka, yani sohbet botları eklendi. Evet, sosyal medya algoritmaları herkese farklı bir seçki sunuyordu ama seçkideki içerikler hâlâ başkalarının da görebildiği ortak içeriklerdi. Yapay zeka ise herkese kendisi için yazılmış, başka kimsenin göremediği bir içerik sunuyor. 

Fakat burada şöyle bir paradoks da var. Kişiye özel görünen bu metinler sanıldığından çok daha fazla birbirine benziyor. 2024’te yapılan bir deneyde GPT-4’ten fikir alınarak yazılan öyküler tek tek daha yaratıcı bulunmuştu. Ancak bir sorun vardı: Hepsi birbirine daha çok benziyordu. 

Bu dönüşüm de belki bireyin kazanması gibi görünüyor ama toplumun genel fikir yelpazesi daralıyor. Öyleyse yüz milyonlarla ayrı ayrı konuşan bir avuç model, yapısal olarak tarihin en kitlesel medyası sayılabilir. Eskisinden farklı olarak eski zamanların okuru başkalarının da aynı şeyi okuduğunu biliyordu. Sohbet botu kullanıcısı ise kendini bir özel diyaloğun içinde sanıyor. 

• Öyleyse kitle var ama kitle bilinci olduğu söylenemez. Buna olsa olsa “iletişimsiz kitle” denilebilir.

Bu merkezileşmenin somut bedelleri var. Temmuz 2025’te xAI’de yaşanan bir talimat değişikliğini hatırlayalım. Sohbet robotu Grok, X’te bir gecede değişti ve kendine “MechaHitler” dedi. Yani birkaç satırlık bir sistem talimatı, milyonların diyalogda olduğu bir sesin tonunu bir gecede değiştirebildi. 

Bu, herhangi bir başyazıdan, manşetten, prime time yayınından daha güçlü ama onlardan daha az hesap verebilir bir mekanizma. Yine de bu gücü abartıp paniğe kapılmayalım: Seçim dönemlerinde yapay zeka dezenformasyonunun sonuçlara etkisine ilişkin güçlü bir kanıt yok. Bana kalırsa asıl tehlike yavaş işleyen süreçlerde zaten. 

Güvenin aşınması, ifadenin tekdüzeleşmesi ve bilgiye erişimin hesap vermeyen birkaç modelde toplanması uzun vadede çok daha zarar verici. Yalanlardan ziyade doğru söyleyenlerin ciddiye alınmamasına odaklanmak daha doğru. 

Gündem belirlemeden cümle belirlemeye

Bu aşınmanın içinde yapay zekanın başka bir boyutu daha var. Eskiden kitle medyası dediğimiz şey neyi düşüneceğimizi belirliyordu. Eleştirisi de bunun üzerinden yükseliyordu. Yapay zekanın işlevi ise nasıl düşündüğümüzden, düşüncelerimizi hangi cümlelerle kurduğumuza kadar uzanıyor. 

Adı üzerinde, bunlar birer dil modeli; kültür de dilin içinde yeşerir. Metinlerimizi toparlamak ve argümanlarımızı kurmak için aynı birkaç modele başvurdukça risk büyüyor. İşin çok başındayız; şu an faydası daha ağır basıyor olabilir ama bu teknoloji içselleştikçe asıl risk hepimizin birbirine benzeyen cümlelerle düşünmesi olabilir. 

Önceden "gündem belirleme" vardı ve önemliydi. Hâlâ da öyle ama bu teknolojinin içinde ilerledikçe iş gündem belirlemeden cümle belirlemeye kadar iniyor. Eskiden bildiğimiz kitle iletişimi kavramının taşıdığı soru ise öylece duruyor: Birbirini tanımayan insanlar ortak bir dünyada nasıl buluşur? Bu soruyu cevaplamak için kavramdan vazgeçmek yerine onu yeniden tanımlamak daha akılcı olabilir. 

Kitle iletişimini bir yapı olarak değil, bir işlev olarak düşünelim. Buna, birbirini tanımayanlar arasında ortak bir referans noktası kuran ve bundan sorumlu tutulabilen kamusal hitap diyebiliriz.  

1.000 gerçek hayran fenomeni

Bu kamusal hitap günümüzde nasıl dönüşüyor? Hatırlayanlar vardır, 2008’de Kevin Kelly, internet çağının önemli fikirlerinden birini ortaya attı. Ona göre, bir yazar ya da gazeteci, her biri yılda yaklaşık 100 dolar ödeyen bin sadık hayranla geçinebilirdi. Bu, bir anlamda kitle medyasına hâlâ ihtiyaç olup olmadığını sorgulamaktı. 

“1.000 gerçek hayran” o tarihten itibaren niş yayıncılığın manifestosu oldu. Hayal kısmen gerçekleşti ama ortaya bir orta sınıf çıkmadı. Burada sivri bir piramitten başka bir şey yoktu. YouTube’in ilk on yılını inceleyen araştırmalara göre kanalların yüzde üçü izlemelerin yaklaşık yüzde seksen beşini topluyordu. Zaten gelir modeli krizi içinde olan yayıncılar da bu yola yöneldi. 

• Aposto’daki bu yazıyı da muhtemelen bir abonelik, yani ödeme duvarının ardından okuyorsunuz örneğin. Bu, bir hayatta kalma stratejisi nihayetinde. Fakat şu da ortada: Zengin ülkelerde bile habere para ödeyenlerin oranı yıllardır yüzde 17-18’lerde takılı kalmış durumda. 

İşte buradan da bir bilgi aristokrasisi tezi ortaya çıkıyor. Nathan J. Robinson’un 2020 yılında Current Affairs’teki yazısına attığı başlık çok çarpıcı: Hakikat ödeme duvarının arkasında, yalanlar bedava. Kendini haber sitesi gibi sunan yapay zeka içerik çiftlikleri her yerde. 

Üstelik bu aristokrasi yalnızca parayla da açıklanamaz. Aynı zamanda kültürel sermayeyi anlatıyor. Çünkü bilgi bolluğu çağında asıl ayrıcalık gürültüyü süzebilmekten geçiyor. Eğitimli, meraklı ve çoğunlukla da paralı kesimler bilgiyi daha hızlı edindikçe makas açılıyor. Bana kalırsa bu tez, aynı zamanda iletişimin aslına rücu etmesi gibi okunabilir. 

Çünkü doğru bilgiye ücretli olarak ulaşan seçkinler kitle medyasından önce de vardı. 16. yüzyılda Venedik’te elyazması bültenler sadece seçkin abonelerin ulaşabildiği bir ayrıcalıktı. Yani gazetecilik de biraz başladığı yere dönmüş gibi ama eskisinden farklı olarak bugün ücretsiz kaliteli habercilik de var. Fakat büyük bir gürültünün içinde boğulmuş durumda. 

Türkiye’nin kendine has gerçekliği

Olaya Türkiye perspektifinden bakarsak tablo biraz farklılaşıyor. Kitle iletişimi kısmen yaşıyor diyebiliriz ama ortak gerçeklik giderek zayıflıyor. Reuters Enstitüsü araştırmasına göre Türkiye’de habere güven %28’e kadar gerilemiş durumda ama asıl önemlisi nüfusun yüzde 60’ından fazlasının haberden kaçınma eğilimi gösteriyor olması. Bu da hepimizi daha yalnız hissettiriyor. 

Dışlanan gazeteciler Youtube’a kaçtı. Bazıları milyonlara ulaşıyor ve geleneksel medyayı katlıyor. Bunlar önemli ama Türkiye’de mikro medya yıldızlığının asıl riski kırılganlık. YouTube kanalındaki sözleri yüzünden Fatih Altaylı’nın yaşadığı malum. Kısa süre önce tahliye edilen komedyen Deniz Göktaş da Türkiye’nin dört bir yanında, hatta yurt dışında sahnelediği gösterisi YouTube’a yüklenince tutuklanmıştı. 

Yani bizim gerçeklerimiz farklı ama bunun içinde platform zulmü de var. Google’ın algoritma güncellemelerinin bağımsız sitelerde %80’e varan trafik kayıpları yaratması ve bazılarının bu yüzden kapanması da erişime endeksli yayıncılığın ne denli riskli olduğunu daha yenilerde gösterdi. Türkiye’de eleştirel haberciliğin büyük ölçüde bedava olmasını bu zorluklarla birlikte okumak gerekir.  

Oligarşi ve aristokrasi ayrı katlarda yaşıyor

Peki, o zaman günümüzde kitle medyasının durumu için oligarşiden mi yoksa aristokrasiden mi söz etmeliyiz? Bana kalırsa ikisi de var ama binanın ayrı katlarında yaşıyor. Zemin katta üretim yaşıyor. Hukuki riskleri bir yana bırakırsak ses ve görüntü gerçekten demokratikleşti. Telefonu olan herkes yayın yapabilir nihayetinde. 

Bir üst katta dikkat ve gelir var. Bunlar eskisinden de küçük bir grubun elinde toplanıyor. Burası oligarşinin katı. Bir üst katta ise kaliteli bilgi var. Parası, zamanı ve ilgisi olanlara ayrılmış. Burada da aristokrasi yaşıyor. Çatıda ise kuralları yazan, rantı toplayan ve artık metinleri (içeriği) de üretebilen platformlar ve yapay zeka devleri var. 

Kitle medyası çağında oligarşi üretim kısmındaydı. Üretim pahalıydı ve büyük ölçüde ulusaldı. Bugün üretim herkese açık ama dağıtım ve dikkat küresel şirketlerin elinde. 

Asıl sorun kitle iletişiminin sorumsuzluğu

Öyleyse başlangıçtaki sorumuza geri dönelim: Kitle iletişimi hâlâ mümkün mü? Bu sorunun cevabı evet ama parçalı olarak. Erişim tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar güçlü. Eşzamanlılık, evet, biraz seyreldi ama canlı. Burada en çok aşınan bileşen "ortak metin". Bu da ortak gerçekliği tehdit ediyor. Kağıt üzerinde bolca karşılık var ama cevaplar birbirine değmiyor bile, insanlar buluşamıyor. 

Bana kalırsa en büyük kayıp hesap verebilirlikte. Gazetenin bir künyesi vardı. Örneğin ben bu yazıya imzamı atıyorum; yayın yönetmeni de yayımlayan kurum da sorumluluğunu alıyor. Fakat ne algoritmanın ne de modelin böyle bir sorumluluğu yok. Öyleyse bugünün asıl sorunu, kitle iletişiminin sorumsuzluğu diyebiliriz. Bunu kitle iletişiminin imkansızlığıyla karıştırmayalım. 

O zaman nasıl buluşacağız? 

Metin Altıok girişte bahsettiğim şiirde, “bekliyorum bir kapının önünde / cebimde yazılmamış bir mektupla” da diyordu. Önünde beklediğimiz kapı bu ve cebimizdeki yazılmamış mektuba da ancak şunları yazabiliriz: “Böyle bir ortamda birbirini tanımayan insanlar nasıl ortak bir dünyada buluşabilir?” derseniz tek bir yol var. O da bu buluşmayı sağlayanların hesap verebilir hâle getirilmesi. 

Yani kitle etkisi yaratan her sistem, adı ne olursa olsun, bir kitle medyası gibi hesap vermeli. Kitle iletişimini, ortak gerçekliği, ortak duyguyu ve nihayetinde demokrasileri ancak böyle koruyabiliriz.