Boş profiller nesli: Dijital kuşak sosyal medyada neden sessiz?

Sosyal medya, 2000 sonrası nesil için artık bir sahne değil, haddinden fazla kalabalık bir oda. Çocuklukları kameralarla, ergenlikleri sosyal medya paylaşımlarıyla geçen bu kuşak, her anları arşivlenen bir nesil olarak görünürlüğü özgürlükten ziyade bir yük olarak görüyor. Diğer kuşaklar, ardı ardına yaptıkları paylaşımlarla adeta “Ben buradayım” diye bağırırken bu nesil, derin bir sessizlikle sosyal medyadaki kalabalığın içinde kaybolmayı seçiyor. 

Bu yaygın pratik, sosyal statü anlayışında derin bir dönüşüme de yol açıyor. Zira 2000 sonrası nesil, sosyal medyada hiç paylaşım yapmamayı “havalı”, çok sık gönderi paylaşmayı ise “utanç verici” buluyor. Genç kuşakların sosyal medya kullanımı, direkt mesajlar (DM), hikayeler ve "Yakın Arkadaşlar" gibi daha kişisel alanlara kayarken ilk kez bir kuşak, görünmemeyi seçerek kendi alanını koruyor. 

• Dünya genelinde sosyal medya kullanıcıları arasındaki paylaşım yapma eğilimi, giderek artan oranda azalıyor. Web 2.0’ın sunduğu nimetler, pazar doygunluğuna ulaşırken birçok kullanıcı, içerik üreticiliğinden tüketime geçiş yapıyor. Fakat 2000 sonrası nesilde bu eğilimin çok daha belirgin olduğu görülüyor.

25 yaş altı kullanıcıların büyük bir çoğunluğu, Instagram’da neredeyse hiç gönderi paylaşmıyor, paylaşırsa hızlıca arşivliyor, profil ızgarasını boş tutuyor ve yalnızca hikaye paylaşmayı seçiyor. Trendler kadar, görünürlük, samimiyet ve statü algısındaki köklü dönüşüm de bu sessizliğin ardında yatan nedenlerden.

Elbette sosyal medya devleri de kasıtlı olarak boş bırakılan profillerin farkında. Meta’nın kültürel istihbarat lideri Kim Garcia Rezonable, bir röportajında “Sıfır Izgara” olarak da anılan bu trendin giderek büyüyen bir fenomen olduğuna işaret etmişti. Rezonable ayrıca, kamusal bir çağda büyüyen Z kuşağının büyürken Y kuşağı gibi keşfedeceği, tuhaf davranabileceği ya da kendisini çözümleyebileceği özel alanlara sahip olmadığına dikkat çekmişti. 

Meta’nın Instagram operasyonlarını yöneten Adam Mosseri ise geçen yıl platformun kaynaklarını diğer sekmelerden DM’e kaydırdığını açıklamıştı. Mosseri, genç kullanıcıların hikayelerde geçirdiklerinden daha fazla zamanı DM’de geçirdiğini, akışta geçirdiklerinden daha fazla zamanı da hikayelerde geçirdiğini de sözlerine eklemişti. 

• Benzer şekilde Instagram da genç kullanıcıların çoğunlukla profil ızgaralarını boş bıraktıklarını, yakın arkadaşlarıyla paylaşım yapmak için ise sahte Instagram hesapları oluşturduklarını dile getirmişti. 

Rakamlar ne diyor? 

Son dönemlerde yapılan araştırmalar da bu açıklamalarla tutarlı bir tablo çiziyor. Birleşik Krallık hükümetinin medya denetim organı Ofcom’un bu yılın Mayıs ayında yayımladığı "Çocuklar ve Ebeveynler: Medya Kullanımı ve Tutumları Raporu", çocukların ve gençlerin sosyal ağları öncelikli olarak içerik üretmek ve gönderi paylaşmak yerine, içerik tüketmek için kullandığını ortaya koydu. 

Çalışmaya göre 2024’te 8-17 yaş arası kullanıcıların sosyal medyada pasif kullanıcılar olma eğilimi daha yüksekti. Geçen yıl en az bir sosyal medya platformu kullanan 8-17 yaş arası çocukların %70’i pasifti. Bu kullanıcıların %41’i, sosyal medyayı başka paylaşımlara beğeni atmak ve diğer hesapları takip etmek için kullanırken %29’u sadece içerik okudu ve izledi. 

Çalışma, 8-17 yaş arasındaki kullanıcıların yalnızca %29’unun aktif olduğunu gösterdi. Aktif çocuk kullanıcıların %85’i yorum paylaşırken %77’si başka gönderileri, %74’ü ise kendi gönderilerini paylaştı. 16-17 yaşındaki kullanıcıların sosyal medyayı aktif kullanma olasılığı, daha küçük kullanıcılara göre daha yüksek olsa da bu kullanıcıların da içerik paylaşma oranı 2023’teki %85’ten %76’ya düştü. 

• Çalışma ekibi, çocuk ve genç kullanıcıların sosyal medyayı öncelikli olarak içerik tüketimi için kullanmaya devam ettiğine, nadiren kendi içeriklerini üretip paylaştıklarına ve paylaşım yaptıklarında da gelecek negatif tepkilere ilişkin riskleri azaltmak için önceden belirlenen şablon ve trendleri takip etme eğilimi gösterdiklerine işaret etti. 

• Ayrıca sosyal medya kullanan çocukların yalnızca %16’sının, profilinde herkesin görebileceği bir fotoğrafı bulunduğu tespit edildi. Çocukların %33’ü, profil resminde bir avatar kullanmayı tercih ederken %30’u, profilinde kendi fotoğrafına yalnızca arkadaşlarının ve tanıdıklarının görebileceği şekilde yer verdi. 

Benzer şekilde Vidmob’un bu yıl yayımladığı bir araştırma da genç sosyal medya kullanıcılarının ürettiklerinden çok daha fazla içerik tükettiğini ve Instagram’daki Z kuşağı kullanıcıların %39’unun içerik ürettiğini, %70’inin ise paylaşılan içeriklerin tüketicisi olduğunu gösterdi. 

Gönderi paylaşma pratiği, giderek artan oranda yok olurken hikayelerin hem tüm kullanıcılar hem de genç kullanıcılar tarafından yaygın biçimde kullanıldığı görüldü. Demandsage tarafından derlenen veriler de her 10 Instagram kullanıcısından 9’unun, her gün hikaye paylaştığına işaret etti. 

Genç neslin dijital sessizliğinin altında ne yatıyor? 

2000 sonrası nesil, sosyal medyada gönderi paylaşmama eğilimini farklı nedenlerle açıklasa da bu gerekçeler birkaç temel noktada buluşuyor. Bu nedenlerin başında gönderi paylaşmanın “utanç verici” bir durum gibi görülmesi eğilimi geliyor. 

• Örneğin Aposto’ya konuşan 22 yaşındaki Toprak, çok sık gönderi paylaşan kullanıcıların arkadaş grubunda “ilgi meraklısı” olarak nitelendiğini söylüyor. İstanbul’da ikamet eden Toprak, hikayenin ise tek seferlik ve kaybolup giden bir paylaşım alanı sunarak daha güvenli bir alan yarattığını dile getiriyor. 

Ankara’da ikamet eden 24 yaşındaki Şahin de sık gönderi paylaşmanın kişinin “ilgi meraklısı” olarak algılanmasına neden olduğu yönündeki görüşü paylaşıyor. Şahin, kişisel paylaşımlarının yapay zeka eğitiminde kullanılan verilere dönüşeceğinden duyduğu endişeyi paylaşım yapmamasına gerekçe gösteriyor. 

Eğitimine ABD'de devam eden 20 yaşındaki Burçin ise "Paylaşım yapmamak daha güvende hissettiriyor" diyor. Sosyal medyada insanların daha çok kendilerini ve anılarını paylaştığını vurgulayan Yurt, "Bunları paylaşmıyorsam anonim devam etmenin daha mantıklı olduğunu düşünüyorum" ifadelerini kullanıyor. 

Bunun yanında aşırı özfarkındalık ve sosyal tepki endişesi de bir başka gerekçe olarak öne çıkıyor. İnsanların ne düşüneceğinden az da olsa tedirgin olduğunu belirten ve genç kuşağın paylaşmama eğilimiyle tutarlı bir biçimde adını paylaşmak istemeyen 21 yaşındaki B., “Aslında insanların fikirleri pek umrumda olmaz. Ama paylaşım yaparken ufak da olsa bir baskı hissediyorum. Dışarıda benim hakkımda ne düşündükleri hiç umrumda değil ama gönderi paylaşırken gerçekten bir baskı oluştuğunu hissediyorum” diyor. 

Benzer şekilde 18 yaşındaki Emir Han da Aposto’ya verdiği görüşte “İnsanların görüp dalga geçmesi ve eleştirmesi ihtimali hoşuma gitmiyor ve anksiyetemi tetikliyor” ifadelerini kullanıyor. Çevresindeki arkadaşları çok sık paylaşım yapan insanlar olmadığı için kendisinin de paylaşım yapmadığına dikkat çeken 19 yaşındaki K. ise “Acaba ne derler?’ anksiyetesi genelde her zaman mevcut” diyor. 

21 yaşındaki Egemen ise “Birçok insanın her konuda fikri olduğu için ve saçma sapan yargılarda bulundukları için paylaşımda bulunmuyoruz. Paylaşsak bile sayılı yakın olduğumuz insanın görebileceği şekilde paylaşıyoruz” diyerek bir açıdan Yakın Arkadaşlar’ın genç kuşaklardaki yaygın kullanımına açıklama getiriyor. 

Öte yandan gizlilik arayışının da bir başka yaygın gerekçe olduğu görülüyor. Kastamonu’da ikamet eden ve adını paylaşmak istemeyen 20 yaşındaki H., “Ben orada sürekli herkesin girip girip bakacağı fotoğraflarımı paylaşmak istemiyorum” diyor. Hesap ne kadar gizli olursa olsun herkesin bir şekilde paylaşımlara erişebildiğini vurgulayan H., “Daha gizli olması gerekiyor gibi hissediyorum. O yüzden sürekli profilde sabit duracak bir gönderidense hikayeleri kullanmayı daha çok seviyorum” ifadelerini kullanıyor. 

H., ânı anda yaşamak istediğini ve her an telefonun elinde olmasını sevmediğini de sözlerine ekliyor. 

‘Rastgele insanların ne yaptığımı görmesi gerekmiyor’

21 yaşındaki Samet, yalnızca “Pek düşünmedim, sanırım kendi yaşantımı göstermeyi pek sevmiyorum” derken adını paylaşmak istemeyen yaşıtı F., “Her yaptığım şeyi insanların gözüne sokmayı sevmiyorum. Görmeleri gerekmiyor. Ancak çok sevindiğim bir gelişme olursa paylaşırım. Ama yine kendi hayatımı paylaşmam” ifadelerini kullanıyor.

Sosyal medyada paylaşım yapmayı gerekli görmediğini vurgulayan 22 yaşındaki Y. de “Genel olarak sosyal medyayı paylaşım yapmak için kullanmıyorum. Arkadaşlarımın hepsini yüz yüze görüyorum. O yüzden hepsine yüz yüzeyken veya telefonla konuşurken olan biteni anlatabilirim. Açıkçası rastgele insanların benim ne yaptığımı görmesi çok gerekli değil” diyor. 

Sosyal anksiyetenin yarattığı özgüven açığı da paylaşım yapmamakta kritik bir gerekçe olarak öne çıkıyor. Çok güzel bir fotoğrafı olmadığı sürece paylaşmak istemediğini vurgulayan 20 yaşındaki Umut, “Poz vermeyi bilmiyorum. O yüzden fotoğraf paylaşmayı sevmiyorum” diyor. 

24 yaşındaki Muratcan ise “Gereksiz buluyorum. Benim hayatım neden birinin ilgisini çeksin veya bakmak istesin?” derken İstanbul’da ikamet eden 20 yaşındaki G., profil fotoğrafına uygun bir fotoğrafı olmadığını, gönderi paylaşmadığını ve yalnızca hikaye odaklı "Öne Çıkanlar" özelliğini kullandığını dile getiriyor. G. ayrıca, “Yeni ya da eski takipçilerimin profile girip bir gönderiyi beğenmesi ya da beğeniyi geri çekmesi beni rahatsız ediyor” ifadelerini kullanıyor.

Boş profillerin ardındaki 5 ana neden 

Aposto’ya konuşan genç kullanıcıların görüşleri, boş profillerin ardında 5 ana neden yattığını ortaya koyuyor. 

1. Kalıcılıktan kaçış eğilimi: 2000 sonrası nesil, kalıcı içerik fikrini rahatsız edici buluyor. Gönderi, bir arşiv gibi geçmişteki her yaşanmışlığın her an profilde durması anlamına geliyor. Hikaye ise 24 saatlik, geçici ve anı odaklı bir paylaşım alanı sunuyor. Bu geçicilik, pişman olma ya da yargılanma riskini azaltıyor. 

Bunun yanında artık herkesin kim olduğunun bilinmesinin yarattığı aşırı bilinirlik, genç kuşaklarda anonim olma isteği yaratıyor. Hikayelerde ve Yakın Arkadaşlar’da paylaşım yapmak, dijital anonimliği bir açıdan mümkün kılıyor. Kullanıcılar, bu şekilde görünüyor ama kayıtlarda kalmıyor. 

2. Kendini ciddiye almama estetiği: Instagram’ın ilk döneminde estetik ve mükemmel pozlar normal karşılanırken bugün fazla özenilmiş, planlı ve ciddi bir paylaşım cringe, yani utanç verici olarak nitelendiriliyor. Yeni kuşak, havalı görünmenin yolunun umursamaz görünmekten geçtiğini düşünüyor. Bu yüzden hikayede spontane bir selfie paylaşmak, samimi görülüyor. Poz verip gönderi atmak ise fazla istekli bir imaj yaratıyor. Yani esasında görünürlük hâlâ isteniyor ama görünür olmaya istekli görünmek, utanç verici bulunuyor. 

Benzer şekilde eskiden gönderi paylaşmak, bir statü göstergesiyken şimdi statü gizlilikte yatıyor. Çok paylaşım yapmamak, kullanıcı hakkında az şey bilinmesi ve gizemli ama aktif görünmek, yeni statü sembolleri olarak algılanıyor. 

3. Performans yorgunluğu: Sosyal medyayla büyüyen 2000 sonrası nesil, “Ne kadar beğeni aldım?” veya “Nasıl görünüyorum?” sorularıyla dolu performans alanından sıkılmış durumda. Bu yorgunluk, yüksek etkileşim baskısına tepki olarak gönderi paylaşımını azaltıyor. Hikaye paylaşmak ise geri bildirimi sınırlı olduğu için daha risksiz görülüyor. Hikayeyi yalnızca kişinin yakın çevresi görüyor. Beğeni sayısı ise yalnızca kişinin kendisi tarafından görülebiliyor. 

Aşırı özfarkındalık da bu performans yorgunluğunu tetikliyor. Her hareketinin kayıt altına alındığı bir çağda büyüyen 2000 sonrası nesil, bu kuşağın üyelerini sürekli kendilerine dışarıdan bakan bireyler hâline getiriyor. Dolayısıyla bu kuşak, gönderi paylaşırken artık sadece “Ben bu fotoğrafı beğeniyor muyum?” diye düşünmüyor; aynı zamanda “Bu paylaşım beni nasıl gösterir?”, “Kim ne düşünür?” ya da “Komik görünür müyüm?” soruları da devreye giriyor.

4. Gönderinin kurumsallaşması: Gönderi, artık birçok kişi tarafından “influencer işi” olarak kodlanıyor ve ürün yerleştirme, sponsorlu içerik ve marka estetiğiyle özdeşleştiriliyor. Bu yüzden sıradan bir kullanıcı için gönderi paylaşmak, “reklam yapıyormuş” veya “kendini markalaştırıyormuş” gibi görünmek anlamına gelebiliyor. Sıradan kullanıcılar, “Benim paylaşımım burada ne kadar yer bulur ki?” duygusuna da kapılabiliyor. 

5. Özel halka kültürü: Yeni kuşak, kimliğini herkese açık biçimde değil, farklı küçük çevrelere göre şekillendiriyor. Bu nedenle “Yakın Arkadaşlar” ve Discord grupları gibi mikro topluluklarda var olmak, geniş bir kitleyle gönderi paylaşmaktan daha anlamlı bir hâle geliyor. Bunun yanında yakın çevrenin içeri alındığı özel halka, genç kullanıcılar için daha az filtre gerekliliği ve daha az yargı anlamına geliyor. 

Perspektif: Tüm bu bulgular, paylaşmamanın artık bir tür sosyal statü ve duygusal korunma biçimi hâline geldiğini ortaya koyuyor. Dijital kuşağın sessizliği, ne umursamama ne de apolitik bir tutumdan kaynaklanıyor. Genç kuşak, aksine aşırı görünürlüğün yarattığı duygusal yorgunluğa tepki veriyor. Görünürlüğün sıradan hâle geldiği ve değersizleştiği bir çağda var olmanın en güçlü biçimlerinden birinin daha az görünmek olduğu kanaatine varan bu kuşak, görünmemeyi seçerek bir biçimde kendi alanını koruyor.