Çeşitlilikten Uyuma: Biyoçeşitlilik Krizi ve Yaşamın Geleceği

Prof. Dr. Utku Perktaş

Hayatın mozaiği biyoçeşitlilik ile şekillenir ve bu zenginlik, dünyamızı tüm canlılar için yaşanır kılar. Önceki iki yazımda, bu temel ilkenin çeşitli yönlerini ele aldım. Bu yazı serisinden alabileceğimiz en kritik mesaj şudur: Çeşitlilik, dünyamızda hayatın süregelmesinin temel taşıdır. Bu serinin kapanışında ise çeşitlilik kavramını biraz daha açmaya çalışacağım ve biyoçeşitlilik kriziyle deneyimlediğimiz kayıpların ne kadar kötü olabileceğinden bahsedeceğim.

Çeşitlilik; birlikte yaşamanın olmazsa olmazı…

Çeşitlilik, hem insan topluluklarında hem de doğal dünyada, evrimin ve birlikte yaşamanın temelini oluşturan bir kavram, hatta daha doğru bir ifadeyle, çeşitlilik yaşamı mümkün hale getiriyor. Bu kavrama biyoloji kökünü de eklediğimizde bu yazı serisinin ana ekseninde yer alan "biyoçeşitlilik" kavramına geliyoruz, yani bugünün 3.8 milyarlık dünya mirasından bahsetmemiz gerekiyor. Yani, genlerden ekosistemlere kadar tüm seviyelerinde Dünya'daki yaşam çeşitliliğini ifade eden bir kavramdan ve yaşamı mümkün kılan evrimsel, ekolojik ve kültürel süreçleri kapsayan bir çatıdan bahsediyorum. Tekrar olmasın önceki iki yazıda biyoçeşitlilik kavramıyla ne anlatmak istediğimden bahsettim. Bu yazıda bu çeşitliliğin farklı bir türünden bahsedip biyoçeşitlilik kayıplarının ne kadar kötü boyutlara ulaştığından bahsetmeye çalışacağım. Biyoçeşitlilik esasında karmaşık süreçleri içeren bir kavram. Bu karmaşık süreçleri anlamanın yollarından biri, bazı türlerin belirli bir alanda uzmanlaşmasına odaklanmak olabilir. Örneğin, farklı kuş türlerinin sıra dışı gagaları ve vücut yapıları, onları farklı yiyecek kaynaklarına yönlendirir. Bazen, türlerin sahip olduğu donanımlardan çok, davranışlarında gözlemlenen çeşitlilik, bu doğada gözlemlediğimiz uyumun anahtarı olarak kabul edilir.

Kuş gözlemcileri, aynı ağaçta beslenen, benzer görünümlü kuş türlerini ayırt etmenin heyecanını iyi bilirler. Biyologlar için ise merak konusu, bu kadar çok birbirine benzeyen türün yakın çevrelerde ya da aynı ortamda nasıl bir arada bulunabildiğidir. Bir örnek olarak Amerika'nın orman ötleğenleri, bunun yani niş olarak tanımladığımız doğadaki görevleri ile ekolojik etkileşimlerine (burada niş kavramından bahsediyorum) ilişkin çeşitliliğinin güzel bir örneğini sunar. Ötleğenler, ormanın belirli bölümlerinde, hatta bazen tek bir ağacın özel kısımlarında, kendilerine has bir yaşam tarzı geliştirmişlerdir.

1950'lerde, önemli ekologlardan Robert MacArthur, Maine ormanlarında üreyen beş ötleğen türünün beslenme alışkanlıklarını doktora çalışması kapsamında incelemiş ve her birinin beslenme davranışında belirgin bir uzmanlaşma modeli keşfetmişti. Bu ötleğenler, ladin ağaçlarının farklı bölümlerini tercih ediyor ve tercih ettikleri bölgelerde de her bir tür kendine özgü bir beslenme stratejisi gösteriyordu. MacArthur'un çalışması, Darwin'in 'doğanın ekonomisi' kavramını canlı bir şekilde örneklendiren bir çalışmaydı. Örneğin, MacArthur, çalışmasında, ladin ağaçlarının tepelerinde kaplan ötleğenleri (Setophaga tigrina) ve turuncu boğazlı ötleğenlerin (Setophaga fusca) hakim olduğunu, her bir türün beslenme stratejilerinin de farklı olduğunu bulmuştu. Kestane gerdanlı ötleğenler (Setophaga castanea) gibi bazı türler daha muhafazakar davranışlar sergilerken, alışkanlıklar ve alan kullanımı açısından en genel olanlar yeşil sırtlı ötleğenlerdi (Setophaga virens). Yeşil sırtlı ötleğen diğer tüm türlerden daha fazla zamanı ağaçların dibinde geçirirken, aynı zamanda ağacın tepesinde de görülebiliyordu. Kaplan ötleğenleri gibi böcek avlayan kestane gerdanlı ötleğenler de sinsice ve ağaçtan ağaca en çok hareket eden tür olarak kendini gösteriyordu. 

Bugün bile kuş gözlemcileri, MacArthur'un çalışmasını yinelemeye çalışsalar da, tam olarak aynı tür kombinasyonlarını aynı ağaç kısımlarında bulamayabilirler. Bunun sebebi, kuş popülasyonlarının ve bireylerin sürekli olarak çevresel değişikliklere uyum sağlamasıdır. MacArthur'un çalışması, ladin tomurcuk kurtlarının bolluğunun kaplan ötleğenlerinde nüfus artışına yol açtığı bir dönemi yansıtır. Bu, türlerin doğadaki ekolojik etkileşimlerinin, görevlerinin, yani nişlerinin statik olmadığını, kaynaklar, farklı rakipler ve iklimsel farklılıklarla dinamik bir şekilde uyum sağlayan esnek uzmanlık alanları olduğunu bize gösterir.

_{Fotoğraf: Kestane gerdanlı ötleğen (Setophaga castanea)}

Günümüzdeki biyoçeşitlilik kayıplarına örnekler…

Eğer çeşitliliği hayatın temel taşı olarak görüyorsak, mevcut biyoçeşitlilik krizi, gezegenimizdeki birçok tür için yaşamın kapılarını kalıcı olarak kapatan bir kilit rolü oynuyor diyebiliriz. Mesela Kuzey Amerika’da sınırlı bir alanda üreyen ve Kasya çaprazgagası (Loxia sinesciuris) olarak bilinen bir ötücü kuş türünün iklim değişikliği nedeniyle son 20 yıl içinde tehdit altına girdiğini biliyoruz. İklim değişikliği, bu türe hızlı bir düşüş yaşatmış ve 2003 ile 2011 arasında türün popülasyonu yüzde seksen oranında azalmıştır. Bu, daha yüksek sıcaklıkların türün bulunduğu orman alanlarında yangın etkilerini taklit ederek bölgedeki ağaçların kozalaklarının tohumlarını erken bırakmasına neden olmuş ve böylece yerli çaprazgagaların bağlı olduğu sabit besin kaynağı ortadan kalkmıştır. Avrupa’da, İsveç ve İskoçya'daki çaprazgaga türleri için de yapılan iklim projeksiyonları da benzer şekilde tehlikeli görünmektedir. Biyoçeşitliliğin evriminde meşakkatli yollardan geçerek son 200 milyon yılda çeşitlenen kuş türlerinin bu derece hızlı yok oluşlarla ortadan kalkması gezegen için çok korkutucu.

_{Fotoğraf: Yeşil sırtlı ötleğen (Setophaga virens)}

Güney Amerika’nın And Dağları üzerinde küresel ısınma nedeniyle son 30 yıl içinde yüksek rakımlarda üreyen endemik kuş türlerinin yok olduğu da farklı bir akademik çalışmanın konusu olmuş. Az önce bahsettiğim gibi evrimin zor yollarından geçerek milyonlarca yılda ortaya çıkan ve hayatta kalmayı başaran bu türlerin 30 yıl gibi çok kısa sürelerde yok oluyor olması gezegendeki yaşam formlarının tamamı için kulağa hoş gelen bir şey değil.

Biyoçeşitlilik, yalnızca çeşitli türlerin zenginliği değil, aynı zamanda ekolojik denge ve sağlıklı ekosistemler için de olmazsa olmaz bir unsur olarak algılanmalı.

Örnek olarak verdiğim MacArthur'un ötleğenler üzerindeki öncü çalışması, çeşitliliğin yalnızca doğal dünyanın eşsiz yapısı ve karmaşıklığına dikkat çekmekle kalmıyor, aynı zamanda hayatta kalma ile uyum yeteneği arasındaki destekleyici etkiyi gözler önüne seriyor. Ancak karşı karşıya kaldığımız acil tehditler, biyoçeşitlilik zenginliğimizin hızla azaldığını ve gezegenimizin sağlığının biyoçeşitlilik kriziyle kritik bir dönüm noktasında olduğunu ortaya koymaktadır. Şimdi, yaşamın kapılarını gelecek nesiller için açık tutmak, her birimizin üzerine düşen bir sorumluluk ve bu sorumluluk, karar vericilerin, bilim insanlarının ve toplumun her bireyinin kolektif çabalarını gerektirmektedir. Biyoçeşitliliğin değeri üzerine odaklandığımız bu yazı serisini, Edward O. Wilson'un düşündürücü sözleriyle tamamlamak istiyorum: "İnsanlık yok olursa, dünya, on bin yıl önceki zenginliğine ve dengesine geri döner. Böcekler yok olursa, dünyaya kaos hakim olur." Wilson'un vurguladığı bu kritik bağımlılığı bir adım ileri taşıyarak şöyle diyebilirim: Biyoçeşitliliğin kaybı, dünya için kaosun başlangıcı anlamına gelir.