Dilin kurduğu hiyerarşi: Bilim insanları neden anlaşılmaz bir dil kullanıyor?

Bilim insanları neden anlaşılmıyor? İnsanlık tarihinde hiç bu kadar çok bilimsel bilgiye erişimimiz olmamıştı. Belgeseller, kitaplar, podcast'ler, sosyal medya… Bilim, artık her yerde. Yine de toplum ile bilim arasındaki mesafe, kapanmak yerine daha da açılıyor gibi. Peki neden? Bana kalırsa bu sorunun yanıtı, bilimin diliyle toplumun dili arasındaki farkta yatıyor.

Biz bilim insanları, araştırmaların içine gömüldüğümüzde alanımızın terminolojisini öylesine içselleştiriyoruz ki bu kavramlar bize son derece doğal, hatta gündelik dil gibi gelmeye başlıyor. Ancak bu dili bilmeyen ve öğrenmeye hevesli olan biriyle konuştuğumuzda kullandığımız her kelime bambaşka bir dünyaya aitmiş gibi duyulabiliyor. Maalesef hevesli olan kişilerin heyecanı ve merakı da kullanılan bu terminoloji yüzünden yitip gidebiliyor. 

Bir denizanasının tentaküllerinden—deniz anasının kolları olarak da nitelendirebileceğimiz uzun iplikçikler—yayılan zehri açıklarken “nematosistlerin mekanik uyarı ile patlaması” demek, o alanda çalışan bir bilim insanı için gayet anlaşılır. Fakat ilk defa duyan biri için bu açıklama, yabancı bir dilden çevrilmiş gibi gelebilir. Oysa basitçe denizanasının ince iplikçiklerinin deriyle temas ettiğinde küçük iğnecikler fırlatarak zehri aktardığını söylemek, meseleyi çok daha anlaşılır kılar.

Esasında bilimle ilgili bilgi edinmek isteyen birine bunu sadeleştirerek aktarmak sanıldığı kadar zor değil. Çünkü mesele, bilginin karmaşıklığından çok, anlatım biçiminden kaynaklanıyor. Asıl önemli olan, karşımızdakini sürece dahil etmek ve merak duygusunu canlı tutmak. 

Lisans yıllarında bize öğretilen en temel derslerden biri, Albert Einstein’in bir sözüydü: 

“Öğrendiğin bilgiyi 6 yaşındaki bir çocuğa açıklayamıyorsan sen de tam olarak öğrenmiş sayılmazsın.” 

Çünkü eğer o konuyu tam olarak anlatamıyorsak süslü bir dilin ardına sığınarak üstenci bir dil yaratmış oluyoruz. 

Bilim ile toplum arasındaki mesafenin kökeni: Modernleşme 

Bilim ile toplum arasındaki mesafe, son zamanlarda derinleşti ama bu aslında çok yeni bir olgu değil. Bu mesafenin kökeni, modernleşme sürecine kadar uzanıyor. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bilim, hem profesyonelleşmeye hem de kurumsallaşmaya başladı Üniversiteler, araştırma enstitüleri ve akademik dergiler ortaya çıktı, bilimsel çalışmalar belirli kurallar ve yöntemlerle yürütülür hâle geldi. Sanayi Devrimi de bu süreci hızlandırdı.

Fabrikaların ve makinelerin yaygınlaşması, üretimde uzmanlaşmayı zorunlu kılarken artık herkes, her işi yapmak yerine belirli bir alanda uzmanlaşmak durumunda kalmaya başladı. Bu uzmanlaşma, bilimde de kendini gösterdi. Fizikçiler, kimyacılar, biyologlar ve mühendisler, giderek kendi alanlarının terminolojisine ve yöntemlerine odaklanmaya başladı. 

Son zamanlarda da somut olarak biyolojinin alt dalları olan biyomühendislik ve nanotıp gibi bölüm dallarının açıldığını görüyoruz. Böylece disiplinler arasındaki sınırlar keskinleşmeye başladı. Her bilim dalı kendi jargonuna, metodolojisine ve çalışma kültürüne sahip olmaya, birbirine bağımlı olsa da çoğu zaman ayrı birer dünya gibi işlemeye başladı. 

Öte yandan: Üstenci bir dil kullanmak, bazı bireylere cazip de geldi. Çünkü anlaşılmayan fakat önemli işler yaptığını hissetmek, kendilerini üstün hissetmelerine yol açtı. Bu yapı, toplum ile bilim arasındaki iletişimi zorlaştıran temel etkenlerden biri hâline geldi. 

Oysa doğada hiçbir disiplin birbirinden tamamen kopuk değildir. Çünkü doğa, kendi içinde bütüncül bir sistemdir. Biz insanlar kolay anlayabilmek için doğayı farklı dallara bölsek de gerçekte bu sınırlar yapaydır. Arılar çiçeklerin kokusunu bulmak için feromonları kullanır, polen toplarken bıraktıkları izleri gözcü arılar değerlendirir ve topluluk en verimli kaynağı seçerek algoritmik anlamda en ekonomik yolu hesaplar. Burada biyoloji, kimya ve matematiğin aynı anda işlediğini görürüz.

Bu örnek, doğanın bize sürekli hatırlattığı bir gerçeği açığa çıkarır: Bilim dalları, insan aklının kurduğu sınıflardan ibaret ve doğa içinde böyle bir ayrım yok. Bir canlıyı, bir ekosistemi veya bir molekülü anlamak istediğimizde aslında biyolojiden kimyaya, fizikten matematiğe kadar pek çok alanın bilgisini birlikte kullanmak zorundayız. Doğadaki süreçler disiplinler arasıdır, çünkü yaşamın kendisi çok katmanlıdır. Bu yüzden bilimi tek bir alanla sınırlı düşünmek, doğanın bütüncül yapısını gözden kaçırmak olur.

Sokal vakası: Dilin gücü 

Alan Sokal, 1996’da sosyal bilimlerdeki aşırı jargon kullanımını eleştirmek için tamamen saçma ifadelerle dolu bir makale yazdı ve bu makaleyi postmodern söylemlere aşina olan ama bilimsel denetimden uzak bir dergiye gönderdi. Çarpıcı olan nokta ise makalenin ciddi ve bilimsel bir metin sanılarak yayımlanmasıydı. 

Sokal daha sonra bunun bir deney olduğunu açıkladı. Fakat bu olay, bilimsel gibi görünen ama aslında içi boş ifadelerin jargonla süslenince nasıl ikna edici olabildiğini gözler önüne serdi. Sokal vakası, hem akademide hem de toplumda büyük tartışmalara yol açtı. Çünkü bu vaka, bilimin anlaşılmaz bir dille ifade edilmesinin bir otorite algısı ürettiğini gösterdi. Bu da halk ile bilim arasındaki mesafenin neden derinleştiğini somut olarak aydınlatmış oldu. 

Bilim toplum için mi, bilim için mi?  

Tüm bunlar, bizi sıkça sorulan bir soruya götürüyor: Bilim toplum için mi yapılır, yoksa bilim yalnızca kendisi için mi vardır? Tarihsel ve felsefi açıdan bu iki boyut birbirinden ayrılmıyor. Bilim evreni, doğayı ve gerçekliği anlamak için doğmuş olsa da toplumsal faydaya dönüşmediğinde eksik kalıyor. John Desmond Bernal gibi düşünürler, bilimi sadece teknik bilgi üretimi olarak değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik dönüşümlerin de başlıca aktörü olarak değerlendirmiştir. 

Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, bilimin nasıl paylaşıldığı. Bilimsel dil, doğası gereği kesinlik taşır. “-dır” ekiyle kurulan cümleler, bilginin yanlış olduğu ispat edilene kadar doğru kabul edilen hâlidir. Bu, aslında bilimin gücüdür. Fakat aynı zamanda halkta bilimin ulaşılması güç ve mesafeli olduğu izlenimini de yaratabilir. 

Diğer yandan çok yumuşak ve fazla esnek ifadeler de tehlikelidir. Halk, bilim insanının emin olmadığını düşünebilir. Bu da güveni zedeleyecektir. Medya ya da sosyal ağlar, esnek ifadeleri çarpıtarak yanlış anlamlara çekebilir.

Bilimin kendine has bir dili olduğu tartışılmaz bir gerçek. Ancak bu dili halka aktarırken kapalı bir jargon yerine anlaşılır, kapsayıcı ve merak uyandırıcı bir yaklaşım benimsemek gerekir. Bilim insanı, bilgiyi ebeveynlik yapar gibi dikte ederek değil, karşısındakini düşünme sürecine dahil ederek aktarmalıdır. 

Bilim, otoriteyle dayatılacak değil, paylaşım yoluyla büyüyecek bir süreçtir. Sokal vakasının da gösterdiği gibi bilimin anlaşılmaz bir dille sunulması, bilgi yerine otorite algısı yaratır. Oysa bizim görevimiz, bilimin güvenilirliğini korurken aynı zamanda onun gelişmeye ve sorgulamaya açık doğasını da şeffaf bir şekilde aktarmaktır.