Diploma pişmanlığı: Üniversite diploması hâlâ değerli mi?

Önceki kuşaklar, üniversite diplomasının mezuniyetten sonra iş bulmayı garantileyen tek yönlü bir bilet olduğu bir çağda iş hayatına atıldı. Hayalleri süsleyen kariyeri inşa etmenin ve finansal istikrar sağlamanın yolu, üniversite kazanmak, diploma almak ve ardından işe başvurarak istihdam edilmekten geçiyordu. Bugün ise üniversitelerin sayısı dramatik bir hızla artıyor ve çok daha fazla sayıda insan yükseköğrenim görüyor. Fakat giriş seviye pozisyonlar, giderek daha da fazla azalıyor, ekonomik belirsizlik artıyor ve üniversite mezunu gençler çok daha zor iş buluyor. 

Eğitim masrafları ve piyasa belirsizliği artarken üniversiteye dair yaygın algı da yavaş yavaş değişmeye başlıyor. Yakın zamanda yapılan anketler, her dört Z kuşağı üyesinden birinin üniversiteye gittiği için pişman olduğunu gösteriyor. Üniversite eğitimi, giderek artan oranda genel geçer bir tercih olmaktan çıkıp bir soru hâline geliyor.

Rakamlar: ResumeGenius’ın bu yıl ABD’de 1000 tam zamanlı çalışanla yaptığı bir anket, ailelerinden miras aldıkları yaklaşım ışığında üniversite eğitimini zorunlu bir seçim olarak gören Z kuşağının iş hayatını pişmanlıklarla sürdürdüğünü gösteriyor. Ankete katılan Z kuşağı çalışanların %23’ü üniversiteye gittiği için pişman olduğunu, %19’u ise mezun olduğu bölümün kariyerine hiçbir katkı sağlamadığını söylüyor. 

• Ankete göre Z kuşağının %58’i, tam zamanlı işinin yanı sıra ek bir işte de çalışıyor ve %22’si bunun temel nedeninin ek gelir ihtiyacı olduğuna işaret ediyor.
• Ayrıca geri dönüp farklı tercihler yapacak olsalardı katılımcıların %22’si teknoloji finans, mühendislik ve sağlık gibi daha yüksek maaşlı iş imkanları bulunan bir bölüm tercih edeceğini, %13’ü beceriye dayalı bir iş öğrenerek diploma gerektirmeyen bir kariyer peşinde koşacağını, %12’si yaratıcılık ve tutku odaklı bir bölüm seçeceğini, %11’i aynı diplomayı daha uygun maliyetli veya daha az prestijli bir kurumdan alacağını, %10’u ise girişimciliğe veya serbest çalışma modeline odaklanacağını söylüyor. 
• Her 10 Z kuşağı çalışandan 9’u, iş-yaşam dengesinin kariyerinde başarı elde etmesi için önemli olduğunu ifade ediyor. 

Öte yandan: Katılımcıların yalnızca %32’si, eğitim tercihlerinden memnun olduğunu dile getiriyor. Bu sonuçlar, kariyer danışmanlığı firması Tallo’nun yakın zamanda 18-30 yaş arasındaki 2 binden fazla yetişkinle yaptığı anketin bulgularıyla da örtüşüyor. 

• Ankete göre genç yetişkinlerin %62’si, hedefledikleri kariyerde olmadıklarını söylüyor. 

• %25’lik bir kesim ise hedeflediği alanda iş bulmakta zorlandığına işaret ediyor. 

Dahası: Ebeveynler bile üniversite diplomasının değerini sorgulamaya başlıyor. American Student Assistance’ın 3 binden fazla ortaokul ve lise öğrencisiyle yaptığı bir anket, gençlerin %70’inin ebeveyninin bir üniversite eğitimi yerine meslek okulu veya çıraklık gibi bir alternatife yönelmelerini desteklediğini ortaya koyuyor. 

• Uzmanlar, bu tercihlerin değişmesinde artan eğitim masraflarının da önemli bir rol oynadığını söylüyor. Zira maliyeti yüksek ve getirisi belirsiz olduğu için ebeveynler artık üniversite eğitimini eskisi kadar değer üreten bir süreç olarak görmüyor. 

• ABD’de Education Data Initiative verileri, artık öğrenci başına yıllık ortalama üniversite eğitimi maliyetinin 38 bin dolardan fazla olduğunu gösteriyor. Bu da maliyetin 21’inci yüzyılda iki katından fazla arttığı anlamına geliyor. 

Yeni mezun işsizliği rekor seviyelere ulaşıyor

Bununla birlikte ABD’de 4,3 milyon gencin ne eğitimde ne de istihdam olduğu bildiriliyor. Birleşik Krallık’ta da bu sayı, dramatik bir hızla artıyor. Ülkede ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin sayısının, yalnızca geçen yıl 100 binden fazla arttığı görülüyor. Genç kuşakların önemli bir bölümü, bu artışı değer üretemeyen üniversite diplomalarına bağlıyor. 

Arka plan: Oxford Economics’in bu yıl yayımladığı bir rapor, ABD’de işsiz yeni mezunların 2023 yılı ortasından bu yana ulusal işsizlik oranlarında görülen %85’lik artışın %12’sini oluşturduğunu gösteriyor. Üstelik ülkedeki yeni mezunlar, toplam işgücünün yalnızca %5’ini oluşturuyor. 

• ABD İşçi İstatistikleri Bürosu’nun verilerine göre ise yeni mezunların güncel olarak %6 seviyesindeki işsizlik oranı, 2009’dan bu yana istikrarlı bir artış gösteriyor. 

• Üstelik yeni mezunların işsiz kalma olasılığının ortalama bir çalışandan daha yüksek olduğu görülüyor. Zira üniversiteden mezun olmuş 22-27 yaş arasındaki genç yetişkinlerin işsizlik oranı %6’ya yaklaşırken %4,2 seviyesindeki ulusal işsizlik oranının üzerinde kalıyor. 

• Analistler, lisans veya daha yüksek bir eğitimi bulunan kişilerin işsizlik oranının ABD’de 45 yıldır ilk kez ulusal ortalamadan daha yüksek olduğuna işaret ediyor. 

Yakın plan: Tüm Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde işsizlik oranı, üniversite mezunları için genel nüfus ortalamasından daha düşükken Türkiye’de de ABD’ye benzer bir ivme görülüyor. Eurostat’ın 2024’te AB üyesi, AB adayı ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) üyesi 33 ülkede yaptığı bir analize göre tüm Avrupa ülkelerinde genel işsizlik oranı, yeni mezun işsizliğini geride bırakıyor. 

Türkiye’de ise %9,2 seviyesinde olan yeni mezun işsizliği, %8,8’lik ulusal ortalamayı aşıyor. Bu da Türkiye’yi üniversite mezunu işsizliğinin genel oranı aştığı tek Avrupa ülkesi yapıyor. 

• Yeni mezun işsizliğinde Avrupa ortalamasının %3,8 olduğu görülüyor. 

• Çalışma, Türkiye'den sonra üniversite mezunları arasında en yüksek işsizlik oranlarının sırasıyla Yunanistan, İspanya, Sırbistan ve Fransa'da olduğuna dikkat çekiyor. 

Artan üniversite sayısı önemli bir rol oynuyor

Uzmanlar, küresel arenada makroekonomik belirsizlikler, artan eğitim maliyetleri, eskiden popüler olan sektörlerde işe alımlarda görülen yavaşlama ve işveren talebi ile işgücü arzı arasındaki uyumsuzluğun yeni mezun işsizliğinin artmasının ardındaki en önemli faktörler olduğuna işaret ediyor. Türkiye’de ise üniversite sayısındaki dramatik artış da belirleyici bir rol oynuyor. Analistlere göre Türkiye’de talepten daha fazla sayıda üniversite ve yeni mezun bulunuyor. 

Ayrıntılar: Yükseköğretim Kurulu (YÖK) verilerine göre Türkiye’de 2003 yılında yalnızca 53 devlet üniversitesi vardı. 2024 yılı itibarıyla ise 131’i devlet, 78’i özel ya da vakıf üniversitesi olmak üzere toplam 209 üniversite bulunuyor. Bu artış, büyük oranda hükümetin her ilde bir üniversite açma politikasından kaynaklanıyor. 

• Ayrıca Eurostat verileri, 2019 yılında Türkiye’nin 1000 kişiye düşen 95 öğrenci ile nüfusuna oranla en yüksek üniversite öğrencisi sayısına sahip ülke olduğunu gösteriyor.

• Bu oran, Türkiye'de 38 olan AB ortalamasının da iki katından fazla.

Uzmanlar, Türkiye'de yükseköğrenim mezunu sayısının diploma gerektiren işlerin sayısından daha hızlı arttığını ve bunun ciddi bir yeni mezun işsizliği yarattığını söylüyor.

Perspektif: Mevcut veriler, üniversite eğitiminin genç yetişkinleri işsizlikten korumadığına işaret etse de uzmanlar, yükseköğrenimin tek işlevinin istihdam olmadığına dikkat çekiyor. Birçok uzmana göre üniversite eğitimi, gençlere mesleki eğitimin yanı sıra eleştirel düşünme becerisi, entellektüel bakış açısı, dünya görüşü ve genel kültür de kazandırıyor. Ayrıca üniversite eğitimi alan kişiler, alanları dışındaki disiplinleri keşfetme fırsatı bulduğu için çok disiplinli bir düşünme becerisi ediniyor. 

Tüm bu yönleriyle üniversite, yalnızca bir işe giriş bileti olmaktan çıkıyor, aynı zamanda bireyin düşünsel gelişimini şekillendiren bir alana da evriliyor. Uzmanlara göre tam da bu nedenle, istihdam verileri kadar üniversite eğitiminin toplumsal ve bireysel gelişim üzerindeki etkisini de göz önünde bulundurmak gerekiyor.