Veriler, arkasındaki 'insan'ı okumadan bize ne kadar yol gösterebilir?

Verileri anlık hava tahmini gibi düşünebiliriz, stratejiyi ise iklim bilgisi gibi... Yağan her yaz yağmurunda mont giymeye kalkan, kış güneşine aldanıp hemen tişörte dönen bir marka ancak hasta olur. Pazarlama ve iletişim dünyasının ihtiyacı olan, anlık sağanaklara göre her çeyrekte gardırop değiştirmek değil, mevsimin genel yönünü okuyup rotasında sağlam durabilmek.
Veriler, arkasındaki 'insan'ı okumadan bize ne kadar yol gösterebilir?

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

Son günlerde araştırma sonuçlarında “geçen yıldan farklı olarak…” ile başlayan cümlelere sık rastlar oldum. Bunlardan iki tanesinden hemen bahsedeyim.

Birincisi Bentley-Gallup araştırması: ABD’de şirketlerin güncel olaylar hakkında kamuoyu önünde tutum alması gerektiğini düşünenlerin oranı 2025’te %51 iken, 2026’da %47’ye geriledi. Ancak geçmiş yıllara bakınca dalgalanmaları daha net görüyoruz. Bu beklenti 2022’de %48 seviyesindeyken 2023’te %41’e, 2024’te %38’e gerilemiş, ardından 2025’te birden %51’e fırlamış ve şimdi tekrar %47’ye inmiş durumda. 

  • Bu iniş çıkışlar, tek bir ölçüme dayanarak markalarımıza “Bu aralar toplumsal konularda ses çıkarmıyoruz” ve benzeri kestirme tavsiyelerde bulunmanın vahametini net ortaya koyan tablolardan sadece bir tanesi.

Elbette bu sonuçları değerlendirirken yalnızca yüzeydeki rakamlara bakmak yeterli değil… Yiğit Kalafatoğlu da Pazarlamasyon’daki "Arayüzün Sessiz Vedası" yazısında, müşterinin dijital davranışlarını ölçebilmenin, o davranışların arkasındaki motivasyonları, kültürel kodları ve duygusal engelleri anlamaya yetmediğine dikkat çekiyor. Veriyi bilmek, insanı anlamak değil. Çünkü insanın ne yaptığını bilmek kadar, neden yaptığını anlayabilmek de önemli.

Yalnızca yüzdelere bakıldığında, tüketici tercihlerindeki dönemsel değişimler kalıcı bir stratejik yönelim sanılabilir. Asıl mesele, sayının işaret ettiği yönün arkasındaki nedeni kavramak. “Bizi oldukça verimli içgörülere götürme potansiyeli olan ancak dalgalı olduğu için anlamlandırmakta zorlandığımız bu verileri nasıl okumalıyız?” sorusuna geçmeden önce, çok daha zikzaklı başka bir örneğe bakalım:

Net Conversion’ın ABD’de belirli gelir ve alışveriş kriterlerini karşılayan katılımcılarla yaptığı araştırma serisinde, satın alma öncesinde bilgi toplamak için yapay zeka araçlarını kullananların oranı 2025’te %45 iken, Ocak 2026’da %64’e yükseldi. Ancak Eylül 2026’da yayımlanan üçüncü dalgada bu oran %54’e geriledi. Yani kısa zaman diliminde önce 19 puanlık sert bir sıçrama, hemen ardından 10 puanlık belirgin bir geri çekilme görüyoruz.

Eğer iletişim ve pazarlama dünyası bu bulguları geçmiş trendlerle, dönemsel bağlamla ve birbirleriyle kıyaslamadan “bu işler artık böyle” diye okursa ve her çeyreklik veriyi hemen “yeni ve kalıcı tüketici trendi” olarak etiketlerse sektör de tıpkı o veriler gibi savrula savrula, zikzak çize çize ilerler.

İnsanların zihinleri mi bulanık?

Bu soruya evet ya da hayır diye tek kelimeyle cevap vermem gerekirse: Gelin ve damat coşkusuyla koca bir EVEEEEET!

Bugünün tüketicisi gün boyu sayısız mikro karar vermek zorunda kalıyor. Bazen aldığımız kararlar, henüz uygulamaya geçmeden önce bile bize bir kontrol hissi verebiliyor. "Pazartesi spora başlayacağım" kararı ile "artık sadece etik markalardan alışveriş yapacağım" düşüncesi benzer bir psikolojik zeminden besleniyor. Zihin karar anında kontrolün kendisinde olduğunu hissedip rahatlıyor, uygulama anında ise fiyat, kolaylık, alışkanlık ve zihinsel yorgunluk devreye giriyor.

Aynı insan iki farklı temas noktasında farklı dinamiklerle hareket edebiliyor.

  • Anket başında: Yanıtlara, kişinin nasıl biri olmak istediği veya kendini nasıl konumlandırdığı da karışabiliyor. Etik tercihlerde bulunmak, toplumsal bir duruş görmek, prensipli davranmak bu aşamada daha ağır basıyor.

  • Satın alma veya uygulama anında: Raf önünde ya da ekran başında zihin çoğu zaman en az düşünsel çaba gerektiren tercihe kayıyor. Bir temizlik malzemesi alırken ideolojik muhasebeye girmek ya da her ürün için yapay zekâ ile derinlemesine karşılaştırma yapmak her zaman öncelik olmayabiliyor.

Anket yanıtlarının, ölçülen tutumların yanında o günün gündeminden ve anlık ruh hâlinden de izler taşıması çok mümkün. Öte yandan her değişimi doğrudan tüketicinin kafa karışıklığına bağlamak kolaycılık olur. Ortada metodolojik bir kırılma da bulunabilir… Soru ifadesi değişmiş, örneklem daralmış veya genişlemiş, enflasyonist kaygılar gibi ekonomik baskılar dönemsel öncelikleri yerinden oynatmış olabilir.

Bu yüzden karşılaştırılan araştırmaların aynı soru kalıbıyla, aynı yöntemle ve denk örneklemlerle yürütülüp yürütülmediğini kontrol etmek önemli. Yöntem aynıysa ve dalgalanma sürüyorsa o zaman doğrudan yanıt veren insanın zihnine ve dönemsel bağlamına bakmak gerekiyor.

Verinin arkasındaki insanı anlamak

Veriyi sadece yüzeydeki yüzdelerle okuyan marka, her raporda rotasını değiştirmeye meyilli olur. Bir gün toplumsal sözcü olur, ertesi gün tamamen sessizliğe gömülür, bir gün tüm bütçesini yapay zeka deneyimlerine yatırır, ertesi gün hızla geri çeker.

Bu dalgalanmalar bize doğrudan nedeni söylemiyor. Yine de araştırmaya değer çok kritik sorular ve okumalar veriyor.

  • Bentley–Gallup verisindeki gelgit, son yıllarda sıkça tartışılan "woke fatigue" (duyarlılık ve tepki yorgunluğu) olgusunun doğrudan bir yansıması olabilir mi? Tüketici bir dönem markadan açık bir toplumsal duruş talep ederken, bir süre sonra her temas noktasında ahlaki nasihatler dinlemekten yorulabiliyor. Şirketlerin duruş almasına yönelik talebin gerilemesi, toplumun meselelere duyarsızlaştığı anlamına gelmiyor, aksine markaların didaktik ve samimiyetsiz aktivizm dilinden bunaldığını gösteriyor olabilir.

  • Yapay zekadan gerçekten uzaklaşıyor muyuz, yoksa ilk heyecan dalgası dindikten sonra hangi işlerde somut fayda sağladığını seçmeye mi başlıyoruz?

Verinin arkasındaki insanı anlamak, onun adına peşin bir açıklama kurmaktan çok, doğru soruları sormayı gerektiriyor.

Markalar bu dalgalanmaları nasıl okuyabilir?

  • Beyan verisi ile davranış verisini eşleştirmek: Anketlerde söylenenleri site veya mağaza ziyaretleri, buralarda geçirilen süre, satın alma ve alışverişi yarıda bırakma gibi gerçek davranış verileriyle birlikte değerlendirmek.

  • "Neden" sorusuna odaklanmak: Yüzdelerin işaret ettiği eylemin arkasındaki zihinsel yorgunluğu, kültürel iklimi ve pratik ihtiyaçları anlamlandırmaya çalışmak.

  • Temel duruşu korumak: Son dönem ölçümlerini izleyerek dönemsel tepkileri kalıcı yapısal dönüşümlerden ayırmak. Temel stratejik çizgiyi sabit tutup, mesajları ve temas noktalarını tüketicinin zihnini yormayacak sadelikte tutmak.

Verileri anlık hava tahmini gibi düşünebiliriz, stratejiyi ise iklim bilgisi gibi... Yağan her yaz yağmurunda mont giymeye kalkan, kış güneşine aldanıp hemen tişörte dönen bir marka ancak hasta olur. Pazarlama ve iletişim dünyasının ihtiyacı olan, anlık sağanaklara göre her çeyrekte gardırop değiştirmek değil, mevsimin genel yönünü okuyup rotasında sağlam durabilmek.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

YAZARLAR

Cem Arıdağ

Cem Arıdağ

UNITE Edelman Başkan Yardımcısı olarak iş hayatında sorumluluk alan Cem Arıdağ, orta öğrenimini Saint Benoit Fransız Lisesi’nde, lisans eğitimini ise İstanbul Bilgi Üniversitesi Reklamcılık Bölümü’nde tamamladı. New York Pace Üniversitesi’nde Medya ve İletişim üzerine yüksek lisans derecesi bulunmaktadır. Reklam ve kurumsal iletişim alanında çok sayıda ulusal ve uluslararası markanın stratejik süreçlerini yöneten Arıdağ, iletişimi veri ile psikolojinin kesişiminde okunan bir disiplin olarak görmektedir. İletişim deneyimini üniversitelerde verdiği derslerle genç iletişimcilere aktaran Arıdağ, akademiyle olan bağını doktora düzeyine taşımayı hedeflemektedir.

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İLGİLİ OKUMALAR

ParetoPareto
∙

HİKAYE

Özel sektör COP31’de hangi sorulara yanıt arıyor?

Antalya’daki COP31’e yoğun katılım gösteren Türk iş dünyası, yeşil dönüşüm yatırımları için vergi teşvikleri, uzun vadeli finansman ve öngörülebilir kurallar bekliyor. Karbon ticareti düzenlemelerine uyum konusunda şirketlerin soruları sürerken KOBİ’ler teknik hazırlık ve kaynak bulmakta zorlanıyor. Kamu temsilcileri ise dönüşümün maliyetini özel sektörün daha fazla paylaşmasını istiyor. Zirvedeki görüşmelerde, paranın nereden geleceği kadar kime ve nasıl dağıtılacağı da tartışılıyor.

Alev Karakartal

·

19 Kas 2026

Özel sektör COP31’de hangi sorulara yanıt arıyor?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

Son iki yılda ilk kez zarar açıkladı: SoftBank için işler neden ters gidiyor?

Yapay zeka yatırımları sayesinde yaz sezonu başında Japonya'nın en değerli şirketi hâline gelen SoftBank, yalnızca birkaç ay içinde piyasa değerinin yarısından fazlasını kaybederek iki yılın ardından ilk net zararını açıkladı. Şirketin yatırım yaptığı alt alanlarda yaşanan gelişmeler, SoftBank'in yapay zeka yatırımlarına dayalı agresif büyüme stratejisinin taşıdığı riskleri giderek daha görünür hâle getirdi.

Doğa Yurduneri

·

19 Kas 2026

Son iki yılda ilk kez zarar açıkladı: SoftBank için işler neden ters gidiyor?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

Seveso Direktifi uygulansaydı Aliağa’da felaket önlenebilir miydi?

Aliağa'da HABAŞ Demir Çelik Fabrikası'nda 19 işçinin hayatını kaybettiği patlama, büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik Seveso Direktifi'ni yeniden gündeme taşıdı. HABAŞ'ın kendi kamu bilgilendirme belgesinde Aliağa Şubesi'ni Seveso kapsamında üst seviyeli kuruluş olarak tanımlaması, güvenlik raporlarının, risk analizlerinin ve denetim mekanizmalarının sahada ne ölçüde işlediği sorusunun da sorulmasına neden oldu. Facia mevzuata uyumla işçilerin gerçek güvenliği arasındaki farkın sorgulanmasını da beraberinde getirdi.

Pelin Cengiz

·

16 Kas 2026

Seveso Direktifi uygulansaydı Aliağa’da felaket önlenebilir miydi?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

NVIDIA’da casusluk krizi: Çip devi ‘kilit adam’ riskinden kaçabilecek mi?

NVIDIA’nın kurucu CEO’su Jensen Huang’ın, Çin istihbaratıyla bağlantılı olduğu öne sürülen iş insanı Alice Huang ile ilişkisi hakkındaki inceleme sürerken şirket içinden bir yöneticiyle de evlilik dışı ilişki yaşadığı iddia edildi. Yönetim kurulunun Huang’ın geleceğini görüştüğüne ilişkin haberler, çip devinin kurucusuna bağımlılığını yeniden gündeme taşıdı.

Doğa Yurduneri

·

11 Kas 2026

NVIDIA’da casusluk krizi: Çip devi ‘kilit adam’ riskinden kaçabilecek mi?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

Uludağ İçecek, Malatya yatırımını COP31’de paylaştı: Yeni tesiste ne hedefleniyor?

Uludağ İçecek, Malatya’da yıllık yaklaşık 140 milyon litre üretim kapasitesi ve 110’un üzerinde doğrudan istihdam hedefliyor. EBRD’nin finansman sağladığı yatırımda enerji ve su verimliliği öne çıkıyor.

11 Kas 2026

Uludağ İçecek, Malatya yatırımını COP31’de paylaştı: Yeni tesiste ne hedefleniyor?