Edward Burtynsky: Dönüşen Yeryüzü

Ela Demiral

Borusan Contemporary, Kanadalı fotoğrafçı Edward Burtynsky’nin Türkiye’deki ilk büyük kişisel sergisi “Edward Burtynsky: Dönüşen Yeryüzü” sergisine ev sahipliği yapıyor. 20 Eylül 2025’te Perili Köşk’te açılan sergi 16 Ağustos 2026 tarihleri arasına kadar ziyarete açık. 

Bu sergi, gezegenin insan tahribatıyla nasıl yaralandığına dair politik bir duruş sergiliyor. Burtynsky’nin kadrajı, ekolojik ve toplumsal yıkımı yalnızca “gösteren” bir fotoğraf olarak değil, estetikle etik arasındaki gerilimin tartışmaya açıldığı bir sorgulama alanı olarak kuruyor. Fotoğrafları, doğa katliamlarını, eşitsizliği ve toplumsal yarılmaları çoğu zaman kuşbakışı bir perspektifle, neredeyse resimsel bir düzen ve ritim içinde görünür kılıyor. Sergiyi gezerken, estetik olarak büyüleyici bir görüntünün aynı anda ne kadar rahatsız edici olabileceği düşüncesi izleyicinin zihnini sürekli meşgul ediyor, merak uyandırıyor. 

Burtynsky, kapitalist sistemin sürekli genişleyen bir bileşeni olan büyük ölçekli endüstriyel üretimi maden ocaklarını, rafinerileri ve fabrikaları görme biçimimizi kökten dönüştüren bir fotoğrafçı. Sanatçı, 1980’lerden bu yana madencilikten petrol rafinasyonuna uzanan “extractive” endüstrilere odaklanan, yıllara yayılan 1 seriler üretti; Türkiye’nin de içinde bulunduğu farklı coğrafyalarda sahaya dayalı araştırmalar yürüttü. Bu üretimin arkasında yoğun bir saha çalışması var, sergide de sanatçıyı kamera arkasında gösteren bir görsel, bu emeği görünür kılıyor. Türkiye’de de sanatçı, erozyon üzerine detaylı bir çalışma yürüttü. 

Çoğu zaman yüksek bir bakış noktasından çektiği fotoğraflar, renk ve desen duyarlılığına sahip sanatçı Guardian’a verdiği röportajda kendisini “soyut dışavurumcu ressamlara” benzetirken, izleyiciyi aynı anda dünyanın eşitsizlikleri ve geri döndürülemez insan müdahaleleriyle yüzleştirdiğini anlattı.

“Geri döndürülemez” denmesinin nedeni özellikle sergideki Afrika çalışmaları kısmında belirginleşiyor: Yakından bakınca, topografyanın üzerindeki izlerle birlikte insan bedenleri ve yaşamlar üzerindeki tahribat da netleşiyor. Bu görüntüler, kısa süre önce Al Jazeera’da okuduğum “Enerji dönüşümü için yapılan madencilik, insan haklarına saygı göstermelidir” başlıklı yazıyı aklıma getirdi; özellikle enerji dönüşümü için kritik minerallerin çıkarımı ve işlenmesi sürecinde yerel halkların haklarının ihlal edilmesine dair vurguyu Ilakaka’daki safir madenine dair görüntüler ise, teknolojik gelişmelere rağmen emperyalist sömürü kültürünün devamlılığını ve kırılganlığın biçim değiştirerek sürdüğünü hatırlattı. Burtynsky’nin estetik olarak kusursuz görünen kadrajları, tam da bu nedenle, beni bambaşka etik ve politik sorulara davet etti.

Bu bakışın arkasında kişisel bir geçmiş de var. Burtynsky, gençliğini fabrikalarda çalışarak geçirmiş; endüstrinin ne kadar kirli, gürültülü ve tehlikeli olabildiğini içeriden deneyimlemiş. Zamanla bu deneyim, onun fotoğraf pratiğinde sanatsal bir görme biçimine dönüşüyor ve Burtynsky’nin işlerini tartışmalı kılan gerilim tam da burada beliriyor yıkımı estetize etmek ortaya çıkıyor. Fotoğraflarının “güzel” oluşu, yıkımın üzerini örtmekten çok, izleyicide merak ve dikkat uyandırarak daha zor sorulara alan açıyor. Sergiyi gezerken kulak misafiri olduğum diğer ziyaretçiler de duvarı kaplayan Laos resminin önünde eşitsizliğe dair kendi sorularını birbirleriyle paylaşıyordu. 

Burtynsky’nin fotoğrafları, çevreci bir ajitasyonun tersine, tek bir mesajı dayatmak, 21. Yüzyıl gerçeği batı merkezli okumalar yerine çoğulcu kimlikli okumaları kışkırtıyor; izleyiciyi görüntünün “tamamlayıcısı” hâline getiriyor. Bu sergi benim için özellikle Afrika üzerine düşünmeyi tetikledi: Akademik hayatımda çoğu zaman “dekolonizasyon” gibi başlıklara teorik düzeyde odaklanıyoruz; fakat teori, somut gerçekliklerle temas etmezse hiçbir şey değişmiyor ve empati kurmayı mümkün kılamıyor. Bugün teknoloji bu kadar gelişmişken bile, emek yoğun ve yüksek riskli endüstrilerdeki hak ihlallerinin sürekliliğini hatırlamak sarsıcı. Bu serginin İstanbul’da olması bu yüzden büyük bir şans; çünkü gündelik hayatın metropollerdeki yoruculuğunda çoğu zaman yalnızca bizi birincil olarak ilgilendiren meselelerle meşgul oluyoruz oysa dünyamız, yuvamız, kaldıramayacağı ölçekte bir ekolojik ve sosyolojik yıkımın içinde. 

Sonuç olarak Burtynsky’nin pratiği, endüstrinin “büyüklüğü” ile görüntünün “çekiciliği” arasındaki gerilimi bir düşünme pratiğine dönüştürüyor. Güzellik, rahatsızlığı kapatan bir örtü değil; rahatsızlığın başladığı, soruların yükseldiği eşik. Türkiye coğrafyasından başlayarak Burtynsky’nin dünyanın farklı bölgelerinde gerçekleştirdiği çekimlerden oluşan özel bir seçki aracılığıyla gezegenimizin farklı ekolojik sorunlarına ayna tutuyor. 

Dönüşen Yeryüzü, bize yalnızca hızlanan dünyada manzaraların nasıl şekillendiğini değil, o manzaraları nasıl okumayı seçtiğimizi de ısrarla soruyor.