<a fr-original-style="" href="https://elademiral.com/tr/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ela Demiral</a>Sürekli insan merkezli düşündüğümüz bir dönemde, İzlanda’dan öğrenilecek çok şey var. Doğayı çoğu zaman kendi ihtiyaçlarımız üzerinden düşünüyoruz, &nbsp;görülecek bir manzara, gidilecek bir rota, fotoğraflanacak bir yer ya da şehir hayatından kısa süreli bir kaçış. İzlanda ise bu alışkanlığı bozan yerlerden biri. Kuzey Atlantik’te yer alan ada volkanları, buzulları, jeotermal kaynakları, sert iklimi ve uçsuz bucaksız boşluk hissiyle doğanın gücünü ve büyüklüğünü hatırlatıyor.&nbsp;Büyük şehirlerde doğayla ilişkimiz çoğu zaman planlanmış alanlarla sınırlı kalıyor. Parklar, bahçeler, sahil yolları ya da kısa kaçış rotaları doğayla temas kurmamızı sağlıyor ama bunlar genellikle insan eliyle düzenlenmiş, şehir hayatının ritmine uyarlanmış yerler.&nbsp;İstanbul gibi bir metropolde büyüyüp daha sonra Londra’ya taşınmış biriyim ve büyük şehrilerde yaşamını sürdürenler için doğa, çoğu zaman bu kontrollü alanlar üzerinden deneyimleniyor. İzlanda’da ise doğa, planlanmış bir mola alanı gibi değil, kendi zamanı ve sertliğiyle var olan bir güç olarak karşımıza çıkıyor. Benim çalışma alanım toplumlar, insan ilişkileri ve materyal kültür etrafında şekilleniyor. Özellikle Doğu bağlamında şehirleri, kutsal yapıları, sanat nesnelerini, müzeleri ve tarihsel katmanları düşünmeye alışığım. Bu yüzden mekanları genellikle insanın bıraktığı izler üzerinden okuyorum. İzlanda’da ise bu izler geri çekiliyor, rüzgâr, lav, buz, yosun, deniz ve hayvan yaşamı öne çıkıyor. Bu da bana dünyayı anlamak için her zaman insan izini takip etmek gerekmediğini, bazen odağı insandan alıp dünyanın kendi haline çevirmek gerektiğini hatırlattı. Temiz havaya, açık alana, sessizliğe ve insan ölçeğini aşan bir doğa deneyimine ulaşabilmek, insanın bedensel ve zihinsel iyiliğiyle doğrudan ilişkili. Az önce de ifade ettiğim gibi, büyük şehirlerde doğa çoğu zaman düzenlenmiş alanlara sıkışıyor. İzlanda’da ise bu sınırlar yok. Doğa, insanın kendisini ve çevresini yeniden düşündüğü daha büyük bir gerçeklik. Fakat İzlanda’nın etkisi yalnızca bu büyüklük hissinden kaynaklanmıyor, asıl düşündürücü olan, bu sert coğrafyada yaşamın ne kadar hassas dengeler içinde asırlardır var olabildiği.Peki ya İzlanda’da biyoçeşitlilik?Bu kadar güçlü, geniş ve etkileyici görünen bir coğrafyada canlı çeşitliliğinin neden birçok bölgeye göre daha sınırlı olduğunu ve bunun ekosistemi nasıl etkilediğini merak ettim. Bu soruyu biyolog Prof. Dr. Utku Perktaş’a yönelttim. Perktaş, İzlanda’da biyolojik çeşitliliğin özellikle kara ve tatlı su ekosistemlerinde sınırlı olduğunu aktardı. Bunun nedenleri arasında adanın okyanusla çevrili ve izole olması, canlıların son buzul çağından bu yana adaya yerleşmesi için görece kısa bir zaman geçmiş olması, kısa büyüme sezonu, sert iklim koşulları, volkanik yapı ve tarihsel insan etkisi bulunduğunu belirtti. Buna karşılık deniz ekosistemlerinin, sıcak ve soğuk akıntıların karşılaşması nedeniyle kara ekosistemlerine göre daha üretken ve zengin olduğunu söyledi.&nbsp;Perktaş’ın aktardıkları, İzlanda’dan çıkarılacak önemli bir dersi gösteriyor: Biyoçeşitlilik yalnızca tür sayısıyla ölçülemez. İzlanda’daki sınırlı biyoçeşitlilik, siyah ve gri tonların hakim olduğu bir manzara içinde ilk bakışta az görünse de, bu “yoksul doğa” anlamına gelmiyor. Burada doğa kendini bolluktan çok dayanıklılıkla gösteriyor. Lavların üzerinde tutunan yeşil yosunlar, kıyılardaki deniz papağanları, soğuk sulardaki balinalar, yunuslar ve sert rüzgara rağmen varlığını sürdüren bitkiler, bu coğrafyada yaşamın çoğalarak değil, direnerek görünür olduğunu hatırlatıyor.&nbsp;Kayıp hikayesinin ötesinde&nbsp;İzlanda’dan öğrenilecek bir diğer şey de biyoçeşitliliği tehdit eden hatalardan dönmenin mümkün olduğu. İnsan müdahalesi, erozyon, orman kaybı, aşırı kullanım ve balina avcılığı gibi pratikler adanın ekosistemlerinde iz bıraktı. Fakat İzlanda bugün bu etkilerin yalnızca bir kayıp olarak kalmak zorunda olmadığını gösteriyor. Yerli bitki örtüsünü koruma, huş ormanlarını yeniden canlandırma, hassas doğa alanlarına dikkat çekme ve balina gözlem kültürünü geliştirme gibi adımlar, doğayla kurulan ilişkinin değişebileceğini hatırlatıyor.Benim İzlanda deneyimimin en güçlü anlarından biri de balina izlemek için denize açıldığımız zamandı. Balina gözleminden sonra aklıma çocukluğumdan kalan, o ana kadar izlediğimi bile unuttuğum “Free Willy” filmi geldi. Daha sonra filmde Willy karakterini canlandıran orka Keiko’nun İzlanda’yla doğrudan bir bağı olduğunu öğrendim. Keiko, 1979’da İzlanda açıklarında yakalanmış, yıllar süren esaretin ardından 1998’de yeniden İzlanda’ya, Vestmannaeyjar’daki Klettsvík Körfezi’ne getirilmişti. Keiko’nun hikayesi, özgürlük fikrini hatırlattığı kadar, balinaların uzun yıllar boyunca eğlence, gösteri ve ticaret endüstrilerinin parçası haline getirildiğini de gösteriyor. İzlanda’da balina avcılığının geçmişi yüzyıllar öncesine uzanıyor, 19. yüzyılda modern ticari yöntemlerle daha endüstriyel bir boyut kazanıyor. Bugün ise tablo daha umut verici. Ticari balina avcılığı tamamen bitmiş olmasa da İzlanda, balina gözlem turizmi, kamuoyu baskısı, hayvan refahı tartışmaları ve deniz canlılarını korumaya yönelik girişimlerle geçmişe göre önemli bir dönüşüm geçirmiş durumda. Vestmannaeyjar’daki Klettsvík Körfezi bugün aynı zamanda dünyanın ilk açık deniz balina koruma alanına ev sahipliği yapıyor.&nbsp;Bir canlıyı görmek istemek, ona yaklaşmak, onu kaydetmek ve onun hikayesi üzerinden özgürlük fikrini düşünmek, insanın doğa karşısındaki merakını ve sorumluluğunu aynı anda gösteriyor. İzlanda’nın bugün balina koruma alanları ve gözlem kültürüyle yol kat etmiş olması önemli fakat Keiko’nun hikayesi doğayı sevmenin onu kendi yaşamımızın zorla parçası haline getirmek anlamına gelmediğini de hatırlatıyor.&nbsp;Bazen doğaya saygı duymak, onun mesafesini kabul etmekten geçiyor. Bugün sürekli insan merkezli düşündüğümüz bir dünyada, İzlanda bu bakışı yavaşlatan bir yer.&nbsp;Orada doğa insana uyum sağlamıyor, kendi ritmi, sertliği ve kırılganlığıyla var oluyor. Belki de İzlanda’dan öğrenilecek en önemli şey, doğaya bakarken önce kendi beklentilerimizi değil, dünyanın kendi halini görmeye çalışmak.

Dünyahali

İzlanda’dan doğa ve dayanıklılık üzerine notlar

İzlanda’nın Sessizliğinde Yaşam Dersi

<a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/elademiral/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ela Demiral</a>Borusan Contemporary, Kanadalı fotoğrafçı Edward Burtynsky’nin Türkiye’deki ilk büyük kişisel sergisi “Edward Burtynsky: Dönüşen Yeryüzü” sergisine ev sahipliği yapıyor. 20 Eylül 2025’te Perili Köşk’te açılan sergi 16 Ağustos 2026 tarihleri arasına kadar ziyarete açık.&nbsp;Bu sergi, gezegenin insan tahribatıyla nasıl yaralandığına dair politik bir duruş sergiliyor. Burtynsky’nin kadrajı, ekolojik ve toplumsal yıkımı yalnızca “gösteren” bir fotoğraf olarak değil, estetikle etik arasındaki gerilimin tartışmaya açıldığı bir sorgulama alanı olarak kuruyor. Fotoğrafları, doğa katliamlarını, eşitsizliği ve toplumsal yarılmaları çoğu zaman kuşbakışı bir perspektifle, neredeyse resimsel bir düzen ve ritim içinde görünür kılıyor. Sergiyi gezerken, estetik olarak büyüleyici bir görüntünün aynı anda ne kadar rahatsız edici olabileceği düşüncesi izleyicinin zihnini sürekli meşgul ediyor, merak uyandırıyor.&nbsp;Burtynsky, kapitalist sistemin sürekli genişleyen bir bileşeni olan büyük ölçekli endüstriyel üretimi maden ocaklarını, rafinerileri ve fabrikaları görme biçimimizi kökten dönüştüren bir fotoğrafçı. Sanatçı, 1980’lerden bu yana madencilikten petrol rafinasyonuna uzanan “extractive” endüstrilere odaklanan, yıllara yayılan 1 seriler üretti; Türkiye’nin de içinde bulunduğu farklı coğrafyalarda sahaya dayalı araştırmalar yürüttü. Bu üretimin arkasında yoğun bir saha çalışması var, sergide de sanatçıyı kamera arkasında gösteren bir görsel, bu emeği görünür kılıyor. Türkiye’de de sanatçı, erozyon üzerine detaylı bir çalışma yürüttü.&nbsp;Çoğu zaman yüksek bir bakış noktasından çektiği fotoğraflar, renk ve desen duyarlılığına sahip sanatçı Guardian’a&nbsp;verdiği röportajda kendisini “soyut dışavurumcu ressamlara” benzetirken, izleyiciyi aynı anda dünyanın eşitsizlikleri ve geri döndürülemez insan müdahaleleriyle yüzleştirdiğini anlattı.“Geri döndürülemez” denmesinin nedeni özellikle sergideki Afrika çalışmaları kısmında belirginleşiyor: Yakından bakınca, topografyanın üzerindeki izlerle birlikte insan bedenleri ve yaşamlar üzerindeki tahribat da netleşiyor. Bu görüntüler, kısa süre önce Al Jazeera’da okuduğum “Enerji dönüşümü için yapılan madencilik, insan haklarına saygı göstermelidir” başlıklı yazıyı aklıma getirdi; özellikle enerji dönüşümü için kritik minerallerin çıkarımı ve işlenmesi sürecinde yerel halkların haklarının ihlal edilmesine dair vurguyu Ilakaka’daki safir madenine dair görüntüler ise, teknolojik gelişmelere rağmen emperyalist sömürü kültürünün devamlılığını ve kırılganlığın biçim değiştirerek sürdüğünü hatırlattı. Burtynsky’nin estetik olarak kusursuz görünen kadrajları, tam da bu nedenle, beni bambaşka etik ve politik sorulara davet etti.Bu bakışın arkasında kişisel bir geçmiş de var. Burtynsky, gençliğini fabrikalarda çalışarak geçirmiş; endüstrinin ne kadar kirli, gürültülü ve tehlikeli olabildiğini içeriden deneyimlemiş. Zamanla bu deneyim, onun fotoğraf pratiğinde sanatsal bir görme biçimine dönüşüyor ve Burtynsky’nin işlerini tartışmalı kılan gerilim tam da burada beliriyor yıkımı estetize etmek ortaya çıkıyor. Fotoğraflarının “güzel” oluşu, yıkımın üzerini örtmekten çok, izleyicide merak ve dikkat uyandırarak daha zor sorulara alan açıyor. Sergiyi gezerken kulak misafiri olduğum diğer ziyaretçiler de duvarı kaplayan Laos resminin önünde eşitsizliğe dair kendi sorularını birbirleriyle paylaşıyordu.&nbsp;Burtynsky’nin fotoğrafları, çevreci bir ajitasyonun tersine, tek bir mesajı dayatmak, 21. Yüzyıl gerçeği batı merkezli okumalar yerine çoğulcu kimlikli okumaları kışkırtıyor; izleyiciyi görüntünün “tamamlayıcısı” hâline getiriyor. Bu sergi benim için özellikle Afrika üzerine düşünmeyi tetikledi: Akademik hayatımda çoğu zaman “dekolonizasyon” gibi başlıklara teorik düzeyde odaklanıyoruz; fakat teori, somut gerçekliklerle temas etmezse hiçbir şey değişmiyor ve empati kurmayı mümkün kılamıyor. Bugün teknoloji bu kadar gelişmişken bile, emek yoğun ve yüksek riskli endüstrilerdeki hak ihlallerinin sürekliliğini hatırlamak sarsıcı. Bu serginin İstanbul’da olması bu yüzden büyük bir şans; çünkü gündelik hayatın metropollerdeki yoruculuğunda çoğu zaman yalnızca bizi birincil olarak ilgilendiren meselelerle meşgul oluyoruz oysa dünyamız, yuvamız, kaldıramayacağı ölçekte bir ekolojik ve sosyolojik yıkımın içinde.&nbsp;Sonuç olarak Burtynsky’nin pratiği, endüstrinin “büyüklüğü” ile görüntünün “çekiciliği” arasındaki gerilimi bir düşünme pratiğine dönüştürüyor. Güzellik, rahatsızlığı kapatan bir örtü değil; rahatsızlığın başladığı, soruların yükseldiği eşik. Türkiye coğrafyasından başlayarak Burtynsky’nin dünyanın farklı bölgelerinde gerçekleştirdiği çekimlerden oluşan özel bir seçki aracılığıyla gezegenimizin farklı ekolojik sorunlarına ayna tutuyor.&nbsp;Dönüşen Yeryüzü, bize yalnızca hızlanan dünyada manzaraların nasıl şekillendiğini değil, o manzaraları nasıl okumayı seçtiğimizi de ısrarla soruyor.&nbsp;

Sergi

Edward Burtynsky: Dönüşen Yeryüzü

<a fr-original-style="" href="https://teams.microsoft.com/l/message/19:meeting_MWUwODM2OTktYjAxZi00MjZjLWE2OWQtOTA0ODQ5ZGI1OTdj@thread.v2/1768568290518?context=%7B%22contextType%22%3A%22chat%22%7D" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ela Demiral</a>“Bir dalga gibi düşünmek, bir dağın kütlesi gibi durmak, bir bitkinin damarları gibi nefes alıp vermek…”&nbsp;Sanatçı Hüseyin Aksoy, Venedik Mimarlık Bienali’ndeki işleri ardından gerçekleştirdiği sergilerinde ekoloji ve mirasa dair çalışmalarıyla son zamanlarda takip ettiğim sanatçılardan biriydi. Dünyahali için kendisiyle ekoloji odağında bir röportaj gerçekleştirdim.&nbsp;Hüseyin Aksoy’un pratiği, kolonyal şiddet, ekolojik kırılmalar ve kültürel belleği iç içe geçiren çok katmanlı bir dünyanın izlerini taşıyor. Ancak sanatçı, üretiminde bu temaları önceden belirlenmiş bir gündem olarak değil, süreç içinde kendini bulan bir sezgi hattı olarak tanımlıyor. Hızlı tüketim çağında üretiminde belli temalara göre ya da bugünün popüler konularını işlemek için yola çıkmıyor. “Toplumsal bir mesaj verme kaygım da yok; çünkü bu kavramların ne kadar hızlı tüketildiğini görüyoruz” diyor. Onun için sanat, deneye yanıla anlamı aramakla ilgili: “Bir şeyleri bulduğumu değil, bir şeylerin beni bulduğunu hissediyorum.”&nbsp;Sanatçı, Mardin Bienali’yle birlikte 2026 yılında kültür-sanat ortamında sıkça duyacağımız Mardin’in Kızıltepe ilçesinde doğup büyümüş. Aksoy’un üretiminde büyüdüğü coğrafya yalnızca bir arka plan değil; sanat pratiğinin önemli bir belleğini tutuyor. Sanatçı, bu belleğin yerini Edip Cansever’den bir dizeyle tanımlıyor: “İnsan yaşadığı yere benzer; o yerin suyuna, o yerin toprağına benzer; suyunda yüzen balığa, toprağını iten çiçeğe, dağlarının tepelerinin dumanlı eğimine…”&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2026/0/5/1768568156115.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kuşlar - Hüseyin AksoySanatçının pratiğinde kuşlar, özgürlük ve varoluş arasındaki ince dengeyi simgeler. “Kuşların Uğrak Yerleri” ve “Başlangıçta Cıvıltılar Vardı” sergilerinde sıkça yer alan bu imgeler, Aksoy’un ifadesiyle “kuşların kendisine değil, onların özgürlük hissine” gönderme yapar. “Gündelik hayatlarımızın bir metaforu gibiler” diyen sanatçı için kuş, yükselme ve düşmenin döngüsünü temsil eder: “Bir şeyler yapmak için ayağa kalkmak, hayal etmek içinse biraz yükselmek gerekir; bu da beraberinde bazen düşmeyi de göze almamız demek. Tekrar ayağa kalkmak, uçmak ve düşmek… Bu iki metafor insan varlığının anlamını özetliyor sanırım.”&nbsp;Bu döngü, Aksoy’un “Uçmak, Düşmektir. Düşmek ise Uçmak” adlı işinde de yankı bulur. Evinin balkonuna gelen bir güvercinden ilhamla başladığı bu seri, daha sonradan öğrendiği 1. Dünya Savaşı sırasında iletişim taşıyıcısı olarak görev yapan “Cher Ami” adlı güvercinin hikâyesinden beslenir. Sanatçı, bu öykü üzerinden iletişimin yalnızca bir araç değil, özgürlüğün de bir biçimi olduğuna işaret eder.&nbsp;Eserlerinde sıkça görülen üzerlik otu ise Aksoy’un arkeolojiye ve kalıntılarla kurduğu bağa uzanıyor. Sanatçı, yalnızca harabelerde ve mezarlıklarda yetişen bu bitkinin izini sürer: “Üzerlik, var olabilmek için birilerinin ölmesini bekleyen bir bitki gibi. Harabelerle ilişkisini düşünürken taşları, kalıntıları ve geçmişle yüzleşmeyi birer hayalet varlık olarak okudum. Ölü gibi görünen kalıntıların arasında yaşamın izini sürmek benim için çok önemli.” Aksoy’a göre bu bitki, zorlu koşullarda bile varlığını sürdürmesiyle; tıpkı zorlu sosyopolitik bağlamlar altında varlığını sürdürmeye devam eden mücadeleci topluluklar gibi, umudun ve devamlılığın sembolüdür. Sanatçının eserlerinde doğa ve kültürel miras sıklıkla kesişir. Ona göre bu iki alan birbirinden ayrı düşünülemez: “Kültürel miras doğanın bir parçası; ikisi de birbirine iç içe geçmiş halde, aynı bütünün parçaları gibi önümüzde duruyor. Doğanın da bize miras kaldığını hatırlarsak, kültürün insanın doğasını kuran bir alan olduğunu görürüz.” Bu yaklaşım, Aksoy’un üretiminde hem düşünsel hem de biçimsel bir rehber niteliği taşıyor.&nbsp;Asıl alanı sanat tarihi olan biri olarak, sanatçının bu disiplinlerarası yaklaşımı bana akademik hayatımı da hatırlatıyor; kültürel mirasa bu çağdaş yorumu öğretici unsurlar da taşıyor.&nbsp;Sanatçının malzeme seçiminden sergileme biçimine kadar tüm süreç, bu bütüncül anlayışla şekilleniyor. “Eserlerim doğayı temsil etmiyor; daha çok insanın doğasını gösteriyor” diyor. Bu bakış, onun için sanatın mağara duvarlarından bugünün galeri mekânlarına uzanan tarihsel yolculuğunun da özünü oluşturuyor.&nbsp;Aksoy’un Ferda Art Platform’daki son sergisi “Başlangıçta Cıvıltılar Vardı”, adını D. H. Lawrence’ın “Ve başlangıçta kelime yoktu, cıvıltılar vardı…” dizesinden alıyor. Sanatçı, izleyiciyi kelimelerden önce gelen seslerin dünyasına davet ediyor: “Cıvıltı, rüzgâr, uğultu, dalga, sessizlik… Bunların her biri doğanın kendi ritmine ait çok anlamlı sesler.” Sergide resim, video ve yerleştirmelerle çok katmanlı bir atmosfer kuruyor. &nbsp;Aksoy’un amacı, izleyiciyi bir hikâyeyi izlemeye değil, dinlemeye çağırmak: “Bir dalga gibi düşünmek, bir dağın kütlesi gibi durmak, bir bitkinin damarları gibi nefes alıp vermek… Belki de evrenin en derin zamanına ait izleri böyle duyabiliriz.” Hüseyin Aksoy’un pratiği, sessiz bir yüzleşme gibi işliyor: geçmişin kalıntıları, doğanın ritmi ve insanın kırılgan doğası arasında dolaşan; düşmekle uçmak arasında asılı duran bir denge hâli.&nbsp;

Ela Demiral ile ilgili hikayeler