Kim açıyor bu parantezleri? Kim niye kapatmıyor?

Ustamız Ferhan Şensoy’u kaybettiğimiz günlerde ardından en fazla alıntılanan sözleri şunlardı: “Aç parantez, ‘günaydın lan yaşamak’ kapama s*ktiret, açık kalsın parantez.”  

Türkçede parantezi en etkin kullanan yazarların başında gelen Oğuz Atay ise Tehlikeli Oyunlar romanında şöyle seslenir:

“Parantez içine yazılır albayım 'hava kararmaktadır' diye. Aynı parantezin içinde Hikmet de soldan girer albayım. Parantezin içine italik yazılır albayım. Uzatma Hikmet, denir ona gerçek hayatta. Oyunda ise denmez. Oyunda, tiyatronun kurallarına uygun olan güzel sözler söylenir. Bütün tanımlar parantez içinde verilir. Kimse o sözleri söylemez sahnede.”

Prof. Dr. Faysal Okan Atasoy’un “Noktalama İşaretlerinin Tarihi” adlı makalesine göre, parantez işaretinin yerleştirmek, koymak anlamlarındaki Grekçe paréntesis kelimesinden geldiğini ve Batı’da parenthesis diye adlandırıldığını görüyoruz. Yay içine alınan söz, içinde yer aldığı cümlenin kuruluşuna girmez. Bu yüzden sözün etrafına yay, köşeli yay, kısa çizgi veya virgül konur; söz asıl metinden ayırılır. Dil bilimci Malcolm Parkes, yay işaretinin 14. yüzyılın sonlarında geliştiğini ve anlatının akışı sırasında araya sokulan meseleyi, konuyu, sözü asıl cümleden ayırmak için kullanıldığını ileri sürmüştür.

Parkes, işaretin ilk şekillerine İtalyan hümanist yazar Coluccio Salutati’nin (1331-1406) De nobilitate legum et medicine (1399) adlı yazmasında rastlandığını belirtmiştir. Bu ilk şekillerin çift hâlinde kullanılışına ise Cicero’nun Epistolae ad familiares adlı eserinin 1428‘de yapılan kopyasında rastlanır. Bu işaretler daha sonra virgulae convexae adı verilen işaretle yer değiştirmiştir. 

Felsefeci Desiderius Erasmus (1465-1536) yarım ay şeklinde, soluk, kavisli yayı andırması nedeniyle ve insan tırnağına benzerliğinden ötürü bu işarete lunulae adını koymuştur. 16. ve 17. yüzyıllarda açma yayı “(”  gözden geçirme amaçlı kullanılmış, o dönemde tiyatro metinlerinde sahne-rol açıklamaları yay içine alınmıştır. Parkes, 17. ve 18. yüzyıllarda matbaacıların sayfa numaralarını da yay içine aldıklarını vurgulamıştır. 

Batılı anlamda noktalama işaretleri Türkçede ilk kez Tanzimat döneminde kullanılmaya başlandı. Noktalama işaretlerinin dilimizde kullanılmaya başlaması sürecinde Şinasi’nin Şair Evlenmesi adlı tiyatro eseri önemli bir yer tutar. Bu eserin ilk sayfasında parantez, konuşma çizgisi ve nokta ile ilgili açıklamalar vardır. Parantez için, “Mu’tarıza ( ) içinde bulunan kelâm yalnız hâli ta’rif içindir” diye yazar. Mu’tarıza sözcüğü aslında “karşı çıkan, itiraz eden” anlamına gelir. 

Ahmet Mithat Efendi nokta, iki nokta, sıralı noktalar, soru, ünlem, ayraç, köşeli ayraç, konuşma çizgisi gibi işaretlere Felâtun Beyle Râkım Efendi adlı eserinde yer vermiştir. Direktör Âli Bey, Moliere’den uyarladığı Ayyar Hamza oyununda, soru, ünlem, parantez konuşma çizgisi ve sıralı noktalara da yer vermiştir. 

Batı’dan yapılan çevirilerde de bu işaretlere rastlanır. Yusuf Kâmil Paşa’nın Fransızcadan çevirdiği Terceme-i Telemak'ta nokta, ayraç ve tırnak işareti kullanılmıştır. Şemsettin Sami, Usûl-i Tenkît ve Tertip adlı eserinde, ( ) Mu’tarıza karşılığı olarak parantez yazar ve kullanım yeri olarak iki madde sayar. Mu’tarıza işareti ile aynı görevi gören tefrikiye (köşeli parantez) işaretinden de söz eder. Hakkı Baha da benzer bir yol izleyerek “Batı dillerinde mevcut olup bizim dilimizde de kabul edilen" diye tanımladığı işaretleri eserde Fransızca karşılıkları ile birlikte sıralar ve Parantaise terimini kullanır.

Latin harflerinin kabulünden (1928) sonra da kullanılan parantez işaretinin kullanım kurallarına ilk olarak 1941 tarihli İmlâ Kılavuzu’nda rastlanır. İmlâ Kılavuzu’nun ikinci baskısında parantez veya ayraç işareti olarak adlandırılan yay’ın, cümle içinde geçen bir sözün cümleye bağlı olmayan açıklamasını veya başka dildeki karşılığını içerdiği belirtilmiştir. Örnek gibi kullanılan ve dikkat çekmesi istenen kelimelerin de yay içine alınabileceği; madde sıralamasında sayı veya harflerin arkasına kapalı yayın getirileceği dile getirilmiştir. Yazım kılavuzlarında işarete parantez adından başka ayraç adının verildiği de görülmektedir. 

Parantez işaretine benzeyen bir diğer işaret köşeli ayraçtır. Prof. Dr. Atasoy’un makalesinde “köşeli yay” adı altında incelenen köşeli ayraca Batı dillerinde “bracket” (destek, dirsek, kenet; yay, köşeli yay) veya “crotchet” (kalça, kasık, tuhaf tutku, merak) gibi adlar verildiğini görüyoruz. Dil bilimci Malcolm Parkes köşeli ayraca basılı kitaplarda yarım yay olarak yer verildiğini vurgulamıştır. 

• İşaretin kapatma şeklinin 16. yüzyılda başlık kelimesinin arkasından gelerek kelime ile açıklamayı ayırmak için kullanıldığını yazmıştır. Parkes 16. ve 17. yüzyıllarda açma yayının gözden geçirme amaçlı kullanıldığını ve aynı dönemde tiyatro metinlerinde sahne-rol açıklamalarının ve sayfa numaralarının köşeli ayraç içine alındığını dile getirmiştir.

Osmanlı döneminde işarete tefrîkiye (ayırıcı) adı verilmiştir. Şemseddin Sami, Kâmus-ı Türkî adlı eserinde açıklamaları ve tartışmaları göstermek üzere, Ali Seydi ise Resimli Kâmus-ı Osmânî adlı eserinde fazladan açıklamaları içermek üzere köşeli ayraç kullanmıştır. 1941 tarihli İmlâ Kılavuzu’nda yay ve köşeli yay, “parantez” başlığı altında verilmiş ve köşeli yayın cümlede anlatılandan ayrı bir sözü çerçevelediği; cümle içinde rakam, harf, yıldız gibi işaretlerle verilen dipnotları çerçevelemek için kullanıldığı; yay ve köşeli yayın birbiri yerine kullanılabileceği belirtilmiştir. 

“Yay ayraç” ve “köşeli ayraç” işaretlerinin kullanımına dair güncel TDK Yazım Kılavuzu’nda şu kurallara yer verilmektedir:

Yay Ayraç ( )

1. Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır. Yay ayraç içinde bulunan ve yargı bildiren anlatımların sonuna uygun noktalama işareti konur:

Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz. (Nurullah Ataç)

2. Özel veya cins isme ait ek, ayraçtan önce yazılır:

Yunus Emre’nin (1240?-1320)…

İmek fiilinin (ek fiil) geniş zamanı şahıs ekleriyle çekilir.

3. Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve göstermek için kullanılır:

İhtiyar – (Yavaş yavaş Kaymakam’a yaklaşır.) Ne oluyor beyefendi? Allah rızası için bana da anlatın… (Reşat Nuri Güntekin)

4. Alıntıların aktarıldığı eseri, yazarı veya künye bilgilerini göstermek için kullanılır:

Cihanın tarihi, vatanı uğrunda senin kadar uğraşan, kanını döken bir millet daha gösteremez. Senin kadar kimse kendi vatanına sahip olmaya hak kazanmamıştır. Bu vatan ya senindir ya kimsenin. (Ahmet Hikmet Müftüoğlu)

Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin

Kıyametler koparmak neydi ey bülbül, nedir derdin? (Mehmet Akif Ersoy)

Bir isim kökü, gerektiğinde çeşitli eklerle fiil kökü durumuna getirilebilir (Zülfikar 1991: 45).

5. Alıntılarda, alınmayan kelime veya bölümlerin yerine konulan üç nokta, yay ayraç içine alınabilir.

6. Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır: Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

7. Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını göstermek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır: 1496 (?) yılında doğan Fuzuli…

8. Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra kapama ayracı konur:

                I)             1)                   A)           a)

                II)           2)                    B)           b)

Köşeli Ayraç [ ] 

1. Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır: Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973)] en güzel eserlerini Bodrum’da yazmıştır.

2. Metin aktarmalarında, çevirilerde, alıntılarda çalışmayı yapanın eklediği sözler için kullanılır: “Eldem, Osmanlıda en önemli fark[ın], mezar taşının şeklinde ortaya çık[tığını] söyledikten sonra…” (Hilmi Yavuz)

3. Kaynak olarak verilen kitap veya makalelerin künyelerine ilişkin bazı ayrıntıları göstermek için kullanılır: Reşat Nuri [Güntekin], Çalıkuşu, Dersaadet, 1922. Server Bedi [Peyami Safa]

Doç. Dr. Yusuf Sülükçü “TDK’nin Yazım Kılavuzu’ndaki Noktalama İşaretleri Hakkında Bir İnceleme ve Tespit Edilen Problemler için Öneriler” adlı makalesinde, TDK Yazım Kılavuzu’ndaki noktalama işaretleri maddelerinde ifade sorunu bulunan ya da hatalı görülen kuralları tartışmaya açmış, önerilerde bulunmuştur. Yazım Kılavuzu’nda “yay ayraç” için verilen “Alıntılarda, alınmayan kelime veya bölümlerin yerine konulan üç nokta, yay ayraç içine alınabilir” gözleminde bulunan Sülükçü, işarete dair açıklamanın şu şekilde genişletilmesi ve örneklendirilmesinin uygun olacağını vurgular:

“Yay ayraç içindeki üç nokta da aynen üç noktada olduğu gibi kullanıldığı yere göre; kelimelerin, kelime gruplarının, cümlelerin, paragrafların veya bölümlerin alınmadığı anlamlarını verebilir. Bu sebeple bu işaretin metnin neresinde kullanılacağına dikkat edilmelidir.”

Doç. Dr. Yusuf Sülükçü, yay ayraçla ilgili “Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır: Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.” şeklinde bir kural konduğunu ancak ayraç içindeki ünlemin, cümledeki hangi kelimenin arkasından kullanılması gerektiği konusuna açıklık getirilmediğine dikkat çekerek ayraç içindeki ünlemin yazıldığı yerin değişmesinin cümlenin anlamını da değiştireceğini ve böylece işaretin yanlış yerde kullanılmasının yanlış anlaşılmaya sebep olabileceğini belirtmiştir. Bu sebeple maddenin şu şekilde genişletilmesiyle anlamının daha açık hâle getirileceğini dile getirir:

“Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti, yay ayraç içine alınır ve alay, kinaye veya küçümseme anlamı hangi kelime ya da kelime grubunda ise onun hemen arkasında kullanılır.”

Parantez işaretinden bahsederken sık karşılaştığımız bir hataya değinmesek olmaz. Özellikle sosyal medyada sıklıkla “antiparantez” veya “artıparantez” yazımlarıyla karşılaşıyoruz. Oysa doğrusu, “söz arasında, sırası gelmişken, ayraç içinde” anlamlarını karşılamak üzere kullanılan “antrparantez” (Fr. entre parentheses) olmalıdır.

Parantezin edebiyattaki kullanım örneklerine bakalım. Parantez, düşünce çizgisi ve kare göstergelerini şiirlerinde kullanan Behçet Necatigil’in, Sevgilerde şiirinde okurun yanlış anlamasına engel olmak için parantez açarak ek bilgiler vermesi, dikkat çekicidir. 

Sevgileri yarınlara bıraktınız
Çekingen, tutuk, saygılı.
Bütün yakınlarınız
Sizi yanlış tanıdı.

Bitmeyen işler yüzünden
(Siz böyle olsun istemezdiniz)

İkinci Yeni şairlerinden İlhan Berk ise, Us Çarşafı şiirinde eski ile yeni arasında bir geçiş aracı olarak “parantezi” kullanmıştır.

(Şimdi kim bilir deniz kenarlarına çıkıyorsunuzdur) 

(Yorganlarım tütün kokuyordu) 

...ve adamlar oralarını alır donanmaya katılırlardı. Çıkardı sonra Padişah. (Birden bakıyorum ellerin değişik.) Padişah bağdaş kurar oturur. Senin ayakların giderdi gecede. 

Paranteze adadığımız bu yazıya Ferhan Şensoy’dan bir alıntıyla başlamıştık. Onun Anna'nın 7 Ana Günahı adlı oyunundan "Bay Parantez" karakterinin çarpıcı tiradıyla yazıyı bitirelim:

“… Parantez frenkçe, ayraç yeni çıktı. Bakalım herkes benimsedi
mi ayraç'ı?
antır parantez,
tam anlaşılmayan şeyleri daha anlaşılır kılmak
için açılan parantez'e "ayraç" deyip, bir şeyi açıklayalım
derken aşırı anlaşılmazlaştırmayalım,
diye düşünüyorum.
Parantezler de düşünür.
Ayraç ayırmayı, hatta cart diye ayırmayı çağrıştırıyor
kulağa
koklanış bakımından
Parantez açıklamak için.
Tez ve antitez açısından bir parantez
ya açık durmalı ya kapalı
oysa biz açılmış da kapanmamış parantezleri yaşıyoruz
kim açıyor bu parantezleri?
kim niye kapamıyor?
laf aramızda
yani antır parantez, herkesin kafası bozuk
Aç parantez kapatmaya ne gerek
Benim hayatım parantez …”