Magnifica Humanitas: Vatikan, Silikon Vadisi'ne neden meydan okuyor?

25 Mayıs'ta Vatikan'dan gelen alışılmadık bir görüntü dünya basınında geniş yankı buldu. Papa XIV. Leo, ilk büyük genelgesini tanıtmak üzere kürsüye çıktığında yanında bir kardinal, bir devlet başkanı ya da bir diplomat değil, yapay zeka yarışının merkezindeki şirketlerden Anthropic'in kurucu ortaklarından Christopher Olah duruyordu.

• Bu tek kare bile aslında metnin ne hakkında olduğunu anlamımıza yetiyor ve yapay zekayı artık yalnızca teknoloji şirketlerinin, mühendislerin ya da yatırımcıların meselesi olmaktan çıkartıyor. 

Dünyanın en büyük dinî yapılarından Vatikan, insanlığın kendisini yeniden nasıl tanımlayacağına dair daha büyük bir tartışmanın merkezine otururken, bunu Babil Kulesi efsanesinden ile Kutsal Kudüs şehrinin yeniden inşasına ve Tolkien’in Yüzüklerin Efendisi’ne uzanan geniş bir çerçeveden ele alıyor.

Yaklaşık 43 bin kelimelik metnin adı Magnifica Humanitas yani “Muhteşem İnsanlık.” Genelge, yapay zekayı yalnızca teknik bir yenilik olarak değil; insan olmanın ve insan haysiyetinin anlamını yeniden düşünmeye çağıran felsefi ve ahlaki bir gelişme olarak okuyor. Modern edebiyattan teolojiye, tarihsel örneklerden günümüz teknoloji şirketlerine kadar uzanan geniş bir çerçevede, insan onurunun ve insan iradesinin geleceğini tartışıyor. 

Bu metnin okunması esnasında toplantıya katılanlar da oldukça dikkat çekiciydi. Yapay zeka sorumluluğu ve etiği üzerine çalışan kurumların çalışanlarından kanun yapıcılara pek çok kişi konuşmayı dinlerken Papa, yapay zekanın insanlık üzerine etkisini, birçok kişinin beklemediği bir yerden, J.R.R. Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi romanından örnekler vererek açıkladı ve elbette sosyal medyada geniş yankı buldu. 

Genelge, Tolkien'in hikayesindeki efsanevi yüzük ile yapay zeka arasında kurduğu benzetmeyle şu soruyu ortaya koyuyor: Tüm insanlığı dönüştürebilecek, hatta yutabilecek kadar büyük bir güç belirli bir grubun elinde toplandığında, bu gücü kim taşıyabilir? Daha da önemlisi, sihirli bir değnek hâline gelen bu değerli yüzüğü nasıl taşımak gerekir?

Bu sorunun neden önemli olduğunu anlamak için tarihte biraz geriye gitmek gerekiyor. Papalar genellikle dünya köklü biçimde değişirken yaptıkları açıklamalarıyla ünlüler. Kilise'nin sosyal genelgeleri, teknolojik, çevresel veya ekonomik dönüşümlerin insan yaşamı üzerindeki etkilerine dair resmî görüşler olarak görülüyor. 

Bunun en ünlü örneklerinden biri, 1891 yılında yayımlanan Rerum Novarum genelgesi. Sanayi Devrimi'nin dünyayı hızla dönüştürdüğü bir dünyada işçilerin haklarını, emeğin değerini ve ekonomik adaleti tartışan bu metin, modern toplumsal Katolik öğretisinin başlangıcı kabul ediliyor.

• Bugünkü yeni Papa'nın seçtiği isim de, genelgenin yayımlama tarihi de aslında pek tesadüf değil. XIV. Leo, yapay zekanın etkileri hakkındaki bu yeni genelgesini, Sanayi Devrimi'nin etkilerini anlatan metnin 135. yılına denk gelecek şekilde yayımladı. 

Mesaj oldukça açık görünüyor: 19. yüzyılda fabrikalar ve makineler karşısında insanı ve insan emeğini savunmak gerekiyordu. Bugün ise aynı soru algoritmalar ve yapay zeka sistemleri karşısında yeniden soruluyor. Bu nedenle genelgenin merkezinde teknoloji değil, güç bulunuyor.

Yapay zeka genelgesinde Babil Kulesi ve Kudüs karşılaştırması

Papa, genelgede anlatmak istediğini iki eski hikaye üzerinden kuruyor. Bunlardan ilki Babil Kulesi. İnsanların göğe ulaşmak için dev bir kule inşa ettiği, ancak sonunda birbirlerini anlayamaz hale geldikleri o meşhur hikaye. Papa'nın yorumunda Babil yalnızca kibrin sembolü değil, aynı zamanda herkesi tek bir düşünme biçimine, tek bir verimlilik anlayışına ve tek bir algoritmik dile sıkıştıran sistemlerin metaforu hâline geliyor. 

• İnsanın değeri yaratıcılığı, kırılganlığı veya ahlaki kapasitesiyle değil; ölçülebilir çıktılarıyla tanımlandığında, ortaya çıkan şey teknik olarak etkileyici ama insani olarak yoksullaşmış bir dünya oluyor.

Buna karşılık genelgede ikinci bir hikaye daha anlatıyor. Yıkılmış Kudüs surlarının yeniden inşasında, şehir tek bir kişi tarafından değil, farklı ailelerin ortak emeğiyle ayağa kaldırılıyor. Sorumluluk dağıtılıyor, yani güç dağıtılıyor ve şehir ortak katılımla yeniden kuruluyor. Bu karşıtlık aslında genelgenin de temel argümanını oluşturuyor. Sorun teknoloji değil, sorun, teknolojik gücün kimlerin elinde ve hangi amaçlarla toplandığı. 

Vatikan'ın genelgeyle birlikte yayımladığı infografik de aynı noktaya işaret ediyor. Yapay zeka yalnızca ekonomik verimlilik veya inovasyon başlığı altında değerlendirilmiyor. İnsan onuru, çalışma hayatı, çocukların gelişimi, demokratik süreçler, savaş teknolojileri ve veri tekelleri aynı çerçevede ele alınıyor. Başka bir deyişle Vatikan, yapay zekayı bir mühendislik problemi olarak değil, bir uygarlık meselesi olarak görüyor.

Yüzüklerin Efendisi'ne verdiği referansı görmezden gelmek pek mümkün olmuyor bu noktada. Zira hikayeye göre, en ilginç karakterler yüzüğü ele geçirmek isteyen kötüler değildir. Asıl dikkat çekici olanlar, yüzüğü iyi amaçlarla kullanabileceklerini düşünenlerdir. Boromir, yüzüğün gücünü düşmana karşı kullanmayı önerir. Gandalf ise bunu reddeder. Galadriel de aynı nedenle geri çekilir. Çünkü hikayede mesele yüzüğün kötü ellerde olması değildir. Böylesine büyük bir gücün herhangi bir elde bulunmasıdır. 

Bugün Silikon Vadisi'nin büyük bölümü, yeterli güvenlik önlemleri ve doğru yönetişim mekanizmaları kurulduğunda yapay zekanın insanlık için büyük faydalar üretebileceğini savunuyorlar. Papa ise bu noktada oldukça farklı ve neredeyse hiç sorulmayan bir soru soruyor: Böylesine büyük bir gücün merkezileşmesi insanlık için başlı başına bir risk değil mi?

Bu nedenle genelge yalnızca teorik bir metin olarak kalmıyor. Oldukça somut talepler de içeriyor. Otonom silah sistemlerine karşı çıkıyor ve ölümcül kararların makinelere bırakılmaması gerektiğini savunuyor. Verilerin, algoritmaların ve dijital altyapıların yalnızca birkaç şirketin kontrolünde toplanmasının yeni eşitsizlikler yarattığını açıkça söylüyor. Yapay zeka sistemlerini eğitmek için düşük ücretlerle çalışan milyonlarca veri işçisini görünür kılmaya çalışıyor ve dijital ekonominin görünmeyen emekçilerine de dikkat çekiyor. Bu açıdan her kesimden halka seslenen ve bu denli farkındalık yaratan bir iletişim ve farkındalık çalışmasına imza atıyor.

Magnifica Humanitas genelgesinin başlıkları neler?

43 bin kelimelik uzun genelgenin başlıkları ise şöyle:

• Giriş: Zamanımızın Yeni "Res Novae"si (Yeni Şeyler)

• İki Kadim İmge: Babil ve Ortak İyilik

• Yapay Zekâ Çağında İnsan Kalabilmek

• Teknoloji ve Tahakküm

• Dijital Gücün Merkezileşmesi

• Yapay Zekâ: Değerli Bir Araç mı, Yeni Bir Güç Merkezi mi?

• Transhümanizm ve İnsan Sonrası Gelecek Vaatleri

• İnsan Kişiliğinin Sınırları ve Büyüklüğü

• Hakikat, Çalışma ve Özgürlük

• Dijital Çağda İnsan Onuru

• Yapay Zekâ ve Emek Meselesi

• Savaş, Güç ve Algoritmalar

• Sevgi Medeniyetini İnşa Etmek

• Yapay Zekâ Çağında Ortak İyilik

Genelgenin yayımlanmasından önce Vatikan ile Silikon Vadisi arasında yoğun bir diplomasi trafiği yaşandığı da ortaya çıktı. Business Insider'ın aktardığına göre, Nisan ayında Fransa'nın Vatikan Büyükelçiliği'nde düzenlenen kapalı toplantılarda Meta, Google, Amazon ve OpenAI temsilcileri Kilise yetkilileriyle biraraya geldiler. 

Görüşmelerin ilk gündemi çocukların çevrimiçi güvenliği olsa da, kısa sürede yapay zekanın toplum üzerindeki etkilerine, düzenleme modellerine ve teknolojinin etik sınırlarına uzanan daha geniş bir tartışmaya dönüştüğü belirtiliyor. 

Bu görüşmelerin zamanlaması da dikkat çekici. Çünkü Papa XIV. Leo'nun yapay zeka üzerine ilk büyük genelgesini hazırladığı döneme denk geliyorlar. XIV. Leo'nun asıl endişesi makinelerin bilinç kazanması değil. İnsanların kendi bilinçlerini, muhakeme yetilerini ve ahlaki sorumluluklarını giderek daha büyük sistemlere devretmesi. Bu nedenle metin sonunda teknolojiye değil, insana dönüyor.

• Dünya ve tarih gündemine oturan genelgenin özetinde ise bu başlıklarla baş başa kalıyor ve düşünmeye devam ediyoruz. Yapay zeka temelde insan değildir. Adil ücret ve insanca çalışma hâlâ vazgeçilmezdir. Hiçbir teknoloji insan onurunu ortadan kaldıramaz. İnsan olarak değerimiz performansımızdan daha büyüktür. İnsan hayatı, tüm kırılganlığıyla güzeldir.

Belki de yapay zeka çağında asıl mesele çok daha iyi performans göstermek için algoritmalar üretmek değil, hatta bu teknolojileri insan ilişkilerinin içine almak da değil fakat insan kalabilmenin ne anlama geldiğini hatırlatmanın yeni yollarını keşfetmek ve birbirimizle paylaşmaktır.