Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'

DuendeHer hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.
Bu, 2023’te kaybettiğimiz fotoğrafçı Manuel Çıtak için gecikmiş bir “ardından” yazısı. Ama bu gecikmenin bugünlere denk gelen güzel bir özrü var: İstanbul Modern Fotoğraf Galerisi’nde 5 Kasım’da açılan Manuel Çıtak: Kendine Ait Bir Ada başlıklı retrospektif sergi. Sergi, Manuel’in meslek hayatı boyunca çektiği fotoğrafları ilk kez birarada sunuyor.
Sergideki en eski eser 1989 tarihli; en yenileri ise 2019. Manuel’in fotoğrafçılık geçmişi ise, bu iki tarihin sınırladığı dönemden daha uzun, 40 yılı aşkın. Ancak bu iki tarihin akla getirdiği bir şey, bu dönem içerisinde hiç kişisel sergi açmamış olması. Söz konusu dönemde kimi karma sergilerde yer almış ve kendine ait tek sergisi islomania’yı, ölümünden bir yıl önce, 2022’de açmıştı.

Sergi açmak elbette fotoğrafçı için bir ölçü değil. Gelgelelim benim de aralarında olduğum, fotoğrafa 80’lerin sonu, 90’ların başında başlayan pek çok fotoğrafçı onu bir “öncü” olarak görür, bizim kuşakta sık sık “Türkiye’nin en iyisi” diye nitelendirildi. Üstelik Manuel, kafasında mevzuları olan, bu mevzuları uzun soluklu çalışmalarla, seri fotoğraflarla aktaran bir fotoğrafçıydı. Bugün derli toplu bir fotoğraf sergisi açmanız istense, elinde birbirinden bağımsız bu kadar çok başlığı, kendi sınırları içerisinde bu kadar derin ve çeşitlendirerek çalışmış kaç fotoğrafçı bulabilirsiniz bilemiyorum.

Lafı getirmek istediğim Manuel’in açmadığı sergiler değil, mizacı.
Kendine Ait Bir Ada sergisinin küratörü, İstanbul Modern Fotoğraf Bölümü Yöneticisi Demet Yıldız Dinçer, “Türkiye’nin yakın dönem fotoğraf tarihinin en etkileyici isimlerinden biri; ancak alanın uzmanları arasında çok iyi bilinmesine rağmen geniş kitlelerce nispeten az tanınan bir fotoğrafçı” olduğunu söylüyor.
İlk sergisi islomania’nın küratörleri Refik Akyüz ve Serdar Darendeliler de sunuş yazılarında benzer bir şekilde, “Her ne kadar yoğun bir üretim pratiğine sahip olsa da özellikle yeni nesil/yetişmekte olan fotoğrafçılar ve sanatseverler için gizemli bir isim” olduğunu söylüyorlar.
Manuel’in “hak ettiği tanınırlığa ulaşamadığı” ortak görüşüne sahip fotoğraf insanları bunun nedenini benzer cümlelerle açıklıyor.
Orhan Cem Çetin’e göre neden “buna gerek duymaması”. Çetin, 2025’in son günlerinde Eczacıbaşı Fotoğrafçılar Dizisi’nden yayımlanan Manuel Çıtak kitabındaki “İyi Fotoğrafçı” başlıklı editör yazısında, “Kendisini ortaya koymak için ve tanıklıklarını kendi bireyselliği aracılığıyla haykırmak için neredeyse hiç çaba göstermemesi” diyor.
Atlas dergisinin ilk fotoğrafçılarından Kemal Nuraydın ise “Eserlerini kimsenin gözüne sokmak gibi bir derdi yoktu” diyor yakın dostu için:
“Manuel, bilgisini ve hatta malzemesini paylaşmaktan hiç çekinmezdi. Çünkü onun için fotoğrafçılık sır saklamak değil, kapılar açmak demekti. Tanınmış olmak gibi bir derdi ya da çabası yoktu, anlamın peşindeydi. Bir zanaatkar gibi, özenle, ilmek ilmek işlediği çerçevesinden hayata bakıp, bunu fotoğraf makinesi ile ölümsüzleştirir ve görmek, anlamak isteyenler için bir köşeye bırakırdı.”
'Ada'nın dünyadaki yeri
Sadece fotoğrafçılar değil, örneğin gazeteci Ruşen Çakır, “Ünlü olmayı falan aramadı, bazıları gibi işlerini gözümüze sokmadı. Bunun için her türlü imkanı ve çevresi olmasına rağmen kendi köşesinde kalmayı tercih etti” diyor eski dostu için.
Yazar Şebnem İşigüzel ise eşi Manuel için şunu söylüyor:
“Çünkü fotoğrafta kendi evrenini yaratmıştı. Kadrajına aldıkları dışında ışık, teknik ve şanstan öte kimseye bağlı olmadığı, bir başına tek başına, gönüllü bir yalnızlıkla yarattığı fotoğraf dünyası, kendine ait adası.”
İşigüzel’in kaleminden doğup sergiye isim veren, Manuel’in “kendine ait adasının” dünya üzerinde durduğu yer de burası.
Sergi ve kitabın hikayesi
Kitabının yayımlandığını ve retrospektif bir serginin de yolda olduğunu duyduğum andan itibaren büyük bir sevinç ve heyecan yaşadım bu nedenle. Ve hemen ardından bunun nasıl gerçeğe dönüştüğünü merak ettim. Kimin aklına gelmişti? Dahası 40 yıllık arşivi ne durumdaydı ve bu çıktıları elde etmek için nasıl bir çalışma yürütülmüştü?

Manuel’in fotoğrafları İstanbul Modern’in kuruluşundan itibaren müzenin fotoğraf koleksiyonunda yer alıyordu. Müzede onunla ilgili bir şeyler yapılması yönündeki fikir, ölümünün hemen ardından ortak bir irade olarak belirdi. “Kilyos’taki kalabalıkların ya da Kars’ın fotoğraflarını, çektiği portrelerini bilen çok kişi var, ama bunların aynı gözden çıktığını ve birbirine nasıl bağlandığını şimdiye kadar hiç birarada görmemiştik. Serginin çıkış noktasında, sanatçının bu çok katmanlı üretimini ilk kez bir arada sunma isteği yatıyor” diyor, Aposto’nun sorularını yanıtlayan Demet Yıldız Dinçer.
“Manuel, arşivini adeta böyle bir çalışma için hazırlamıştı Bir ajans titizliğiyle oluşturmuştu: Dia'lar ayıklanmış, kenarlarında açıklamaları vardı. Dijital arşiv de aynı şekilde” diyor Orhan Cem Çetin. Çalışmalar başlayınca bu arşivin aile içindeki mihmandarları devreye girdi: “Şebnem ‘Şu konuları çalışıyordu’ diye önümüzü açtı, neyin peşine düşeceğimizi biliyorduk” diye devam ediyor Orhan Cem Çetin. Çünkü eşi Şebnem “O fotoğraflar çekilirken de Manuel’in eşlikçisiydi.”
“Tamar’ın babasının arşivine hakimiyeti ve gerektiğinde bir arkeolog gibi bir fotoğrafın izini sürmesi işimizi çok zenginleştirdi” diyor Dinçer, içeriden gelen katkıyı tarif ederken. Çetin ve Dinçer, gerek kitap ve gerek sergi için eser belirleme sürecinde “Çıtak’ın kendi seçimlerine sadık kalma” ilkesini benimsediklerini belirtiyorlar. Çünkü olası bir kullanım için seçimlerini yapmıştı Manuel. “Hangi kareyi bastığı, hangisini bir seriye koyduğu bizim için yol gösterici oldu. Negatiflerden yeni baskılar yaparken de onun hayattayken verdiği kararların dışına çıkmamaya çalıştık. Öte yandan sadece bilinen fotoğrafları göstermek istemedik” diyor Dinçer.
Geriye ne bıraktığımız kadar, nasıl bıraktığımız da önemli. Hangimizin arşivi, geride kalanlara yardımcı olabilecek kadar düzenli? Dahası hangimizin çalıştığı konuları, arşivinde neler olduğunu bizden bir başkası biliyor? Ürettiğimiz şeyleri en yakınlarımızla, ailemizle ne kadar paylaşıyoruz? Manuel bu konuda da bize bir şeyler gösteriyor.
Plaj asla sadece plaj olmadı
Manuel’in fotoğrafçı kimliği ve meslekî serüveni, sergi için hazırlanan katalogda yer alan, zaman zaman bu yazıda da alıntıladığım üç yazıyla, başka söze hacet bırakmayacak kadar güzel aktarılıyor. Ama eminim hepimizi etkileyen, özellikle fotoğrafçıların kafasına çivi gibi çakılan kareleri, sürpriz olmayacağı üzere Kilyos plajlarında 1990’ların ikinci yarısında çektiği fotoğraflar.

Şebnem İşigüzel bu seri için “Kimse, denizdeki kumdan farksız o kalabalığı fotoğraflamayı düşünmemişti ya da bir sanatçı dostunun söylediği gibi kadraja sığdırmayı becerememişti” diyor.
Gerçekten de öyleydi. Fotoğraf için bunu söylemek çok zordur ama o kareler daha önce çekilmemişti. Çoğu zaman bir karede birden fazla hikaye anlatan bu eserlerde Manuel, erken döneminde ürettiği birçoğunda olduğu gibi, mahşer kalabalığı içinde türlü hâllere giren insanlar arasında adeta görünmezdi. Ama kimin aklına gelirdi? Bu fotoğraflardan sonra Türkiye’de bir fotoğrafçı için bir plaj, asla sadece bir plaj olamadı; huzur ve gevşeme çağrıştırması beklen bir alan, arayış ve huzursuzluk mekanı hâline geldi.
Mesleğin maliyeti
Türkiye’de fotoğrafçı olmak maliyeti ağır bir karardır. Çünkü reklam dışındaki alanlarda piyasa yok denecek kadar dardır, özellikle de editoryal fotoğrafta haklar çiğnenmeye çok elverişlidir ve işveren sayısı da son derece kısıtlıdır. Atlas dergisinde fotoğraf editörlüğü yapmış bir gazeteci olarak, fotoğrafçının bu ağır maliyet altında yaşadığı sıkıntıları yakından biliyorum; birçoğu mesleği bırakmak zorunda kaldı. Ülkede çok az sayıda fotoğrafçı, sadece gönlündekini üreterek ayakta kalabildi.

Gördüğümüz, bildiğimiz işlerinin yanında Manuel de yaşamını büyük ölçüde reklam fotoğrafından kazanıyordu kaçınılmaz olarak. Gelgelelim o, yapmak zorunda oldukları ile yapmayı istediği işleri kesin bir çizgiye ayırabilen bir adamdı. Mesleğin maliyetini istemediği işler de yaparak ödedi belki. Ama fotoğrafını, para kazandığı işlerin konforuna teslim etmedi. Onu heyecanlandıran ve bizlere esin kaynağı olan, var eden özgün kimliğini, belki de özel bir çaba sarf etmeden koruyabildi. Ve Türkiye’de bu konuda da özel bir yere sahipti.
Bunu mümkün kılan nedenler içinde, Manuel’in teknolojiye ilgisi kadar, hem kapalı alana hem de sokağa hakim bir fotoğrafçı olması da yer alıyor. Bu iki alanı birbirinden ayıracak bilince ve her ikisinin de hakkını verecek donanıma sahipti. Şebnem İşigüzel, Manuel’in sanatçı bakışının yaptığı ticari işlere bile nasıl yansıdığına dair bir anısını şöyle aktardı 11 Kasım’daki söyleşide:
“Cep telefonları ilk kez Türkiye’ye geldiğinde Ericsson için Galata Kulesi’nde, siyah beyaz bir reklam çekimi yapmıştı. Çok acayip şeyler çekti. Buradaki ajans fotoğrafları anlamadı ama İsveçliler anında duruma uyandı ve oradan Manuel’e tebrikler geldi. ‘Siz büyük bir sanat yapmışsınız’ dediler. Hatta firmanın tepe yöneticilerinden biri fotoğraflardan birini odasına asmak için almıştı. Evet, bu ticari bir işti ama Manuel ona bir duygu, bir bakış yükleyebiliyordu.”
Manuel'in ışıklı kutusu
Manuel’le 1995’te, Skylife dergisinin fotoğraf editörüyken tanışmıştım. (Demek ki ben 23, o da 33 yaşındaydı.) Fotoğraflarımı göstermek üzere Ankara’dan ve hafta sonunda geldiğim için evinde randevu vermişti. Ve ben Cihangir Caddesi’ni ilk kez görecek kadar Ankaralıydım. O gün, dia'ları (slayt pozitif film) üzerine serip baktığımız, kendi yaptığı ışıklı kutuyu pek beğenmiştim. Bana nasıl yaptığını anlatmıştı ve ona özenip ben de bir tane yapmıştım. Yıllar sonra bu ışıklı kutuyu, Manuel’in Eczacıbaşı Fotoğrafçılar dizisinden çıkan kitabının kapak fotoğrafında görünce (Orhan Cem Çetin’in fotoğrafı) çok heyecanlandım. Ustadan el aldığımı hatırladım.

Hatırladığım kadarıyla Manuel’le bir daha randevulu buluşmadık. Bazen Türkiye’nin bir kıyısında, bazen stüdyoda, bazen sokakta karşılaştık. Ailesiyle zaman geçirmeyi sevdiği için genellikle yalnız olmuyordu. Ama yalnızsa zor ayrılıyorduk. Abartmıyorum, yaya geçinde denk gelip, yarım saat 45 dakika sohbete varan karşılaşmalardı bunlar. Fotoğraf, bu sohbetlere güç bela müdahil olurdu. O kadar çok ortak ilgi alanımız vardı ki! Galiba en çok inşaattan, marangozluktan, alet edevattan konuşurduk.
Onunla en son, ölümünden birkaç ay önce Maçka’daki İnönü Parkı’nda karşılaştık. Ayvacık’taki evinin bahçesine dikmek istediği bir ağaç türünün (Celtis australis) bu parkta olduğunu duymuş ve görmeye gelmişti. Ağacı bildiğim için yerini birlikte bulmuş, üzerine konuşmuştuk.

Şebnem İşigüzel’in "Kendine Ait Bir Ada” yazısında beni en çok şu yakaladı:
“Ne içinde ne dışında durduğu, kendini görünmez kıldığı kalabalıklar, bir başına baktığı tekinsiz manzaralar, yaşamayı bu kadar çok seven bir adam, fotoğraf uğruna hayatı neredeyse vizöründen bakarak yaşıyordu.”
Manuel'in yaşarken ve ölümünden sonra yayımlanan yegane iki kitabının da editörü olan Orhan Cem Çetin, “Özel bir zaman ayırıp fotoğrafçılığı hakkında derinlikli çözümlemeler yapmadığımızı, işleri, serileri, peşine düştüğü insanlık durumları hakkında pek konuşmadığımızı esefle, pişmanlıkla fark ettiğinden” yakınıyor.
Oysa onunla fotoğraf konuşmamak bana o kadar tanıdık geliyor ki. Yaşama bu kadar tutkun “ustamla” yine doğadan, ağaçlardan, Ayvacık’taki yazlık evi için tasarladığı ısıtma sisteminden, ailesi için yaptığı yemeklerden, karavandan, taştan, ahşaptan, bisikletten, hayatın kendisi olan bütün abesle iştigalden konuşmak isterdim.
İyi yapılan işler insanları heyecanlandırır, üretmeye teşvik eder. Manuel, ancak ölümünden sonra kamuyla toplu hâlde buluşan işleriyle buna devam ediyor. İyi insanlar, yaşama şevki verir. Yaşam iştahını, merakını, dokunduğu her şeyde belli eden iyi insanlar. O hiç bitmiyor.










