Mitleri geri kazanmak: Yapay zekanın eğitimdeki etkisi tersine çevrilebilir mi?

Dünya genelinde eğitimciler, yapay zeka araçlarının şekillendirdiği “cesur yeni dünya” ile karşı karşıyalar. Eğitim teknolojisi şirketlerine, fütüristlere ve politika yapıcılara göre bu yeni dünya makalelerin, özel ders öğretmenlerinin ve hatta üniversitelerin gereksiz kalabileceği bir dünya olacak. Bildiğimiz anlamda eğitimin sonu neredeyse geldi.

Örneğin eski hedge fon analisti ve Khan Academy’nin kurucusu Sal Khan, yapay zekanın bir nevi “süper öğretmen” işlevi görebileceğini, ders planlama ve ölçme-değerlendirme gibi zaman alan görevlerde öğretmenlere yardımcı olabileceğini vurgularken, kişiselleştirilmiş öğrenme ve uygulamalı etkinlikler için eğitimcilere zaman yaratacağını düşünüyor. 

• Khan, yapay zekanın öğretmenlerin emeğini değersizleştireceği iddialarına da karşı çıkıyor. Aksine yapay zekanın öğretmenlere öğrenmeyi kolaylaştıran ilgi çekici etkinlikler oluşturma alanı tanıyarak, onları “daha değerli” kılacağına inanıyor. 

Khan’ın söyleminde iki dinamik önemli. Öncelikle, dünya genelindeki vatandaşlar ve eğitim çalışanları, kapitalist dikkat ekonomisinin yıkıcılığı konusunda halihazırda huzursuz olsalar da Khan, yapay zekanın gençlerin öğrenmeye dair ilgisizliğine çözümler sunacağını iddia ediyor. Dolayısıyla, temel vaatlerden biri eğitimdeki ilgisizliğe son vermek. 

İkinci çarpıcı mesele ise Khan’ın, teknolojinin iktidar ilişkileri içindeki konumunu ve siyasetle derin bağını reddetmesiyle alakalı. Yapay zeka araçlarının yazma, okuma ve düşünme gibi temel becerileri nasıl zayıflatabileceğine dair öğretmenlerin duyduğu endişelere yanıt veren Khan, “teknolojik tarafsızlık” diline sığınmaktadır. Khan, “iyi insanlar”ın teknoloji alanında iyi niyetli çalışmalar yapması durumunda insanlığın daha akıllı hâle gelebileceğine inanmaktadır.

Khan’ın açıklamalarını, fütüristik beyanlar diyerek bir kenara itmek cazip gelse de söylemlerinin alıcısı çok. Yatırımcılar, güvenilir ve kârlı bir yatırım alanı vaadiyle yapay zeka pazarına çekilirken kullanıcılar ve tüketiciler, yapay zeka araçlarının yaratıcı özgürlük, güçlenme ve verimlilik gibi vaatlerle bu alana çekiliyor. Devlet yetkilileri de bu durumdan muaf değil. Eğitimden sorumlu politikacılar ve kurum yöneticileri de yapay zeka araçlarının eğitimcilerin idari görevlerini azaltabileceğine ve öğretmenlerin/üniversite hocalarının en iyi yaptıkları ve en çok keyif aldıkları işe, yani öğretmenliğe odaklanmalarına yardımcı olabileceğine inanmaktadır.

Khan’ın ifadelerinin, kendi sektörü olan eğitim teknolojisi sektörünün ötesine geçip politika şekillendirmek üzere hükümet koridorlarına yayılmasını nasıl anlamlandırabiliriz? Yapay zeka araçlarıyla beraber, siyasetçilerin, eğitimcilerin yönetilemez iş yüklerini itiraf etmeye başlamasını nasıl düşünebiliriz? Eğitimdeki yapay zeka araçlarının potansiyellerine ilişkin farklı çevrelerde dile getirilen görüşlerin çekiciliğini ve sıradanlığını nasıl kavramak gerekir?

Yapay zekayı mitlerle düşünmek

Bu sorulara, iletişim bilimci Vincent Mosco’nun The Digital Sublime adlı çalışmasında verimli bir şekilde işe koştuğu “mit” kavramıyla yanıt vereceğim. Vincent Mosco bu kitabında, bilgisayar teknolojisini ve siber alanı sorgular ve hikaye olarak mitlerin, teknolojik gelişmeler açısından sıradan insanları nasıl canlandırdığına odaklanır. 

• Mosco’ya göre mitler etkileyicidir çünkü “başka bir gerçekliğe” giriş sunar ve insanların görünüşte anlaşılamaz hayat problemlerini kavramalarına yardımcı olur. 

Bir politik ekonomi uzmanı olarak Mosco, mitleri gizledikleri üzerinden anlamanın önemini kabul eder. Bu nedenle örneğin, yapay zeka ve istihdam ilişkisi bağlamında dikkatlerimizin yapısal eşitsizliklere değil, kaçınılmaz bir teknolojik değişim anlatısına çekilmesine karşı dikkatli olmamız gerekir. 

Ancak, mitlerin maskesini düşürmek, onların insan yaşamına nasıl anlam kattığını ortaya çıkarma konusunda pek bir işe yaramaz. İşsizliğin veya güvencesizliğin doğrudan otomasyondan değil, uzun vadeli ekonomik durgunluktan kaynaklandığına dair elimizde bolca kanıt olsa bile, yapay zeka etrafındaki mitolojik anlatılarda insanların büyük sorunları ve çelişkileri anlamlandırmasına ve ölçeklendirmesine yardımcı olan güçlü bir yan vardır. Mosco bu yüzden mitlerin ne anlama geldiğini, bize insanların umutları ve hayalleri hakkında ne anlattığını kavramamız gerektiğini vurgular. 

Yapay zeka sıradanlaşırken

Yapay zeka tarafından yazılan makaleler, öğrenciler ile öğretmenler arasındaki özgün iletişim ve pedagoji alanlarının daralması etrafındaki kaygılar artık sıra dışı konular değil. Aynı zamanda, sektörden gelen abartılı söylemler pek çok kişiyi heyecanlandırmaya devam ediyor. Bu abartılı endüstriyel söylemleri deşifre etmek büyük önem taşısa da yapay zeka büyüsünün kullanıcıların günlük kaygılarına, arzularına ve endişelerine nasıl hitap ettiği, eğitim alanındaki yapay zeka mitlerinin çekiciliğini kavramak için esastır. 

Yapay zeka mitlerinin eğitim teknolojisi işletmelerine nasıl hitap ettiğini anlamak nispeten daha kolay. Kişiselleştirilmiş öğrenme ve düşük maliyetli değerlendirme vaatleri ve uygulamaları sayesinde eğitim teknolojisi şirketleri sermaye yatırımı çekebilmektedir. Hükümetler ise eğitimdeki maliyetleri düşürme, verimliliği artırma, teknolojik modernleşme vaatleri nedeniyle yapay zeka araçlarına yatırım yapmaktadır. 

Peki öğretmenler? Yapay zeka araçları işsizlik konusunda büyük bir kaygı kaynağıysa neden yapay zeka dünyasına çekiliyorlar? Eğer bir kişi çalışma hayatındaki yapısal sorunları çözmek için siyasetten umudunu zaten kesmişse, gündelik kullanım ve pratik yoluyla yapay zeka araçları öğretmenlere kesinlikle cazip gelecektir çünkü bağlama göre bu araçlar, bu çalışanlara tükenmişlikten uzak anlar ve alanlar sağlayabilir; bir nebze yaratıcı çalışmaya imkan tanıyabilir. 

Yapay zekanın mitolojik çekiciliğinin cevabı, öğrenciler perspektifinden bakıldığında da gündelik hayatın pratiği içinde bulunabilir. İntihal, yapay zeka halüsinasyonları ve eleştirel düşüncenin yerinden edilmesiyle ilgili sorunlar bariz olsa da yapay zeka araçları aslında özellikle okurken çalışmak zorunda kalan ve zamanı kısıtlı işçi sınıfından ailelerin çocukları için hızlı çözümler sunuyor olabilir. 

• Özellikle yetişkin öğrenciler veya bir çalışma döneminin ardından eğitime geri dönen öğrenciler için yapay zeka araçları anlık geri bildirim sunarak, özel ders maliyetlerini düşürerek ve katılımı artıran oyunlaştırılmış öğrenme deneyimleri sağlayarak faydalı olabilir. 

Dolayısıyla mitler kendilerini sadece işletme sahiplerinin ve hükümetlerin güçlü hikaye anlatma teknikleriyle değil, öğretmenler ve öğrenciler de dahil olmak üzere kullanıcıların gündelik ihtiyaçları ve pratikleri aracılığıyla da sürdürürler. 

Mitleri geri kazanmak ve siyasallaştırmak

Yapay zekaya dair mitler, işletmeler için verimlilik ve maliyet kısma anlamına gelirken, hükümetler için de modernleşme vadetmektedir. Öğretmenler için iş yükünün hafiflemesine işaret edebilirken özellikle marjinalleşmiş öğrenci toplulukları için eğitimin kişiselleştirilmiş ve daha ucuz formlarını müjdeliyor olabilir.

Bu cezbedici noktaları kabul etmek, Mark Fisher'dan ilhamla bir tür “yapay zeka gerçekçiliği” içinde hareket etmeyi, yani bu araçların kaçınılmaz olduğunu kabullenmeyi gerektirmez. Aksine, mitlerin maskesini düşürmek siyasi olarak yeterli olmadığından, bu mitleri daha demokratik ve eşitlikçi amaçlara doğru yeniden yönlendirmek gerekir. 

• Mitler üretkenlik ve verimlilik etrafındaki neoliberal öncelikler yerine belki de bakım ilişkileri, hakkaniyet ve birarada yaşama ilkelerine doğru yeniden tanımlanmalı ve bu şekilde siyasallaştırılmalıdır.

Örneğin “kişiselleştirilmiş öğrenme” etrafındaki neoliberal söylem, verimlilik ve rekabet yerine kapsayıcılık üzerinden yeniden tanımlanabilir. Örneğin bu araçların engelli öğrencilerin ihtiyaçlarına göre, bizzat onların tasarım süreçlerine katılımıyla nasıl uyarlanabileceği gibi politik sorularla şekillendirilebilir. Aynı şekilde, küresel rekabetçiliği vurgulayan milliyetçi söylemlerin yerine, “eğitimsel müşterekler için yapay zeka” olarak adlandırılabilecek demokratik kavramlar dolaşıma sokulabilir. 

Bununla birlikte, ticarileşmiş eğitim fikri, inovasyonun tamamen reddedilmesiyle değil, topluluğun ihtiyaçları, tarihleri ve pratikleri tarafından yönlendirilen toplum odaklı bir inovasyon pratiğiyle ikame edilebilir. 

Teknolojik determinizme direnmek

2025'in son ayları yapay zeka endüstrisi için finansal açıdan pek umut verici görünmüyordu. Kasım 2025'te Google'ın patronu, yapay zeka yatırımlarına yönelik hücumun irrasyonel boyutlarına dikkat çekerek hiçbir şirketin olası bir yapay zeka balonundan muaf olamayacağını söyledi. “Yapay zeka balonu” etrafındaki bu kaygılar, Vincent Mosco’nun mitlerin sadece birer illüzyon değil, teknolojik tahayyülleri ve maddi pratikleri şekillendiren kurucu güçler olduğu yönündeki güçlü argümanını bir kez daha örneklendirmektedir.

• Ekonomik bir patlama riski en üst düzeyde kabul edilmesine rağmen, sıradanlaşmış yapay zeka mitleri hem politik söylemi hem de yönetişim alanını yapılandırmaya devam ediyor. İşte gerçek siyasi mücadele tam da bu noktada başlıyor zira mitlerin maskesini düşürmek, onların sürdürdüğü sosyo-teknik düzenlemeleri sarsmaya yetmiyor.  

Bunun yerine, mitleri geri kazanmak ve siyasallaştırmak gerekiyor. Çünkü karşı-mitler aracılığıyla yürütülen bir siyasi proje, alternatif tahayyüller için alan açabilir. Bu alternatif tahayyüller yapay zeka etrafındaki politika çerçevelerine, altyapı kararlarına ve gündelik pratiklere yön verebilir. 

Karşı-mitler, öğretme ve öğrenme hayatları risk altında olan sıradan öznelere eylemlilik kazandırarak teknolojik determinizme karşı direnmeyi de mümkün kılabilir. Eğitimde yapay zeka kullanımı konusunda eşitlik, bakım ve demokratik yönetişim ön plana çıkarılırsa mitlerin körüklediği bir teknolojik kaçınılmazlık yerine daha adil gelecekleri düşünmek mümkün olabilir.

Nihayetinde mesele, sadece mitlerin maskesini düşürmek değil, onlarla eleştirel ve yaratıcı bir şekilde etkileşim kurmakla alakalı. Mosco'nun bize hatırlattığı gibi, mitler önemlidir çünkü insanları harekete geçirirler. Karşılaştığımız soru biraz da şu galiba: Bu mitler bizi hangi amaçlara ve nasıl bir geleceğe doğru harekete geçirecek?