Riace Bronzları'ndan Türkiye’ye bir müze ekosistemi: Bir müze nerede biter?

Müzeleri düşündüğümüzde aklımıza ilk gelen kapalı alanlar ve korunaklı binalar oluyor. O serin ve ışıklı odalarda dolaşıyor, dışarı çıktığımızda ise müze deneyiminin sona erdiğini varsayıyoruz. Peki ya müze binadan çıktığımız anda bitmiyor; kente, coğrafyaya ve gündelik yaşama yayılıyorsa?

Bu soruyu düşündüren güncel örneklerden biri, İtalya’nın Calabria bölgesindeki Riace Bronzları. Bugün bu iki heykel, Reggio Calabria Ulusal Arkeoloji Müzesi’nin en önemli eserleri arasında. Ancak Calabria’nın 2026 programında bu iki heykel yalnızca müzede görülecek başyapıtlar olarak ele alınmıyor. Heykellerin yarattığı anlatı; etkinlikler, tarihi-turistik rotalar, dijital içerikler, sergiler, performanslar ve konserler aracılığıyla bölgenin farklı noktalarına yayılıyor.

Üstelik bu yaklaşım tek seferlik bir festival olarak tasarlanmamış; Riace Bronzları Ayı’nın her yıl düzenlenmesi öngörülüyor. Bir başka deyişle eserler, vitrinde duran tekil nesneler olmaktan çıkıp farklı mekanları ve hikayeleri birbirine bağlayan bir odak işlevi görüyor. 

İlk bakışta bu model Türkiye için yeni bir fikir gibi görünebilir. Oysa kültürel mirası, bir bölgenin tanıtımı ve turizm anlatısıyla biraraya getiren uygulamaları Türkiye’de de daha önce gördük.

2018’de, Troya’nın UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girişinin 20. yılı nedeniyle "Troya Yılı" ilan edildi. Tanıtım sadece ören yerine odaklanmadı. Valilik, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, üniversite, belediye, ticaret odaları, rehberler, otelciler ve seyahat acentelerinin yanı sıra Gökçeada, Bozcaada, Assos-Küçükkuyu-Ayvacık gibi farklı Çanakkale destinasyonları da aynı çerçevede yer aldı. Bu da bize, Troya’nın bütün Çanakkale destinasyonunu taşıyan bir üst anlatı olarak kullanılmaya çalışıldığını gösteriyor.

• Peki bunun etkisi ne oldu? Temmuz 2018’de Çanakkale Valiliği, Troya Antik Kenti’ni ziyaret eden yerli ve yabancı turist sayısının yaklaşık iki katına çıktığını açıkladı. 

Aynı dönemde Çin’de "Türkiye Turizm Yılı" ilan edilmişti ve Çinli turist sayısında da belirgin bir artış bildirildi. Bir yıl boyunca yaratılan bu görünürlük, kampanya sona erdikten sonra kalıcı bir bölgesel ağa dönüşebildi mi?

Benzer bir yaklaşım Göbeklitepe’de görüldü. Şanlıurfa Valiliği’nin talebinin ardından 2019 "Göbeklitepe Yılı" ilan edildi. Ardından kamu kurumları, yerel yönetimler, turizm işletmeleri, üniversite, meslek örgütleri ve kültür aktörleri aynı marka etrafında buluşarak bir çalışma takvimi ve yol haritası hazırladı. Şanlıurfa Turizmi Geliştirme A.Ş.’nin kurulmasıyla sempozyum, gezi, tanıtım ve benzeri faaliyetlerin daha profesyonel biçimde yürütülmesi de hedeflendi. Valiliğin açıklamalarına göre bu hazırlıkların temeli aslında 2016’dan itibaren atılıyordu. Peki Göbeklitepe’nin başarısında hangisi daha belirleyiciydi: İkonik alanın kendisi mi, UNESCO görünürlüğü mü, paydaş koordinasyonu mu, yoksa profesyonel destinasyon yönetimi mi? 

Etkiyi ölçerken ilk baktığımız şey çoğu zaman ziyaretçi sayısı oluyor. Oysa tek başına bu sayı yeterli değil. Ziyaretçinin şehirde ne kadar kaldığı, ana ören yerinin dışına çıkıp çıkmadığı, yerel işletmelerin bundan nasıl etkilendiği ve bölge halkının sürece ne ölçüde katıldığı da önemli. Asıl soru ise kampanya bittikten sonra kurulan ağın yaşamaya devam edip etmediği. Gerçek başarıyı, ziyaretçi sayısındaki sıçramadan çok, bu hareketliliğin bölgede bıraktığı iz ve yarattığı süreklilikte görebiliriz.

Daha geniş ölçekte ise Mezopotamya markası var. GAP Bölge Kalkınma İdaresi’nin 2014’te başlattığı çalışma, Güneydoğu Anadolu’daki tarih, gastronomi, doğa ve kültürel miras unsurlarını ortak bir destinasyon anlatısı altında birleştirmeyi amaçlıyor. Hedef yalnızca turist sayısını artırmak değil; koruma-kullanma dengesini gözetmek, sürdürülebilir turizmi desteklemek, istihdamı ve turizm gelirlerini artırmak. Bu nedenle çalışma logo ya da tanıtım kampanyasıyla sınırlı kalmamış; tematik rotalar, dijital içerikler, kent içi ve bölgesel yönlendirmeler gibi farklı araçlarla desteklenmiş.

• Öte yandan Riace’den farklı olarak Mezopotamya’da merkezde tek bir ikon yok. Çok daha geniş bir coğrafyanın şemsiye markası var. Bunun gücü çeşitlilikten geliyor. Ama tam da bu genişlik, ziyaretçinin zihninde belirgin bir kültürel düğüm noktası oluşturmayı zorlaştırabilir. 

Likya Yolu’nda ise merkez tamamen değişiyor: Tek bir müze değil, bütün bir kültürel peyzaj var. Kültür Portalı’na göre yaklaşık 540 kilometrelik, Türkiye’nin ilk uzun mesafeli yürüyüş rotası ve eski yolların tanınması ve korunması amacıyla tasarlanmış. Antik kentler, köyler, yürüyüş rotaları, yerel işletmeler ve doğal çevre tek bir ziyaret deneyimi içinde buluşuyor. Demek ki müze ekosistemi kurmak için mutlaka tek bir müzenin merkezde olması gerekmiyor. Bazen anlatıyı taşıyan şey coğrafyanın kendisi olabilir. Bir kampanya başlatmak görece kolay olsa da zor olan, görünürlük azaldığında kurulan ağı yaşatmak. Finansman, ortak takvim, kurumlar arası işbirliği ve yerel sahiplenme devam etmiyorsa güçlü bir tema yılı bile kısa sürede hatıraya dönüşebilir. 

Kültürel miras kampanyalarını nasıl kalıcı ilişki ağlarına dönüştürebiliriz? 

Bugün müzelerden beklentiler arttı; erişilebilirlik, katılım ve toplumsal ilişki kurma gibi işlevler de giderek daha görünür hâle geliyor. Bu yüzden müzelerin rolünü bina içindeki ziyaret deneyimiyle sınırlamamak gerekiyor. Örneğin Çingene Kızı’nı Zeugma Mozaik Müzesi’nin simgesi olarak ele almak yerine, Gaziantep’e yayılan daha geniş bir kültürel hikayenin parçası olarak düşünebiliriz. Zeugma Antik Kenti, Fırat Nehri, kentin ticaret tarihi, yerel zanaatkârlar ve gastronomi bu bütünün farklı durakları olabilir. Böylece ziyaretçi "mozaiği gördüm" diyerek müzeden çıkmak yerine, o mozaiğin ait olduğu coğrafyayı keşfetmeye devam eder. 

• Bu yaklaşım Hitit mirasına da uygulanabilir. Bir "Hitit Ayı" hayal edelim. Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Hattuşa, Yazılıkaya, Alacahöyük ve Çorum, aynı uygarlığın farklı katmanlarını birbirine bağlayan bir rota haline gelse… Bir tablet diplomasi tarihine, bir kaya kabartması inanç sistemlerine, bir şehir kapısı siyasal güce açılan başlangıç noktası olsa… Böylece ziyaretçi tek tek mekanlarda değil, bir uygarlığın coğrafyası içinde hareket eder. 

Uluburun Batığı da başka bir örnek sunuyor. Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’nden başlayan anlatı Kaş’a, antik deniz ticaretine, gemi yapımına, kıyı kültürüne ve Akdeniz’in tarihsel bağlantılarına uzanabilir. Tek bir batığın bizi bütün bir Akdeniz hikayesine götürdüğünü düşünün. Fakat burada önemli bir ayrım var. Amaç kültürel mirasın çevresinde uzun vadeli ilişkiler kurmaksa, müze ile kent, arkeolojik alan ile yerel topluluk, zanaatkâr ile tasarımcı, turist ile yerel hikaye ve kültürel miras ile gündelik yaşam arasında bir "müze ekosistemi" kurulabilir. 

Buradaki ekosistem, büyük bir müzenin etrafına küçük aktörlerin dizildiği hiyerarşik yapı değil; farklı kurumların, toplulukların, mekanların ve üretim biçimlerinin birbirini beslediği bir ilişki ağı. Bu yüzden kültür ile turizmin aynı kurum çatısı altında bulunması yalnızca idari bir birleşme olarak görülmemeli. Gastronomi, yerel hikayeler ve dönemsel etkinliklerin ortak bir yıllık takvimde buluşması da bu parçaları birbirine bağlayabilir. Böylece tek seferlik tanıtım faaliyetleri yerine, yıl boyunca yaşayan ve farklı aktörlerin katkısıyla gelişen daha sürdürülebilir modeller kurulabilir.

Ama burada bir sınır daha var. Kültürel mirası turizmin hizmetine sokmak başka şey; turizmi kültürel mirasın daha derin ve daha sürdürülebilir biçimde deneyimlenmesine aracılık edecek şekilde tasarlamak başka. İkisini birbirine karıştırdığımızda eser kolayca bir logoya, bir magnete veya bir sosyal medyada tüketilen bir görsele dönüşebilir. Oysa iyi kurulmuş bir ekosistemde eser, ziyaretçiyi kendisinden daha büyük bir hikayeye yönlendirebilir: bir kentin tarihine, bir bölgenin hafızasına, bir topluluğun üretim biçimlerine, bir coğrafyanın katmanlarına. 

Elimizdeki güçlü müzeleri ve kültürel miras unsurlarını bulundukları coğrafyayla daha güçlü biçimde ilişkilendirmeyi düşünelim. Türkiye’nin geçmiş deneyimleri bunun mümkün olduğunu gösteriyorsa, bir sonraki adım, bu ilişkilerin sürekliliğini sağlamak olabilir. O hâlde başlangıç sorumuzun cevabına geri dönelim: İyi kurulduğunda, müzenin etki alanı hiç bitmeyebilir.