Rusya anlaşmadan çekildi; şimdi ne olacak?

Kremlin Sözcüsü Dimitri Peskov, geçtiğimiz gün, 2022'de Türkiye ve Birleşmiş Milletler'in arabuluculuğuyla Ukrayna ile imzalanan Tahıl Koridoru Anlaşması'ndan çekildiklerini "Anlaşma bugün itibariyle artık yoktur" ifadeleriyle duyurdu. Peskov, gerekli koşullar sağlanırsa anlaşmaya geri döneceklerini söyledi. Peskov ayrıca kararın, Kırım Köprüsü'nde meydana gelen patlamayla bağlantılı olmadığını vurguladı. Rusya Dışişleri Bakanlığı, anlaşmanın sona erdiği dün 00.00'dan sonra Karadeniz'de seyrüsefer açısından verilen güvenlik garantilerinin geçersiz olacağını bildirdi. 

Nedir? Tahıl Koridoru Anlaşması; Rusya'nın 24 Şubat 2022'de Ukrayna'yı işgale başlamasının ardından küresel çapta rekor seviye ulaşan ve bazı bölgelerde kıtlığı tetikleyen buğday ithalat problemine çözüm olarak Türkiye ve Birleşmiş Milletler (BM) aracılığıyla 22 Temmuz 2022'de Rusya ve Ukrayna'ya ayrı anlaşmalar olarak imzalatılmıştı. Merkezi İstanbul'da olan Ortak Koordinasyon Merkezi tarafından takip edilen Tahıl Anlaşması kapsamında toplam 32 milyon tondan fazla tahıl, dünya pazarlarına taşındı ve küresel emtia fiyatlarının savaş öncesi dönemine inmesini sağladı.

Rusya neden çekildi? Rusya, kararına gerekçesini, "kendi tahıl ve gübresini ithal etmesi yönünde verilen sözlerin tutulmaması" olarak gösteriyor. Ayrıca anlaşma kapsamında tahılın söz verildiği gibi en yoksul ülkelere ulaştırılmadığını belirtiyor. Daha önce Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, ülkesinin gıda ihracatı ve diğer önemli düzenlemelere yönelik engellerin kaldırılmadığını vurgulayarak anlaşmadan çekileceklerinin sinyalini vermişti. 

• Detaylar: Anlaşma kapsamında sadece Ukrayna'nın tahıl ürünlerinin satışı gerçekleşiyordu. Rusya ürünlerinin ise gemicilikten ödemelere kadar birçok konuda uygulanan yaptırım nedeniyle satışı ve pazarlaması gerçekleştirilemiyordu. Gıda ürünlerinin satışı yaptırım kapsamına girmese de gemicilik, sigorta ve ödemeler gibi alanlardaki yaptırımlar Rusya’nın ihracatını imkansız hâle getirdi.
• Amaç sorunu: Rusya, anlaşmanın amacını karşılamadığını vurguluyor. Açlık tehlikesi yaşayan Afrika ülkeleri başta olmak üzere yoksul ülkelerin yararlanması için bu anlaşmanın imzalandığını vurgulayan Rusya, 17 Temmuz'da yaptığı açıklamada 22 Temmuz’dan bu yana taşınan 32,8 milyon tahılın %70’lik kısmının yüksek gelirli ülkelere satıldığını vurguluyor. Etiyopya, Yemen, Sudan, Somali ve Afganistan gibi en fakir ülkelere sadece %3’lük satış yapıldığı vurgulanıyor. 
• SWIFT talebi: Rusya'nın şartlarından biri de Rusya Tarım Bankası’nın uluslararası para transfer sistemi SWIFT’e yeniden bağlanması, tarımsal makine ve yedek parçalarının alımına yeniden izin verilmesi ve Rusya’nın Togliatti kentinden Ukrayna’nın Odessa kentine giden amonyak boru hattının yeniden işletime açılması. 
• Bununla birlikte: Rusya bir yandan tahıl anlaşmasının kendine yönelik tarafının uygulanmaya başlamasını sağlamak isterken bir yandan da kendisine yönelik yaptırımları azaltmayı amaçlıyor. Başta ABD olmak üzere Batı ülkelerinin uyguladığı yaptırımların esnetilmesi için, Rusya'nın Tahıl Koridoru Anlaşması'nı bir "baskı aracı" olarak kullandığı değerlendiriliyor. 

Değerlendirmeler: BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Rusya'nın kararının dünyanın dört bir yanında ihtiyaç sahiplerine "darbe indireceğini" söyledi.  Guterres, "Yüz milyonlarca kişi açlıkla karşı karşıya. Tüketiciler küresel düzeyde geçim sıkıntısı kriziyle yüz yüze. Milyonlarca kişi, Rusya'nın bu kararının bedelini ödeyecek" dedi.

• Türkiye: Cumhurbaşkanı Erdoğan, konuya ilişkin açıklamasında "Yapılan açıklamaya rağmen dostum Putin'in bu insani köprünün devamını istediğine inanıyorum. Temenni ediyorum ki bir mesafe alırız ve aralık vermeden yolumuza devam ederiz" dedi. Erdoğan, Putin ile temaslarının süreceğini ve en kısa zamanda görüşeceklerini de vurguladı. Bununla birlikte Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Rusya'dan mevkidaşı Lavrov ile telefonda görüştü; görüşmede Tahıl Koridoru Anlaşması'nın da konuşulduğu bildirildi.
• Ukrayna: Ukrayna'dan yapılan açıklamada Rusya'nın kararına rağmen anlaşma kapsamında ihracatı sürdürmeye hazır olunduğu bildirildi. Ukrayna lideri Volodimir Zelenski, Rusya olmadan da anlaşmanın devam edebileceğini belirterek, "Ukrayna, BM ve Türkiye gıda koridorunun güvenliğini ve gemi denetimlerini sağlayabilirler" dedi.
• Uzman görüşü: Euronews'ta yer alan konuya ilişkin haberde, İsviçre'deki St Gallen Üniversitesi'nde uluslararası ticaret ve ekonomik kalkınma profesörü Simon Evenett, "Karadeniz anlaşması birçok ülkenin gıda güvenliği için kesinlikle kritik öneme sahip. Bu anlaşmanın kaybedilmesi yüksek borç seviyeleri ve iklimsel etkilerle karşı karşıya olan ülkelerin sorunlarını daha da artıracak" ifadelerini kullanıyor. 

Şimdi ne olacak? BBC Türkçe'nin konuya ilişkin haberinde; Türkiye'nin her ne kadar iyimser açıklamalarda bulunsa da Rusya'nın tavrında kararlı olduğunun vurgulandığı belirtiliyor. Ayrıca; Rusya'nın kararının NATO Liderler Zirvesi'nde Türkiye'nin Batı ülkelerine yakınlaşmasının ardından gelmesine dikkat çekiliyor.

DW Türkçe'den Gülşen Solaker "Türkiye Rusya'dan uzaklaşıyor mu?" başlıklı haberinde, Türkiye'nin Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski'yi ağırlaması ve NATO Liderler Zirvesi'ndeki açıklamalarının ardından Rusya ile ilişkilerde yeni bir dönemin başlayıp başlamayacağına ilişkin uzmanlardan aldığı görüşleri paylaşıyor. 

Haberde Rusya'nın anlaşmadan çekilmesine ilişkin değerlendirmede bulunan Rusya uzmanı Aydın Sezer, Erdoğan'ın Putin ile değil, ABD Başkanı Joe Biden ve Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Guterres ile görüşmesi gerektiğini belirtiyor.