Sıfır Atık No: 1

Ayşe Erenel Margossian

IPCC'nin 6. Değerlendirme Raporu'nun ikinci bölümü ile ilgili çokça yorum yazıldı geçtiğimiz günlerde. Raporla ilgili bilgilendirici detaylar için Prof. Dr. Levent Kurnaz’ın Dünyahali’ın 55. Sayısında yer alan ‘Uyum ve Riskler’ yazısına göz atabilirsiniz. Rapor bir kere daha bize, artık kaybedecek hiç vaktimizin olmadığını gösterdi. Bir an önce alışkanlıklarımızı değiştirip geleceğimizi kurtarmalıyız. Yapabileceğimiz çok şey var; belki nereden nasıl başlayacağımızı bilmiyoruz belki de ilhama ihtiyacımız var. 

İngiltere’nin güneyinde yaşadığım köye yakın kentlerden birinde, genç bir kadın girişimci tarafından 2020 yılında hayata geçirilmiş küçük bir ‘Sıfır Atık’ dükkanı bana alışkanlıklarımı nasıl değiştireceğim konusunda ilham oldu. Bahsedeceğim bu değişimlerin size de aynı etkiyi vermesini dilerim.

Sıfır atık faktörleri, İngilizce’de kısaca 5R kuralı olarak bilinir. Yani sürdürülebilirliğin 5R’si. Bu 5 adımın aşağıdaki şemadaki gibi soldan sağa hiyerarşik sıralaması sürdürülebilir yaşam için büyük önem taşımaktadır ve en etkili sıralamadır.

• Refuse (Reddet), 
• Reduce (Azalt), 
• Reuse (Yeniden Kullan), 
• Recycle (Geri Dönüştür) 
• Rot (Kompost Yap). 

Bu yazımda özellikle ilk 3 adımdan bahsedeceğim. ‘Sürdürülebilirlik’ hakkında dinlediğim bir podcastte, program sunucusu evinde, ailesiyle neredeyse sıfır atığa yakın yaşadığını iddia ediyor ve tüm atıklarını geri dönüşüme attıklarını ekliyordu. Üstteki şemaya baktığımızda aslında bunun sıfır atık yaşama çok uymadığını, geri dönüşümün son çare olduğunu görüyoruz. 

İlk adım ihtiyacımız olan dışında tüketimi reddetmek olacaktır. Paketlenmemiş ürünleri ya da doğada kolayca çözülebilen paketlere sahip ürünleri tercih etmek de bu reddedişe dahil olmalı. Alışveriş yaptığım bu dükkânda tüm gıda ürünleri paketsiz, büyük kapalı kaplarda saklanmakta ve çevredeki yerel üreticilerden tedarik edilmekte; 

• Makarna, pirinç, bakliyat, kuru meyve gibi gıda ürünlerden ihtiyacım olduğu kadarını yanımda götürdüğüm kaplara doldurarak satın alıyorum. 
• Sıvı yağ, yulaf sütü gibi ürünleri de yine tekrar değerlendirdiğim cam şişelere dolduruyorum. 
• Poşet çay kullanmaktansa, Sıfır Atık dükkânından aldığım çay yapraklarını bez poşetlere koyarak sallama çay olarak tüketiyorum. Böylece bu bezleri defalarca kullanabiliyorum. 

Jasmin Sessler

Hem yereli desteklemek hem de aldığım ürünlerin tedarikçisini bilmek istediğim için burayı tercih ediyorum. Tüketicilerden gelen yoğun talep üzerine yakın geçmişte her bütçeye uygun ASDA gibi büyük market zincirlerinde de bu tip yeniden doldurma uygulamaları başladı. Dünya çapında bilinen Whole Foods marketler zinciri ise çok uzun zamandır paketsiz, güvenilir gıda ürünleri satıyor.

Ülkemizde de Sıfır Atık dükkanları yavaş yavaş çoğalmakta. Biz zaten çarşı, pazarlarımızda aktarlara ve yerel gıda üreticilerinin satış noktalarına kolaylıkla ulaşabilmekteyiz. Değiştirmemiz gereken alışkanlık ise, alışverişe giderken paketleme için kendi bez çantalarımızı,  kabımızı veya şişemizi götürerek tekrar tekrar kullanmak olacaktır.

Aynı dükkânda, diş macunundan deodoranta, deterjandan bulaşık fırçasına kadar birçok kozmetik, mutfak ve evsel ürün de sürdürülebilir, toksin içermeyen, etik üretim yapan tedarikçilerden seçilmiş. Paketlenmesinde plastik kullanılmamış ve gereksiz israftan kaçınılmış. Sıvı sabun, şampuan gibi kişisel bakım ve ev temizlik ürünleri için ambalajları tekrar doldurma seçeneği var;

• Şampuan ve saç kremi tercihimi ambalajsız katı, kalıp şekilde üretilmiş olanlardan yapıyorum. 
• Deodorant için de ya suda ıslatıp kullanabileceğim mineral tuzu kristalini ya da karton ambalajda yağlardan, esanslardan üretilmiş olanları seçiyorum. 
• Diş macunu için plastik yerine cam kavanozlardaki macunları tercih ediyorum. 
• Menstural kaplar ise sanıldığının aksine gayet kullanışlı ve bakımı kolay.  

Türkiye’de de bu konuda çok duyarlı üreticiler var. Yine de istediğiniz ürünü bulamıyorsanız çevre marketlere, dükkânlara taleplerinizi iletin. Unutmayın, belki birçok ürün sizin talepleriniz sayesinde raflarda yerini alacak. Bazı ürünleri evde yapmak bile mümkün. Yakın bir arkadaşım zaman zaman eski cam mum kavanozlarının içinde kendi yaptığı krem ve deodorantları getiriyor. Tarifleri internetten bulduğunu ve biraz da kendi deneyimlerini kattığını, ama asla zor olmadığını söylüyor. 

Bu dükkânla ilgili benim için en önemli özellik ise ürünlerin hepsinin İngiltere’de üretilmiş yani yerli malı olması. Peki, bu size de  bizim çok uzun yıllardır zaten milletçe bu zihniyete sahip olduğumuzu hatırlatmıyor mu? I. Dünya Savaşı sonrası oluşan ekonomik darboğazın ardından toplumsal tutum bilincinin oluşması amacıyla 1923 yılında Atatürk başkanlığında İzmir İktisat Kongresi toplanmış ve yerli malların üretilmesi ve kullanılması kararlaştırılmıştı. 1946 yılından itibaren ise “Yerli Malı Haftası” kutlanmaya başladı. 80’lerde ilkokula gitmiş biri olarak, o dönemde okulların bu haftaya nasıl önem verdiğini ve sürdürülebilir bir bilincin oluşumu için tohumların daha küçük yaşlarda ekildiğini çok net hatırlıyorum. Sürdürülebilirlik yolunda en önemli adım, ürünün nihai alıcıya ulaşana kadar tedarik zincirindeki her adımın yerel tedarikçilerden oluşması olacaktır.