Snooker'daki şike soruşturması

Spor teknolojisi şirketi Sportradar ile yakın işbirliği içinde çalışan WPBSA tarafından yapılan ayrıntılı bir araştırmanın ardından, WPBSA, 10 oyuncunun WPBSA Davranış Yönetmeliklerini ihlal ettiği iddiasında bulundu. Listede dünya sıralamasının ilk 16'sında yer alan iki isim de yer alıyor; 2021 Birleşik Krallık şampiyonu Zhao Xintong ve eski Masters galibi Yan Bingtao. 

Efe'yle (redblacksnooker) aylardır süren ve hala bir sonuca varılamayan mart ayında görülecek davayla sonuçlanmasını beklediğimiz şike soruşturmasını ve snooker'a etkisini konuştuk.

^{Ocak 2021'de Alexandra Palace'ta Masters'ı kazanan Dünya 16 Numaralı Yan Bingtao devam eden şike soruşturması nedeniyle World Snooker Tour'dan uzaklaştırıldı./World Snooker}

Snooker'ın bahis konusundaki kuralları katı bu kurallardan bahseder misin? Hatta snooker'daki bahis sponsorluklarına ve etkisine de biraz bakabiliriz. Ne oldu da bahis, şike davasına döndü?

Bahis şirketleri, snooker'ın 2005 sonrasında sırtını dayandığı en büyük gelir kaynağı desek yanlış olmaz. Ancak bu birliktelik, 2003 yılında Birleşik Krallık'ın tütün ürünlerinin reklamını sınırlandırmasının ardından biraz da sporu yaşatmak adına mecburi olarak oluşuyor. Hatta tarihlerden de anlayabileceğiniz üzere, devlet Formula 1 ile birlikte bu konuda snooker'a 2 senelik bir esneklik tanıyor. Çünkü o dönemler, snooker'ın gelirinin %70'i sigara sponsorluklarından elde ediliyor.

Snooker, profesyonellik kavramının başladığı 1969 yılının ardından tam 36 sene boyunca böyle ayakta kalıyor. Bu desteğin yasaklar neticesinde kaybedilmesiyle beraber snooker, ekonomik anlamda bir boşluğa düşüyor. Sigara firmalarından açılan boşluklar bankacılık, telekomünikasyon, elektronik, perakende gibi sektörlerde iş yapılan firmalarla doldurulmaya çalışılsa da, en uzun ömürlü birliktelikler bahis firmalarıyla oluyor. Tabii bunda Dünya Snooker Şampiyonası'nın etkisi büyük, çünkü her dönem turdaki ödül miktarının önemli bir bölümünü oluşturuyor. 

^WPBSA

Özellikle 2010'lu yıllar sonrası turun ekonomik anlamda büyümesi, PTC'ler ile Kıta Avrupası'na yayılması ve Çin’deki hakimiyetini geliştirmesi, çoğunlukla bahis şirketleri sayesinde oluyor. Özellikle karantina dönemi öncesine bakıldığında, turnuvaların tamamına yakını bahis şirketleri tarafından finanse edilir hale gelmişti. Ancak bir araç kiralama şirketi olan Cazoo, üç büyük turnuvanın tamamının yanında Şampiyonlar Şampiyonası ve Britanya Açık gibi iki önemli turnuvaya ismini vererek bu görüntüyü biraz değiştirdi. Ancak yine de sayısal olarak bakıldığında bugün turun en büyük destekçilerinden bir tanesi BetVictor, o da isminden anlaşılabileceği üzere bir bahis şirketi.

Snooker-bahis ilişkisi

Her sporda olduğu gibi, snooker oyuncularının da snooker üzerine bahis oynaması yasak. Fakat geçmişte bu yasağı deldiği tespit edilen ve ceza alan oyuncular oldu. Bunun en bilinen örneği muhtemelen Stuart Bingham'dır. Bingham, diğer oyuncuların maçları üzerine bahis oynadığı için 6 ay uzaklaştırma almıştı. Fakat kendi maçlarına oynamamıştı, zaten bahis ve şikenin ayrıştığı yer de tam olarak burası.

^{Stuart Bingham/The Times}

Oyuncular gerek kendileri, gerek ise kendilerine gelen bir teklif üzerinden maçların skorunu manipüle etmeye çalıştıkları zaman buna şike veya maç ayarlama diyoruz. Bunun da karlı bir işe dönüşmesi için, birilerinin bu skorlara önceden para yatırması gerekiyor. Şikeyi yapan tarafın gidişatı daha kolay kontrol edebilmesi adına, bu maçlar büyük oranda farklı kaybetme formülüyle ayarlanıyor. Az önce oyuncuların bahis oynaması yasak dedik, ancak tabii ki kendilerine gelen bu teklifleri kabul etmeseler dahi yetkililere bildirmeleri gerekiyor. 

Konunun başıyla ilişki kuracak olursak, bence tüm bu olanların bahis şirketlerinin sponsorluğuyla hiç ilgisi yok. Dışarıdan bakıldığında bu şirketlerin finanse ettiği bir spor ve onun içinde dönen kirli bir düzen varmış gibi bir algı oluşuyor, halbuki şike olayları çoğunlukla bireysel çapta gerçekleşiyor. Fakat son dönemdeki durum, biraz daha organize gibi görünüyor. 

 WPBSA, bahis kurallarının olası ihlallerini nasıl tespit ediyor?

Snooker'da maç ayarlama konuları WPBSA, Birleşik Krallık Bahis Komisyonu ve Sportradar işbirliği ile araştırılıyor. Bilmeyenler için Sportradar, spor ve özellikle sporda bahis üzerine veriler toplayan bir analiz şirketi. Aslında bu üçlüye bakıldığı zaman ortaya anlaşılır bir resim çıkıyor. 

Bir önceki başlıkta söylediğim gibi, şikenin karlı bir işe dönüşmesi için para lazım. Yoksa para olmadan bilerek maç kaybetmenin, sonuçları manipule etmenin pek bir anlamı yok. Bu para da sisteme bahis üzerinden dahil ediliyor. Bu üç kuruluş da devamlı olarak bahis şirketlerini, maç oranlarını, anormal bahis davranışlarını takip ediyor. İstihbarat da çok büyük oranda bu kanallardan geliyor.

Snooker’da şikeyi nasıl anlarız? İzleyici masaya bakarak ya da oyunun dinamiğinden anlayabilir mi?

Snooker gerçekten çok küçük detayların fark yarattığı bir spor, dolayısıyla masaya bakarak şike ihtimalinden bahsetmek bence kolay yapılabilecek bir değerlendirme değil. Mutlaka ki oyuncunun vuruş tercihleri, hal ve tavırları üzerinden bir yorum yapılabilir. Gelen istihbaratlar neticesinde söz konusu maçlarda buna benzer incelemeler yapılıyor. Ancak bunun şike ihtimaline dair bir araştırmaya başlangıç noktası olabilmesi bana kalırsa zor.

Oyuncular neden şike yapma ihtiyacı/gereği duyuyorlar?

^{Skysports/ Zhao Xintong} 

Açıkçası, bu hassas bir konu. Bence şike yapmanın bir ihtiyaç olup olmadığını değerlendirmekle başlamak lazım. Sporun gerçeklerini göz önünde bulundurduğumuzda turun neredeyse yarısının tek başına bu işi yaparak geçinmesinin zor olduğunu biliyoruz. Bu sezonla birlikte her oyuncuya verilmeye başlanan 20.000 sterlinlik miktar, masraflara destek olsa da sıralamanın alt taraflarındaki geçim problemini çözecek bir para değil. 

Fakat buna rağmen benzinlikte çalışan, barmenlik, çiftçilik yapan, müzikten para kazanan oyuncular var. Bu arkadaşlar ne kendi ismini, ne de ekmek yediği sporu kirletmeden bir şekilde bulundukları yerlerde tutunmaya çalışıyorlar. Oralardan gelip, sıralama turnuvası şampiyonu olan bir Jordan Brown örneği var. Dolayısıyla böyle emsallerin olduğu bir yerde bunun bir ihtiyaç başlığı altında değerlendirilmesini çok doğru bulmuyorum.

Öte yandan, turdaki hiçbir profesyonel oyuncunun geçim problemi olmasa, belki de bu oyuncuların şeytana uyması daha zor olur, bugünlerden çok daha az şike olayıyla karşılaşırız. Mantıklı düşünüldüğü zaman bu doğru olabilir. Fakat sorunun asıl kaynağı bu olsa, o zaman ekonomisi çerçevesinde şikeye hiç ihtiyaç olmayan sporlarda bu olayları görmememiz lazım diye düşünüyorum. Dolayısıyla bu, bence sahip olunan imkanlardan ziyade karakterle ilgili bir durum. Emek harcamadan para kazanmaya sıcak bakan birisi, milyon dolarları da olsa şike yapabiliyor. Tıpkı hayatın başka alanlarında olduğu gibi.

Ronnie O'Sullivan "bu sadece oyun dünyada daha büyük problemler var" derken Shaun Murphy şike yapan oyuncuların men edilmesi gerektiğini söyledi. Snooker dünyasındaki diğer oyuncuların tepkileri için ne düşünüyorsun?

^{The Guardian}

Ronnie, bu işi değerlendirirken sıralamanın alt tarafındaki oyuncularla biraz daha empati yapılması gerektiğini düşünüyor. Kimi oyuncuların bağımlılıktan veya aç gözlülükten bu işlere bulaşmış olduğunu, fakat kimilerinin de ay sonunu getirebilmek için mecbur kalmış olabileceğini söylüyor. Oyuncuların bu duruma düşmemesi için World Snooker'dan destek talep ediyor. 

Söylediği söz de aslında spor kavramının genel itibariyle bir oyundan ibaret olduğunu, dünyada var olan açlık, kıtlık gibi problemlerin yanında pek de önemi olmadığını ifade ediyor.

Murphy ise bu gibi işlere karışan oyuncuların ömür boyu spordan uzaklaştırılması gerektiğini savunuyor. Bunlar, birbirine göre iki uç tarafta duran fikirler. Ronnie tarafına baktığımızda evet, spor dünyadaki en önemli şey olmayabilir, ancak neticede insanların kıymet verdiği, zaman ve paralarını ayırdıkları bir gerçeklik. Rekabet, herkes kurallara uyduğu sürece bir eğlence kaynağı olabiliyor. Kimse bir tarafın bilinçli olarak kaybetmeye çalıştığı bir müsabakayı izlemek istemez. Dolayısıyla hayatın her tarafında olduğu gibi burada da eğlenceyi bozmanın, insanların değer verdiği bir şeyi kirletmenin ve kuralları çiğnemenin bir bedeli olmalı ki, bir devamlılık sağlanabilsin. Kök sebepler belki hafifletici unsur olarak kullanılabilir, orası hukuk makamlarının bileceği bir konu.

^{The Mirror}

Öte yandan Murphy'nin bakış açısı ise, her ne kadar bu ikili arasında o tarafa daha yakın olsam da hayatın ve hukukun gerçekleriyle uyuşmuyor. WPBSA Başkanı Jason Ferguson, ömür boyu men cezası istemlerinin mahkemeden dönme ihtimalini göz önünde bulundurduklarını ve suçlamaların buna göre düzenleneceğini söyledi. Aslında kurallara göre teoride mümkün olmasına rağmen, büyük ihtimalle en ağır suç için bile ömür boyu men değil, uzun yıllar boyu men ile karşılaşacağız. Ancak eminim bazı oyuncular için bu miktarlar resmen olmasa da fiilen profesyonel kariyerlerinin sonu anlamına gelecek. 

Zhao Xintong, Yan Bingtao, Lu Ning, Zhang Jiankang, Chen Zifan, Chang Bingyu gibi isimler şike yaptıkları için uzaklaştırma aldılar mart/nisan ayında da dava görülecek. Bu durumdan nasıl etkilenecekler? Bundan sonraki süreçte snooker dünyasını neler bekliyor, oyun nasıl etkilenecek?

^Eurosport

Aslında şu an için ortada sadece şike suçlamaları var, kanıtlanmış bir durum yok. Dava süreci ve dolayısıyla araştırmalar sürüyor, bu süreçte de üzerlerindeki şüphe dolayısıyla dava dosyasında adı geçen 10 oyuncunun da lisansları işler çözüme kavuşana dek askıya alındı. Bu isimler Liang Wenbo, Li Hang, Lu Ning, Yan Bingtao, Zhao Xintong, Zhang Jiankang, Chen Zifan, Chang Bingyu, Zhao Jianbo, Bai Langning'den oluşuyor. 

Aslında birkaç senede bir kez, bazı oyuncular şikeden ceza alıyor ancak bunlar basının pek de dikkatini çeken haberler olmuyor. Esasen son olay bile Yan Bingtao'nun ismi geçene kadar çok fazla ses getirmemişti. Çünkü o ana kadar uzaklaştırılan oyuncular ya bilinmeyen ya da önceden sabıkalı olan isimlerden oluşuyordu. Fakat işin ucu geleceğin dünya şampiyonu olarak görülen genç bir yıldıza dokununca haliyle büyük yankı yarattı. Yan'ın bu olayda adının geçmesi, kendisi gibi geleceği parlak ve son dönemde adından daha çok söz ettiren yakın arkadaşı Zhao'nun olaylara dahil edilmesi ihtimalini de güçlendiriyordu. Nitekim çok geçmeden o haber de geldi, kamuoyu tepkisi o zaman tamamen kontrolden çıktı.

Maalesef, hem sporun hem de bu sporcuların ismi süreçten kötü şekilde etkilendi ve bu bir süre daha devam edecek. Ancak tıpkı Jason Ferguson'un da dediği gibi, sporun temiz kalmasını istiyorsak bu kısa vadeli kötü imajı umursamadan şeffaf bir şekilde bu olayların üzerine gidilmesi gerekiyor. 

^{WPBSA Başkanı Jason Ferguson/WPBSA}

Oyuncuların uzun vadede nasıl etkileneceği ise davanın neticesine göre belli olacak. Bu süreçte hala aklananlar olabilir. Ancak özellikle son 10 yıldaki suçlamalar ve sonuçlarına bakınca, bu ihtimal şimdilik düşük görünüyor. 

Burada yaşanan en büyük sıkıntı, 10 oyuncunun tamamının Çinli olması sebebiyle Çin'in adının lekelenmesi oldu. Maalesef çağın hastalığı ırkçılık ve son yıllarda Avrupa'da yükselen sağ politikalar, burada da Çin ve Çinli oyuncular üzerinden kendini gösterdi. Neyse ki snooker'ın kemik kitlesi içerisinde böyle bir anlayış yaygın değil. Tek temennim en azından turda halihazırda var olan ve gelecekte keşfedilecek yeni yeteneklerin bu etiketle yaftalanmaması. 

Burada tabii ki ufak cezalar alıp geri dönen isimleri nelerin beklediğini bilmiyoruz. Maç ayarlamaktan suçsuz bulunmasına rağmen hala üzerinden o lekeyi atamayan bir John Higgins örneği var. İnsanlar bu gibi şeyleri kolay kolay unutmuyor. Bu dava özelinde bazı oyuncuların aileleriyle tehdit edildiği iddiaları var, tabii ki böyle faktörler ortaya çıkarsa insanların bakış açısı değişebilir. Fakat WPBSA, bırakın böyle detayları, hangi maçlarda suç tespit edildiğini dahi açıklamayı tercih etmiyor. Bunun gibi bilgiler ya doğrudan oyunculardan ya da üçüncü kaynaklardan elde ediliyor. 

^{Higgins, 2010 yılında bahisle ilgili kuralları ihlal ettiği için altı ay süreyle men edildi ve 75.000 £ para cezasına çarptırılmıştı./Eurosport}

Sonuç ne olursa olsun, tıpkı Ronnie'nin dediği gibi hem snooker'da, hem de diğer sporlarda bu işler daha önce oldu, öyle ya da böyle atlatıldı. En kötü senaryoda bu isimlerin tamamı spordan uzaklaştırılsa bile, aşağıdan gelen yeni oyuncular zaman içerisinde onların boşluğunu tamamlayacaktır. Her ne kadar genç sporcu yetişmiyor dense de, şu an Birleşik Krallık'ta da, Avrupa'da da, Çin'de de profesyonel seviyede yarışmaya aday olabilecek bir sürü kaliteli sporcu var. Umuyorum bu süreç en azından sporun uzun vadede temiz kalmasında önemli bir ol oynar.