Türk sanayisinde iki farklı tablo: Büyüyen üretim, daralan istihdam

Türkiye'de sanayi üretimi son yıllarda artmaya devam ederken, bu artışın sektörlere dağılımı önemli ölçüde değişti. Otomotiv, elektronik ve savunma sanayisinde üretim büyüyüp yeni yatırımlar yapılırken, tekstil ve hazır giyimde fabrikalar sipariş kaybetti, çalışan sayısı azaldı. Diğer sektörlerdeki istihdam artışı ise bu kaybı karşılamaya yetmedi. 

Üstelik emek yoğun sektörlerde yaşanan daralma, bu fabrikalara makine üreten şirketleri de etkilemeye başladı. Tekstil üreticileri yeni makine yatırımlarını erteledikçe, onlara ekipman satan yerli üreticiler de müşteri kaybediyor. Diğer bazı makine türlerinde ise Türkiye'deki üretim ve ihracat gerilerken, ithalat artmaya devam ediyor. Dolayısıyla Türkiye, yeni yatırımlarla sanayisini büyütmeye çalıştığı bir dönemde mevcut üreticilerinin ve yetişmiş işgücünün bir bölümünü kaybetme riskiyle de karşı karşıya. 

Üretim artarken istihdam azalıyor

Önce genel toplama bir bakalım. TÜİK verilerine göre imalat sanayi 2019-2025 yılları arasında reel olarak %35,9 büyürken, aynı dönemde ekonominin tamamı %35,3 büyüdü. Sanayinin cari fiyatlarla millî gelirden aldığı pay ise aynı dönemde %18,26'dan %15,58'e geriledi. İmalatta yaratılan katma değerin fiyatı, ekonominin genelindeki fiyatlardan daha yavaş arttığı için, reel olarak ekonomiye yakın bir hızda büyüyen sektörün millî gelir içindeki payı azaldı. 

Aynı dönemde üretim endeksine bakıldığında ise bu reel büyümenin büyük bölümünün 2022 öncesinde yaşandığını görüyoruz. TÜİK tarafından açıklanan sanayi üretim endeksinin yıllık ortalamasına göre imalat sanayi üretimi 2019-2022 yılları arasında %27,6 büyürken, sonraki üç yılda kaydedilen toplam artış yalnızca %4,3'te kaldı. 

• 2022-2025 arasında sektörel ayrışma da hızlandı. Örneğin ilgili dönemde TÜİK verilerine göre elektronik ve optik ürün üretimi %36,8, fabrikasyon metal ürün üretimi %26, otomotiv üretimi ise %10,1 artarak toplam üretimi yukarı çekerken, makine ve ekipman üretimi ise %7,7 daraldı. 

• Tekstil ve hazır giyim sektöründe ise makine sektöründen daha da sert bir daralma kaydedildi. Hazır giyim sektöründe toplam üretim 2019-2022 yılları arasında %46,9 büyürken, 2022-2025 yılları arasında %18,4 daraldı. Tekstil üretimi de 2022-2025 yılları arasında %16,6 daralma kaydetti. Böylece sektörde üretim düzeyi 2025 yılına gelindiğinde 2019 seviyesinin dahi %4,3 altında kaldı.

  

Emek yoğun sektörlerin toplam üretiminde kaydedilen düşüş elbette istihdamı da etkiledi. Tekstil, giyim ve deri sektöründe çalışan sayısı 2023-2025 arasında 196 bin 681 kişi azalırken, diğer imalat kollarındaki net istihdam artışı 31 bin 588 kişiyle sınırlı kaldı. 

• Tekstil ve hazır giyimde son yıllarda yaşanan istihdam kaybı, işyerlerinde çalışan ortalama kişi sayısını da azalttı. SGK verilerine göre 2019 yılında 51 bin 860 işyerinde 1 milyon 10 bin 45 kişinin çalıştığı sektörde, 2022'ye gelindiğinde işyeri sayısı 64 bin 50'ye, çalışan sayısı ise 1 milyon 222 bin 609'a yükselmişti. Ancak sonraki üç yılda sektördeki işyeri sayısı 9 bin 936 azalarak 54 bin 114'e gerilerken, istihdam da 845 bin 904 kişiye düştü. Böylece 2025 yılında işyeri sayısı 2019'un %4,3 üzerinde kalmasına rağmen çalışan sayısı aynı dönemde %16,3 azaldı. Bu gelişmeyle birlikte sektörde işyeri başına ortalama çalışan sayısı da 19’dan 16'ya geriledi.

Üstelik diğer imalat kollarında yaşanan istihdam artışının tamamından fazlası, çalışan sayısının toplam 50 bin 525 kişi arttığı gıda ve diğer ulaşım araçları sektörlerinde kaydedildi. Bu iki sektör ile tekstil, giyim ve deri sektörleri dışarıda bırakıldığında, kalan 19 imalat kolunda çalışan sayısı toplam 18 bin 937 kişi azaldı. İmalattaki istihdam kaybı 2026’da da sürdü. Ocak-Temmuz döneminde imalatta çalışanların ortalama kişi sayısı, geçen yılın aynı dönemine kıyasla 124 bin 182 kişi azalırken, bu düşüşün 94 bin 984’ü tekstil, giyim ve deri sektöründe yaşandı.

Üretimin arttığı bazı sanayi kollarında ise istihdam aynı ölçüde büyümedi. Örneğin elektronik ve optik ürünler sektöründe üretim 2022-2025 döneminde %36,8 artarken, yıllık ortalama ücretli çalışan sayısı 62 bin 126'dan 62 bin 199'a yükseldi. Başka bir ifadeyle sektörde üretim üç yılda üçte birden fazla büyümesine rağmen çalışan sayısı yalnızca 73 kişi arttı.

İmalatın genelinde de fabrikalar daha az çalışma saatiyle daha fazla üretim yaptı. Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış verilerde aynı dönemde toplam çalışma süresi %5,9 azalırken üretimin %4,7 artmasıyla, saat başına üretim %11,3 yükseldi.

İstihdamın hangi sektörlerde azaldığı da sanayinin çalışan başına üretimini etkiliyor. Bu etkinin büyüklüğünü ölçmek için 21 imalat kolunu ayrıca inceledik. Her sektörün katma değerinin üretime oranını 2022 düzeyinde sabit tuttuğumuz hesaplamada, 2022-2025 döneminde çalışan başına üretimin %7,2 arttığını bulduk. Bu artışın 3,1 puanı sektörlerin kendi içindeki değişimden, 4,1 puanı ise istihdamın sektörler arasındaki dağılımının değişmesinden kaynaklandı. 

• Tekstil ve hazır giyim gibi çalışan başına üretimin daha düşük olduğu sektörlerde işçi sayısı azaldıkça, daha yüksek üretkenlikle çalışan sektörlerin toplam istihdam içindeki ağırlığı arttı. Böylece toplam çalışan sayısı azalırken, ağırlıkların değişmesi nedeniyle üretilen toplam katma değerde artış kaydedildi. 

• Fabrikaların teknolojilerini yenileyerek daha verimli üretim yapmalarıyla düşük üretkenlikli fabrikaların küçülmesi sonucunda verimin artması, ekonomik ve toplumsal açıdan bambaşka sonuçlara sahip. 

Tekstil ve hazır giyimde rekabet kaygısı

Tekstil ve hazır giyim sektöründe yaşanan istihdam ve üretim kaybında elbette ki ihracatta; özellikle ana ihracat pazarı olan Avrupa’ya yapılan ihracatta yaşanan daralma etkili oldu. Avrupa İstatistik Ofisi (Eurostat) verilerine göre 2022-2025 yılları arasında AB’nin birlik üyeleri dışından yaptığı ithalat miktar bazında %0,6 büyürken, Türkiye’den yaptığı ithalat %34,2 daralma yaşadı. Türkiye’nin AB’nin bu ürünlerde birlik dışı ithalat payı da %17’den %14’e indi.

• Aynı dönemde AB’nin aynı ürün grubunda Pakistan’dan yaptığı ithalatın %21,0, Hindistan’dan yaptığı ithalatın %22,1, Vientam’dan yaptığı ithalatın %30,4, Mısır’dan yaptığı ithalatın ise %52,9 büyüdüğünü de not edelim. 

Sektör temsilcilerine göre Türk üreticilerin, bu ülkelere sipariş kaybetmesinde en önemli etmenlerden biri Türk tekstil ve hazır giyim ürünlerinin döviz bazında pahalanıyor olması. Bunu resmî verilerden de teyit edebiliyoruz. Yine Eurostat verilerine göre 2022-2025 yılları arasında aynı altı giyim grubunda Türkiye'den alınan ürünlerin avro cinsinden birim değer endeksi %12,4 yükselirken, Vietnam’dan alınan ürünlerde %5,0, Hindistan’dan alınan ürünlerde ise %17,3 düşüş yaşandı.

• Aynı dönemde Türkiye'de TÜFE bazlı reel efektif kurun yıllık ortalaması %24,8 yükselirken, birim işgücü başına reel efektif kur ortalaması ise %87,6 arttı. 

Türkiye’de tekstil ve hazır giyim sektörü daralırken, Türk şirketleri Avrupa’dan daha fazla sipariş alan Mısır’da yeni fabrikalar kuruyor. Örneğin Eroğlu’nun Mısır’da kurduğu Eroğlu Manufacturing Studio tesisi 2025 yılında üretime başladı. Mısır’da üretim yapan Türk şirketleri arasında Yeşim Grup, Taypa, Şahinler Holding ve Taha Group da bulunuyor. Yeşim Grup’un İskenderiye, Kahire ve İsmailiye’de fabrikaları bulunurken, Taypa Group Kahire’de, Şahinler ve Taha Group ise İskenderiye yakınlarındaki Borg el-Arab’da üretim yapıyor.

Mısır’da hazır giyim üretimi büyürken, Türkiye’den satın alınan tekstil hammaddesi, iplik ve ilgili ürünlerin tutarı da yükseldi. Türkiye’nin bu ürün grubunda Mısır’a yaptığı ihracat 2022’de 332,9 milyon dolarken, 2025’te 502,8 milyon dolara ulaştı. İplik ve kumaşın yanında Mısır’daki fabrikalara daha fazla tekstil makinesi de satılıyor. TÜİK verilerine göre Türkiye’nin Mısır’a tekstil makinesi ve yardımcı ekipman ihracatı 2026’nın ilk dokuz ayında yıllık bazda %65,6 artışla 25,5 milyon dolara ulaşırken, artışın %97,5’i örme ve trikotaj makinelerinin de yer aldığı ürün grubunda kaydedildi.

Tekstildeki daralma makine üreticilerine de yansıyor

Tekstil sektörü küçüldükçe, tekstil üreticilerinin makine ve teçhizat yatırımları da imalat genelindeki artışın gerisinde kaldı. TÜİK verilerine göre tekstilin bu yatırımlardaki payı 2022’de %11,8 iken 2024’te %8,4’e geriledi. Sektörün makine ve teçhizata yaptığı harcama cari fiyatlarla 57,4 milyar TL’den 82,5 milyar TL’ye çıksa da imalat sanayinin toplam makine yatırımlarındaki ağırlığı azaldı.

Tekstil üreticilerinin kullandığı bazı makinelerin Türkiye’deki üretiminde de sert düşüşler yaşandı. Elyaf hazırlama ve sentetik malzeme işleme makinelerinde üretim 2022-2025 arasında 2 bin 155 adetten 531 adede gerilerken, iplik üretimi, büküm ve bobinleme makinelerinde bin 8 adetten 343 adede indi. Üç yıldaki üretim kaybı ilk grupta %75,4, ikinci grupta %66 oldu.

• Aynı dönemde kumaş sarma, açma, katlama ve kesme makinelerinin üretimi 3 bin 15 adetten 1.479’a, tekstil baskı makinelerinin üretimi ise 372 adetten 217’ye düştü. Hazır giyim üretiminde kullanılan sanayi tipi dikiş makinelerinde de üretim 114 bin 256 adetten 24 bin 216 adede geriledi.

Bu makinelerin yerli üretimi azalırken, yurt dışından alımları da düştü. Yukarıda bahsettiğimiz iki gruptaki toplam ithalat da 2022-2025 yılları arasında %62,9 azalışla 332,8 milyon dolara geriledi. Üretim ve dış ticaret verilerini eşleştirdiğimiz diğer 20 makine grubunda ise toplam ithalat 559,8 milyon dolardan 563 milyon dolara çıktı. Dolayısıyla incelediğimiz 22 grupta ithalat harcamasının azalması, tekstilde kullanılan bu iki makine grubundaki düşüşten kaynaklandı.

Benzer şekilde plastik ve kauçuk için katmanlı imalat makinelerinde üretim aynı dönemde 2.545 adetten 586 adede düştü. Bu ürün grubunda ithalat 20 milyon dolardan 42 milyon dolara çıkarken Çin’in ithalattaki payı %38’den %69,4’e yükseldi. Lazer, ultrason, foton ve plazma ile çalışan tezgahlarda da yerli üretim 2.905 adetten 2025’te 958 adede indi. Aynı ürün grubunda üretici girişim sayısı 27’den 18’e, ihracat ise 112,8 milyon dolardan 68,4 milyon dolara geriledi.

Üreticinin yatırım için ayıracağı kazanç azalıyor

Tekstil ve hazır giyim sektöründe kullanılan makineleri imal eden şirketlerin kâr marjları da daraldı. TCMB tarafından yayımlanan sektör bilançolarına göre bu şirketlerin faaliyet kârının satışlara oranı 2023-2025 arasında %9,86’dan %7,38’e inerken, finansman giderlerinin satışlara oranı %2,97’den %3,92’ye yükseldi. Aynı sektörde finansman giderlerinin faaliyet kârına oranı da iki yılda %30,1’den %53,2’ye çıktı.

• İmalat sanayii genelinde de aynı dönemde satışlar cari fiyatlarla %88,7 yükselirken, toplam net kâr 1 trilyon 120 milyar TL’den 874 milyar TL’ye geriledi. Bu dönemde net kâr marjı makine ve ekipman üreticilerinde %11,28’den %5,93’e, otomotivde %8,78’den %2,54’e, kimya sanayisinde ise %9,10’dan %1,30’a düştü.

• Aynı dönemde imalatta her 100 TL’lik satıştan elde edilen faaliyet kârı 11,66 TL’den 7,90 TL’ye inerken, finansman gideri 5,22 TL’den 5,46 TL’ye çıktı. Bu giderlerin faaliyet kârına oranı da %44,8’den %69,1’e yükseldi.

Tekstil ve hazır giyim sektörlerinde de kazanç azaldı. Tekstil sektörü 2023’teki 44,7 milyar TL net kârdan 2025’te 18,8 milyar TL net zarara geçerken, hazır giyim sektörünün net kârı da 20,5 milyar TL’den 15 milyar TL’ye indi.

Makine ve teçhizat üreten şirketlerde, stok ve alacaklar için gereken finansman da yıllık satışlara göre arttı. Kısa vadeli ticari alacaklar ile stokların toplamından ticari borçlar ve müşterilerden alınan kısa vadeli sipariş avansları düşüldüğünde kalan tutar, 2023’te net satışların %18,03’üne denk gelirken 2025’te %22,33’e çıktı. Artışın büyük bölümü ise ticari alacaklardan geldi. 

Sonuç olarak

Türkiye'de sanayi üretimi son yıllarda büyümeye devam etse de bu büyüme sektörler arasında oldukça farklı sonuçlar yaratıyor. Otomotiv ve elektronikte üretim artarken tekstil ve hazır giyim, hem ihracat pazarlarında hem de istihdamda önemli kayıplar yaşıyor. Üstelik büyüyen sektörlerdeki istihdam artışı, küçülen sektörlerde kaybedilen işleri telafi etmeye yetmiyor. Sanayide çalışan başına üretimin yükselmesinde de düşük üretkenlikli sektörlerin küçülmesinin önemli bir payı bulunuyor. Dolayısıyla Türkiye daha fazla sanayi ürünü üretirken bazı sektörlerde yıllar içinde oluşturduğu üretim kapasitesini ve yetişmiş işgücünü kaybediyor.

Ayrıca bir sanayi kolunda yaşanan daralma, ona bağlı olan diğer bütün sektörleri de etkiliyor. Hazır giyim sektörünün yatırımlarını farklı ülkelere kaydırmasıyla Türkiye'deki fabrikalar müşteri kaybederken, bu fabrikalara hammadde, makine ve ekipman satan yerli üreticilerin de faaliyetleri zincirleme şekilde daralıyor. Dahası, üretim faaliyetleri uzun süre başka ülkelere kaydırıldığında bu fabrikaların çevresinde yeni tedarikçi ilişkileri, yetişmiş işgücü ve teknik uzmanlık da gelişiyor. Türkiye'de ise bu altyapının oluşması yıllar sürmüştü.

Üstelik bu süreç, Türk ihracatçısının Çin, Hindistan, Vietnam gibi Asya ülkelerine karşı güçlü bir rekabet baskısı yaşadığı ve üretim teknolojilerinin her geçen gün değişerek ilerlediği bir dönemde meydana geliyor. Dolayısıyla Türkiye, sanayisini yüksek katma değerli üretime yönlendirmeye çalışırken, mevcut sanayi altyapısının bir bölümünü kaybetme riskiyle karşılaşıyor. Bu kayıplar kalıcı hale gelirse, bugün kapanan fabrikaların ve kaybedilen istihdamın ötesinde, uzun vadede Türkiye'nin halihazırda güçlü olduğu bazı sektörlerde üretim kabiliyetlerini önemli ölçüde kaybetmesine de neden olabilir.