'Yapay zekadan nefret etmek' bir akıma dönüştü: ‘Never AI’ hareketini desteklemeli miyiz?

Başlık yanıltmasın. Ben yapay zekadan nefret etmiyorum. Bu konuya meraklı bir yazar olarak daha nötr bir yerde duruyorum. Hatta hayatımı çok kolaylaştırdığı için sevmeye daha teşneyim. 

Ancak yapay zeka günden güne gelişip sektörlerin derinine nüfuz ederken bu konular üzerine çalışan bir yazar olarak görmezden gelemeyeceğim bir gerçek var: Yapay zeka getirdiği kolaylıklar ve yarattığı fırsatlarla birlikte, kendine yönelik nefreti de günden güne büyütüyor.

Luddite benzetmesi yeterli mi? 

Klişelere bayılanlar cemiyeti, bu nefreti hemen 19. yüzyılda makineleşmeye karşı direnen işçilerin hareketi Luddite’lere benzetebilir. Çok itirazım olmaz. Hemen klişe imha timine yazılmam ama bence burada başka dinamikler de var. 

Çünkü bu reddediş sadece ekonomik kayba ilişkin değil. İş kaybı korkusu ve yarattığı ekonomik belirsizlik elbette önemli bir rol oynuyor. Ancak burada sadece belli bir çalışan kesime ait olmayan, herkesi ilgilendiren bir varoluş krizi var. İnsan olmanın anlamı, insan üretiminin değeri ve insan yaratıcılığı tartışılıyor artık. 

Dahası, insana çok benzeyen ancak tam olarak insan olmayan varlıkların (robotlar, dijital avatarlar) bizde yarattığı tiksinti ve korku hissini açıklayan "Tekinsiz Vadi" (Uncanny Valley) hipotezi ve kişilerin kendi yüzlerinin veya seslerinin yapay zeka tarafından taklit edildiği Doppelganger (Kötü ikiz) etkisi her geçen gün yeniden test ediliyor. 

Başlangıçta klişeleşmiş bir teselli vardı: “Her yeni teknoloji bazı eski işleri yok eder ama yeni işler de yaratır” diyen kendinden çok emin iktisatçıların lafını dinliyorduk. Giderek daha iyi anlıyoruz ki bu teselli artık işe yaramıyor. Çünkü işgücü kaybı hızlı. Yapay zekanın yarattığı az sayıda yeni iş, ciddi uzmanlık isterken görünen köy pek kılavuz istemiyor: Bir kesim aşırı zenginleşirken, bir kesim daha da yoksullaşıyor.  

Hâlâ iyimser olabilir miyiz? 

Üretken yapay zeka heyecanının ilk günlerinde ben bu konularda epey iyimserdim. Bir geçiş dönemi olacağını, bazı acılar çekileceğini ama sonunda her şeyin yeniden dengesini bulacağını düşünüyordum. 

Hatta MIT’den David Autor’ın Noema’da yazdığı bir makaleye referansla yapay zekanın orta sınıfın yeniden inşasına yardımcı olabileceği görüşünü savundum. Elit uzmanlık isteyen bazı işler daha az eğitim yatırımıyla yapılabilecekti ve bu durum toplumdaki uçurumları ve fırsat eşitsizliğini azaltacaktı. Bunun orta vadede mümkün olduğunu düşünüyorum. 

• Bununla birlikte, o dönem yazdığım yazılarda, gelecekte asıl yükselen değerin yapay zekasızlık olacağını da öngörüyor, insana dair küçük hataların bile özleneceğini iddia ediyordum. 

Temel iyimserliğim çok değişmedi. Ancak tahmin ettiğim gelecek, tahmin ettiğimden önce geldi. İnsana dair küçük hataların özleneceğine ilişkin referanslara dayanan öngörüm beklediğimden hızlı gerçekleşti. Hâliyle işgücü kaybı ya da onun endişesi de tahmin edilenden yoğun yaşanıyor. Bu da iyimserliğimi biraz törpülüyor. 

En nihayetinde bugün “yapay zeka nefreti” diye bir akımdan söz edebiliriz ve bu gözle görülür bir gerçek. Üstelik sadece işini kaybetmekten korkanlar değil, farklı kesimler, ayrı ayrı kinleniyor.   

Finansal endişe ve onun büyüttüğü nefret

Yapay zekayla ilgili finansal endişenin içinde sadece işini kaybetmekten korkanlar yok. Yatırımını kaybetmekten korkanlar da var. Goldman Sachs’ın “Yapay Zeka bir balonun mu içinde?” başlıklı raporu, bu konuda ilk uyarıcı işaretlerden biri. 

• Raporda, yapılan yatırımın karşılığında beklenen üretkenliğin ve kârlılığın tekno iyimserlerin iddia ettiği kadar dönüştürücü olup olmadığı sorgulanıyor. Bu da bir balonun şişip şişmediğini düşündürüyor. 

Goldman Sachs analistleri, 2000’lerin başındaki meşhur Dot-com balonu ile paralellikler olsa da mevcut değerlemelerin o dönemki kadar şişkin olmadığını da belirtmiş. Yine de piyasanın birkaç dev şirketin performansına dayalı olması, kırılganlığı büyütüyor ve bu konuda şüphecilik dalgası büyüyor. 

Şimdilik nefret aşamasına gelmemiş olabilir ama bu kesimin kaybına oranlı nefreti, kaybedecek bir şeyi olmayanlarınkinden daha büyük olabilir ileride, kim bilir? 

Z kuşağının yapay zeka nefreti

İş hayatının nispeten başlarında olan Z kuşağı çalışanlarının endişesi bir noktada ortaklaşıyor. Deloitte’un 2025 projeksiyonlarına göre Z kuşağının %60’ı yapay zekanın bir noktada işlerini elinden alacağına inanıyor. Teknolojiyi düzenli kullananlarda bu oran %78’e yükseliyor. 

• Bir başka araştırma ise daha çarpıcı bir çelişkiyi ortaya çıkarmış. Z kuşağı çalışanlarının %46’sı işyerinde yapay zeka kullanmıyor ve %43’ü, bu teknolojiyle ilgili becerilerini “yok” diye tanımlamış. 

Tüm bu veriler ışığında Z kuşağı içinde yükselen “Never AI” (Yapay Zeka, Asla) hareketi daha anlaşılır oluyor. Başlangıçta anlamak zor. Çünkü bu kuşak dijital teknolojilerin içine doğmuş bir kuşak. Dolayısıyla yapay zekanın daha fazla benimsenmesi beklenebilir ama işin gerçek rengi pek öyle değil. 

Öyle ki yapay zeka karşıtı hareket giderek cool bir hâl alıyor ve kendi mimlerini üretiyor. Z Kuşağı, internetin giderek botlar ve YZ tarafından üretilen içeriklerle dolduğu, "gerçek" insanların marjinalleştiği "Ölü İnternet Teorisi"ne de yüksek bir duyarlılık gösteriyor. 

Nefret ve aşağılamanın terimleri: Clanker, AI Slop, Brainrot

Bu aşamada Z ve Alfa kuşakları arasında yapay zeka tarafından üretilen içeriklere veya yapay zeka savunucularına karşı kullanılan “clanker” (metal yığını, teneke) ifadesi önemli bir gösterge. Never AI hareketi, Star Wars evreninden ödünç aldıkları bu ifadeyle, yapay zeka üretimini aşağılıyor. 

Benzer şekilde yapay zeka tarafından üretilen düşük kaliteli, bağlamsız içerikleri tanımlamak için kullanılan “AI Slop” (yapay zeka bulamacı) terimi de önemli. 

Geçen yıl, çeşitli sözlüklerce yılın kelimesi adayları arasında sayılan “Brainrot” (beyin çürümesi) terimi de aslen AI Slop adı verilen bu içerikleri tüketmekle ilgiliydi. Bu da şunu gösteriyor: Dijital teknolojilerin içine doğmamış daha eski kuşaklar, bu teknolojileri korkuyla karışık bir hayranlıkla karşılasa da dijital doğanlar için böyle bir hayranlık pek söz konusu değil. 

 Yaratıcı sınıfın krizi

Yapay zekaya duyulan nefretin en yoğun hissedildiği cephe, şüphesiz ki yaratıcı endüstriler. Sanatçılar, yazarlar, senaristler, tasarımcılar için yapay zeka, paradoksal olarak hem bir araç hem de bir varoluşsal tehdit. Burada temel argüman, üretken yapay zekanın hırsızlık üzerine kurulu olduğu ve çıktılarının da ruhsuz olduğu şeklinde. 

Açıkçası bu konuda kafam karışık. Ben insan + AI işbirliğinin potansiyeline inanıyorum. Bununla birlikte sektörde ciddi bir kutuplaşma var. Dijital çizim uygulaması Procreate’in yapay zeka ürünlerine agresif bir şekilde entegre eden Adobe’ye karşı geliştirdiği “AI Yok” taahhüdü, sanatçıların gözünde platformu bir direniş kalesi hâline geldi bile. 

Bu durum “İnsan Yapımı” etiketinin tıpkı gıdadaki organik etiketi gibi bir etik, hatta lüks sembolüne dönüşeceğinin sinyallerini veriyor. Fotoğraf alanının sektör liderlerinden Nikon’un Peru’da yaptığı “Doğal Zeka” (Natural Intelligence) kampanyası da markaların bu konuda almak istediği pozisyonun bir göstergesi. Tıpkı Dove’un reklamlarında asla yapay zeka kullanmayacağını taahhüt etmesi gibi. 

Yapay zekaya karşı teknolojik gerilla savaşları

Sanatçıların yapay zekaya karşı direnişi sadece söylem ve açılan telif davalarıyla sınırlı değil. Teknolojik bir gerilla savaşı da başladı. Chicago Üniversitesi araştırmacıları tarafından geliştirilen Glaze ve Nightshade araçları, sanatçıların eserlerini yapay zeka modellerinin eğitim verisi olarak kullanılmasına karşı koruma sağlıyor. 

Birer “karşıt bozulma” yazılımı olan bu araçlar, eserlerin veri setlerini radyoaktif hâle getirerek, yapay zeka şirketlerinin izinsiz veri kazma pratiklerine karşı çalışıyor. Bu araçların milyonlarca kez indirilmesi de sanatçıların yapay zeka ile mücadelesinin bir göstergesi. Tabii bu da kesin çözüm değil. Cambridge Üniversitesi araştırmacıları, “LightShed” isimli bir araçla, bu savunma duvarının aşılabilir olduğu konusunda sanatçıları uyardı.

Dove, Lush, Nintendo gibi markaların yapay zeka karşıtı kampanya ve taahhütleri, Hollywood senaristlerinin grevleri, Sarah Anderson, Kelly McKernan, Karla Ortiz gibi sanatçıların öncülük ettiği toplu dava, New York Times gazetesi ve yazar Sarah Silverman’ın açtığı davalar derken yapay zeka karşıtı hareket dört koldan yükseliyor. 

Türkiye’de de en son Oyuncular Sendikası, Akın Akınözü ve Özcan Deniz gibi oyuncuların dijital kopyalarıyla yer alacağı ve tamamen yapay zeka ile üretileceği açıklanan Tesseract adlı diziye karşı açıklama yaptı. Sendikanın açıklamasında, yapay zekanın yaratıcı alanlarda destekleyici bir araç olarak kullanımına karşı çıkılmazken bu teknolojinin oyuncunun bedenini, sesini, emeğini yani kendini ikame eder şekilde kullanılmasının kabul edilemez olduğu vurgulanıyordu.  

Sanayi Devrimi sonrasını hatırlayalım

Tüm bu nefret ve karşıtlık akımına rağmen, yapay zeka teknolojisi ilerlemeye devam edecek. Ancak bu ilerleyişin bir dengeyi bulması için ben yapay zeka şüpheciliği ve karşıtlığının engellenmemesi gerektiğini düşünüyorum. Bu durum, Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan mücadeleyi hatırlatıyor. 

O dönemde, hafta tatili bile olmayan korkunç çalışma koşulları, çocuk işçilik, düşük ücretler ve güvencesizlik gibi sonuçlar, işçi sınıfının mücadelesi ve ödediği bedeller karşılığında bir noktaya kadar düzeltilebildi. Yapay zekanın, ülkeler arası stratejik ve jeopolitik savaş nedeniyle de zincirinden boşanmış bir şekilde ilerlemesi, regülasyonların giderek gevşetilmesi Sanayi Devrimi'nin ilk dönemlerini hatırlatıyor. 

İsmiyle müsemma bu “yapay” bir durum. Karşıtlığı da gayet “doğal” bir süreç. O nedenle buradan doğan nefret ve mücadele bilincini, basitçe “teknoloji karşıtlığı” olarak görmüyorum. Teknoloji, insanlık karşıtlığına doğru koşuyorsa insanlık da kendini savunur. Bu bir denge arayışıdır.