Yavaş teknoloji akımı: Akıllı telefon çağının yarattığı dikkat krizine çare olabilir mi?

“iPod’un babası” olarak bilinen eski Apple tasarımcısı Tony Fadell, yakın zamanda ABD’nin New York kentindeki 28th Street metro istasyonunda 20 yıldan uzun bir süre önce tasarladığı bir ürünün reklamıyla karşılaştı. iPod Shuffle’ı tanıtan reklam panosu, 1,5x1,2 metrelik bir poster ve “Sıfır ekran süresi” sloganıyla yolcuların dikkatini çekmeye çalışıyordu. 

Bu karşılaşmayı LinkedIn’de yaptığı bir paylaşımla anlatan Fadell, TechCrunch’a yaptığı açıklamada “İlk düşündüğüm şey ‘Bir dakika, reklamı değiştirmediler mi?’ oldu” dedi. Eski Apple tasarımcısı, daha sonra sözlerine şu şekilde devam etti: 

“Benim gibi bu ürünü yakından tanıyan biri için bu karşılaşma, çocuğunun fotoğrafını görmek gibi bir şey.”

Fadell, metro istasyonunda reklam panosuna bakarken birden çevresinin Bluetooth kulaklıklarla telefonundan müzik dinleyen, 100 milyondan fazla şarkı içeren müzik kütüphanelerine zahmetsizce erişen insanlarla dolu olduğunu fark etti. Bugün sıradan kabul ettiğimiz bu teknoloji, Steve Jobs’ın iPod’un ilk dönemlerinde kullandığı ve büyük yankı uyandıran “Cebinizde bin şarkı” sloganını bile eski moda gösteriyordu. 

Bir adım geriden: Neredeyse posta pulu büyüklüğündeki iPod Shuffle, büyük ölçüde karışık çalma özelliğiyle tüketicileri cezbediyordu ve bugünün dijital müzik platformlarına kıyasla kullanıcıya çok az kontrol imkanı sunuyordu. Teorik olarak bu tip bir ürünün, bugün modern bir kitleye hitap etmemesi gerekirdi. 

Zira modern tüketici, teknolojiye o kadar bağımlı hâle geldi ki artık cihazlar, uygulamalar ve algoritmalar, market alışverişinden flörte kadar her deneyime aracılık ediyor. Neredeyse her şeyi yapabilen akıllı telefonları icat eden insanlık, artık bu telefonların zenginleştirici olmaktan çok, yorucu hâle gelen ve sürekli bağlantıda kalmaya zorlayan psikolojisinden yoruluyor. 

Arka plan: Yenilenmiş teknoloji ürünleri satan çevrimiçi pazaryeri Back Market ve platformun pazarlama direktörü Joy Howard’ın, New York metrosundaki reklamdan sorumlu olduğu görülüyor. Howard, bugün eski moda kabul edilen bu cihaza son dönemlerde talebin ciddi biçimde arttığını söylüyor. 

• Eski iPod Shuffle’lar yeniden yüksek satış rakamlarına ulaşmasaydı New York metrosunun işlek bir istasyonunda bu denli büyük bir reklam veremeyeceklerini vurgulayan Howard, “İnsanlar aşırı doymuş ve aşırı uyarılmış durumdalar ve teknolojiyle ne yapacaklarına dair daha bilinçli bir yaklaşım sergilemek istiyorlar” diyor. 
• Howard ayrıca, “Hayatımızın her alanını optimize etme ihtiyacından kaynaklanan bir yorgunluk yaşıyoruz” ifadelerini kullanıyor. 

Geniş açı: Sosyal medya ve akıllı telefonların olmadığı bir dünyayı hiç tanımamış olan genç nesiller, bugün kablolu kulaklıklar, retro oyun konsolları, CD’ler ve analog kameralara büyük bir rağbet gösteriyor. Dikkat süresini tekeline almayacak ürün ve hizmetler peşinde koşan bu kuşak, “Slow Tech (Yavaş Teknoloji)” olarak anılan bir akımı sessiz sedasız yükseltiyor. 

Eski tip kameralar Instagram hikayesine fotoğraf atamıyor, retro oyunlar bahis reklamı bombardımanına tutmuyor veya iPod’lar algoritmik olarak kullanıcının zevk alacağını varsaydığı müzikleri otomatik olarak çalmıyor. Fakat bir kesim tarafından “zahmet” olarak görülebilecek tüm bu ayrıntılar, esasında yavaş teknoloji akımının özünü oluşturuyor. 

Yavaş teknoloji akımı nedir, ne değildir? 

Bir şirket, bir girişim ya da LinkedIn’de trend olan bir ‘haghtag’ olmayan yavaş teknoloji akımı, teknolojiyi daha bilinçli, daha yavaş ve insan odaklı kullanmayı savunuyor. Bu akıma göre bir teknolojinin "iyi" kabul edilmesi için en hızlı, en otomatik veya en bağımlılık yaratan seçenek olması gerekmiyor. Kullanıcıya düşünme, durma ve bilinçli karar verme alanı bırakan teknolojiler de bu akımın savunucuları tarafından değerli görülüyor. 

2020’li yıllara doğru şekillenmeye başlayan akım, özellikle üretken yapay zeka, sosyal medya ve dikkat ekonomisinin etkisiyle son birkaç yılda ciddi bir ivme kazandı. Fakat ilginç olan, akımın esasında adını gıda endüstrisinden almasıydı. 

Bağlam: Yavaş teknoloji akımı, 1980'lerde fast-food’un karşıtı olarak ortaya çıkan “Slow Food (Yavaş Yemek)” hareketinin teknolojiye uyarlanmış hâliydi. Tıpkı hızlı tüketim yerine kaliteli üretimi, yerelliği ve bilinçli beslenmeyi savunan yavaş yemek akımı gibi yavaş teknoloji de daha fazla ekran süresi yerine, daha anlamlı dijital deneyimleri, sürdürülebilir ürünleri, dikkatin kıymetini ve özerkliği koruyan tasarımları öne çıkardı. 

Yıkıcı inovasyon ve büyüme fikrine karşı koyan yavaş teknoloji, temelde şu soruyu sordu: Ya teknolojiyi iyi bir yemek pişirir gibi tasarlasaydık — sabırla, dikkatimizi vererek ve besin değerine özen göstererek? 

Geniş açı: Son 20 yılda teknoloji, eşi benzeri olmayan bir hızda gelişti. “Hızlı ol ve bir şeyleri yık”, yalnızca Facebook’un sloganı değil, adeta bir sektör standardı hâline gelmişti. Bu zihniyet, insanlığa gerçek atılımlar da hediye etti; fakat tükenmişlik, gözetim toplumu, algoritmik önyargı ve elektronik atık gibi istenmeyen sonuçları da beraberinde getirdi. 

Bu yüzden akımın savunucuları, teknolojiyi reddetmiyor ve onu tamamen hayatımızdan çıkarmayı savunmuyor. Bu akım, şebekeden kopmak ve telefonu okyanusa atmak anlamına da gelmiyor. Özünde yavaş teknoloji, virallik ve hız yerine, uzun ömürlülüğü, dikkati, kapsayıcılığı ve çevresel sorumluluğu önceliklendiren sistemler, araçlar ve platformlar tasarlamayı savunuyor. 

• Akım, kimi zaman tamir edilebilen modüler telefonlar tasarlayan bir tasarımcı, algoritma için içerik üretmek yerine yılda bir enstalasyon yaratan bir sanatçı veya bir açık kaynaklı yazılım geliştiricisi olarak kendini gösterebiliyor. 

Her şeyin zahmetsiz olmasının cazibesine direnen ve anlamlı etkileşimlere yönelmeyi seçen yavaş teknoloji savunucuları, bir kullanıcının bir işi tamamlamasının önündeki her türlü engeli ifade eden “sürtünmenin” kimi zaman bir şeylerin doğru gitmediğini ve bize iyi gelmediğini fark etmemizi sağlayan bir yol gösterici de olabileceğini vurguluyor. 

Sürtünme faktörü 

Howard’a göre şimdiye dek “hızlı teknoloji”, yalnızca sürtünme faktörünü ve zahmeti ortadan kaldırmakla ilgiliydi. Bugün ise kullanıcılar, sürtünmeyi kendileri için sınırlar oluşturmanın bir yolu olarak görüyor. Howard, “İnsanların zahmeti hayatlarına geri getirmek istemeleri ve bir kusurdan ziyade, bir özellik olarak görmeleri beni çok şaşırtıyor” diyor. 

iPod’un ilk tanıtıldığı dönemlerde ilk mobil oyun şirketlerinden biri olan JAMDAT’ı kuran ve hızla halka arz edilen şirketi 680 milyon dolara Electronic Arts’a satan Austin Murray de bugün ekran süresini azaltmaya yardımcı olan uygulaması MOQA ile adından söz ettiriyor. “Ruhumu en çok acıtan şey çocuklarımın ve çevremdeki insanların başına gelenleri izlemek” diyen Murray, herkes aynı şeyi yapıyorsa ve herkesin günde ortalama beş saati ekran başında geçiyorsa bunun bir irade sorunu değil, bir ürün tasarım sorunu olduğuna dikkat çekiyor. 

• Ayrıca telefon, bilgisayar ve televizyon kullanımını azaltma isteiğinin toplumda oldukça yaygın olduğu görülüyor. YouGov’un Aralık ayında sonuçlarını yayımladığı bir anket, Amerikalı yetişkinlerin %53'ünün ekran süresini azaltmak istediğine işaret ediyor. 

Several People Are Typing kitabının yazarı Calvin Kasulke de bu durumu “Bir noktada telefonda vakit öldürmemek için irademin yetersiz kaldığını fark ettim” ifadeleriyle açıklıyor. Ekran süresini ve sosyal medya kullanımını sınırlamak için Opal ve Freedom uygulamalarını kullanan Kasulke, iMessage’da geçirdiği zamanı kısıtlamaya çalışmadığının, zira orada yalnızca tanıdığı insanlar olduğunun da altını çiziyor. 

• Amerikalı yazar ayrıca, “Ama kesinlikle vaktimi felaket haberlerini okuyarak boşa harcamak istemiyorum” diyor. 

Beş temel ilkeyi savunuyor

Yavaş teknoloji akımı, beş temel ilkeyi savunuyor. 

1. Dikkat ekonomisine direnmek: Sürekli bildirime maruz bırakan, sonsuz kaydırma sağlayan ve algoritmik akış sunan bağımlılık yapıcı tasarımlar yerine, kullanıcının dikkat süresini korumayı gözeten tasarımlar benimseniyor. 

2. Bilinçli kullanım: Teknolojinin sürekli kullanılan değil, gerektiğinde bilinçli bir şekilde kullanılan bir araç olarak görülmesi hedefleniyor.

3. ‘Sürtünmenin’ değerini kabul etmek: Her işlemi tek tıkla yapmanın her zaman daha iyi olmadığı ve bazen küçük engellerin daha bilinçli seçimler yapmayı mümkün kıldığı savunuluyor. 

4. Uzun ömürlü ürünler: Sürekli yeni cihaz almak yerine, tamir edilebilir ve uzun yıllar kullanılabilecek ürünler tercih ediliyor. 

5. İnsan kontrolünü gözetmek: Yapay zeka ve algoritmaların her kararı otomatik vermesi yerine, son sözün insanda kalması sağlanıyor. 

Bu kapsamda hem yazılım hem donanım düzleminde farklı yaklaşımlar benimsenebiliyor. Örneğin bazı yavaş teknoloji savunucuları, kapaklı telefonları, e-ink ekranları veya minimalist dokunmatik ekranlı donanımları tercih ediyor. Brick gibi telefon kullanımını fiziksel bir aparatla sınırlayan cihazlar, Light Phone veya Minimal Phone gibi yalnızca temel işlevlere odaklanan telefonlar ve Boox veya Kindle gibi dikkati korumayı hedefleyen e-kitap cihazları, bu ihtiyaca hitap eden donanımlar arasında yer alıyor. 

^{Light Phone}

Benzer şekilde: Hollanda merkezli Fairphone da onarılabilir ve sürdürülebilir, modüler akıllı telefonlar sunuyor. Back Market ise üretimi durdurulmuş ve yazılım desteği sonlanmış dizüstü bilgisayarları onarıyor ve yeniden satışa sunuyor. Bu tür şirketler, en yeni modeli satabilmek için sürekli olarak iyi durumdaki donanımları bozup kullanılamaz hâle getiren teknoloji şirketlerine karşı çıkıyor. 

Bildirimleri varsayılan olarak kapatan veya kullanım süresini görünür kılan uygulamalar da yavaş teknoloji savunucuları tarafından sıklıkla kullanılıyor. Micro.blog gibi platformlar ve Hugo ya da TiddlyWiki gibi açık kaynaklı ağlar da kullanıcıların beğeni veya paylaşım peşinde koşmadan kendi hızlarına uygun biçimde paylaşım yapmasını mümkün kılıyor. 

AI: Rekabetin çok daha yüksek olduğu yapay zeka arenasında da “küçük veriye” dayalı modeller geliştiren yazılımcılar, yavaş teknoloji akımına katılıyor. Büyük ölçekli veriye ihtiyaç duymayan, verimli ve amaca yönelik bu modeller, yapay zeka yarışında en büyük modeli üretmek yerine, ihtiyaca en uygun modeli geliştirme fikrini öne çıkarıyor.

• Örneğin TinyML projesi, yapay zeka modellerinin mikrodenetleyiciler ve sensörler gibi çok daha düşük güç tüketen ve kısıtlı donanımlara sahip cihazlarda çalıştırılmasını sağlamayı hedefliyor. 

Öte yandan: Light Phone’un kurucu ortağı Kaiwei Tang, son 10 yıldır müşterilerin Light Phone’a geçiş yaptıktan sonra kendilerini daha özgür hissettiklerini söylüyor. Özellikle genç kullanıcılar arasında popülaritelerinin arttığını belirten Tang, 20-35 yaş arası kullanıcılardan oluşan geniş bir toplulukları olduğunu vurguluyor. 

“Akılsız telefonların” geleceği konusunda o kadar da iyimser olmayan Murray ise teknoloji karşıtı olan ve telefonları hayatından çıkarmak isteyen bir grup insan olduğunun farkında olduğunu, fakat bunun gerçekten zor olduğunu, zira o senaryoda mobil bankacılık veya navigasyon gibi akıllı telefon üzerinden erişilebilen pek çok hizmete erişilemeyeceğini vurguluyor.

Benzer şekilde Kasulke de “Ben ‘Keşke telefonu tuvalete atıp ormanda yaşamaya gidebilsem’ diyenlerden değilim” diyor. Telefonun kişisel ve profesyonel yaşamı için bazı faydalar sunduğunu kabul eden Kasulke, akıllı telefonların bağımlılık yapacak ve düşünmeden zaman öldürecek şekilde tasarlandığına işaret ediyor. 

Ekran başında geçirilen süre her zaman boşa gitmiyor 

Diğer yandan uzmanlara göre ekran başında geçirilen süre, her zaman boşa gitmiyor. Aileyle görüntülü konuşurken, arkadaşlarla mesajlaşırken, haber okurken, Duolingo serilerini tamamlarken veya Wordle oynarken de ekran başında zaman geçiriliyor. Fakat teknoloji, insanları birbirine yakınlaştırdığı kadar, ânın dışına da çıkarıyor. 

Giyilebilir cihazlar: “İnsanların dijital dünyanın sunduğu rahatlığı istediği, fakat sürekli bağlantıda olmanın verdiği rahatsızlığı istemediği açık” diyen Fadell, giyilebilir cihazların da bir çözüm olabileceğine dikkat çekiyor. Bu nedenle Fadell, her hizmete erişebilen bir Apple Watch’un sahip olan ekran sayısını artırsa da total ekran süresini kısabileceğine işaret ediyor. 

• Fadell’ın tercihleri, piyasadaki eğilimi de doğruluyor. Pazar araştırması şirketi Circana’nın verileri, ABD’de fitness takibi cihazlarına yönelik harcamaların geçen yıl yıllık bazda %88 arttığını gösteriyor. Oura yüzük ve Whoop bileklik gibi ekranı olmayan giyilebilir cihazlar, bu artışın başlıca sorumluları olarak gösteriliyor.

Fakat bu cihazlar, ekranla donatılmasa da topladıkları verileri incelemek için akıllı telefona bağlamayı gerektiriyor. Bu da Oura ve Whoop kullanıcılarının Light Phone gibi bir ürüne geçiş yapmasını zorlaştırıyor. Bu nedenle çoğu tüketici, tuşlu telefona geçmek gibi radikal bir değişiklik yapmak yerine, akıllı telefona bağlanan, fakat genel ekran süresini azaltan bir donanımı tercih ediyor. 

AI destekli kitap ayracı: Yapay zeka destekli kitap ayracı Mark da kullanıcıların okurken not almak için telefonlarını çıkarmayı bırakmalarına yardımcı olmayı hedefliyor. Telefonla olan ilişkiyi bir yapay zeka cihazıyla yönetmek ironik görünse de kullanıcılar, okumayı bırakıp not almak veya telefonlarıyla önemli bir paragrafın fotoğrafını çekmek istediklerinde çoğu zaman dikkatlerini dağıtan bir bildirimle karşılaşıyor. Bu nedenle “hızlı teknoloji” kültürüyle özdeşleşen yapay zeka araçları da bazen ekrandan uzak daha fazla zaman kazanmak için kullanılabiliyor. 

• Howard da “Bence ‘yavaş teknoloji’ hareketinin özünde insanların dijital yorgunluğa, dikkat dağıtıcı unsurlara ve bunaltıcı durumlara karşı koyması yatıyor. Eğer yapay zekayı bu amaçla, yani kendinizi korumak için kullanabiliyorsanız kullanın” diyor. 

Perspektif: Teknolojinin dayattığı hızdan yorulan 21’inci yüzyıl insanı, artık zamanının ve dikkatinin kontrolünü geri almak istiyor. Hızı ödüllendiren bir dünyada yavaşlamayı seçmek, bir direniş biçimi hâline geliyor. Teknolojinin hayata hizmet etmesi gerektiğini ve onu tüketmemesi gerektiğini savunan yavaş teknoloji akımı da geleceğin daha hızlı olmak zorunda olmadığına ve bazen yapılabilecek en devrimci hareketin yavaşlamak olabileceğine dikkat çekiyor. 

• Editörün önerisi: Sürtünmesiz bir dünya hayali: Teknoloji hayatı 'fazla' mı kolaylaştırdı? | Quando, Doğa Yurduneri