Zerdüştlerin ölümle kurduğu ilişki: İran'ın Sessizlik Kuleleri

Yazı: Yağmur Arat

İran seyahatimi planlarken, Zerdüştlüğün Yezd kentinde hâlâ yaşayan bir inanç olduğunu öğrenmem bu şehri rotama eklememe neden oldu. Yezd’e gitmeden önce bir süre Tahran ve İsfahan’da zaman geçirdim; ülkenin günlük yaşamını, ritmini ve kültürel çeşitliliğini yakından gözlemleme fırsatı buldum. Bu şehirler, İran’ın bugünkü yüzünü anlamak için önemli duraklardı.

Ardından İsfahan’dan Yezd’e doğru yola çıktım. Yaklaşık yedi saat süren yolculuk boyunca manzara yavaş yavaş çöl görüntülerine dönüştü. Şehre yaklaştıkça, yalnızca coğrafyanın değil, atmosferin de değiştiği hissediliyordu.

Çölün ortasında kurulan bu kente vardığımda, sessizliği ve kerpiç mimarisiyle diğer İran şehirlerinden tamamen farklı bir karakterle karşılaştım. Kalın duvarlı evler, avlular ve dar sokaklar gündelik yaşamı şekillendirirken, rüzgar kuleleri ve yer altı su sistemleri Yezd’in çöl koşullarına uyum sağlayan mimarisini ortaya koyuyordu. Yüzyıllar boyunca geliştirilen bu yöntemler, kentin yalnızca bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda kuşaktan kuşağa aktarılan bir yaşam bilgisi taşıdığını gösteriyor.

Sessizlik Kuleleri’ne gitmeden önce, Yezd’in merkezindeki Zerdüşt ateş tapınağını ziyaret ettim. Tapınağın merkezinde yer alan ve yüzyıllardır sönmeden korunduğuna inanılan ateş, Zerdüştlük'te doğanın kutsallığını simgeleyen en önemli unsurlardan biri. Bu inançta ateş, su, toprak ve hava kutsal kabul ediliyor; bu nedenle bu unsurların kirletilmemesi temel bir ilke olarak görülüyor.

Bu anlayış doğrultusunda ateş, tapınakta özel bir bölmede korunuyor. Ateşin harlanması için içeri giren görevlilerin maske takması, bu değerin ne denli titizlikle korunduğunu gösteriyor. Doğanın kutsallığına dayanan bu yaklaşım, yalnızca gündelik yaşamı değil, ölümle ilgili ritüelleri de şekillendiriyor.

Bu düşüncenin ölümle kurduğu ilişkiyi anlamak için şehir merkezinden ayrılıp Sessizlik Kuleleri’ne gittim. Çölün ortasında yükselen bu yapılar, çevresindeki açık araziden hemen ayrışıyordu. Yuvarlak formlu kuleler, yüksekçe bir tepenin üzerine yerleştirilmişti. Etraflarında ise ilk bakışta fark edilmeyen alçak kerpiç yapılar bulunuyordu. Bugün harabe hâlinde olan bu yapılar, geçmişte cenaze ritüellerinin önemli bir parçasıydı.

Zerdüştler, cenaze törenleri için buraya günler süren yürüyüşlerle gelirdi. Bu nedenle kulelerin çevresinde, cenazenin yıkandığı, tören süresince kalınan ve yemek hazırlanan kerpiç yapılar inşa edilmişti. Ritüel birkaç gün sürüyor; dualar ediliyor, vedalaşmalar yapılıyordu. Törenin sonunda cenaze, kadınlar, erkekler ve çocuklar için ayrı ayrı inşa edilmiş kulelere taşınıyordu. Bugün sessizliğe gömülmüş bu alan, bir zamanlar topluluğun biraraya geldiği önemli bir ritüel mekanıydı.

Bu uygulamanın ardında, Zerdüştlüğün doğayla kurduğu ilişki yer alıyordu. Ölüm, bu inanç sisteminde bir son değil; doğanın döngüsü içinde var olan bir geçiş olarak kabul ediliyordu. Bu nedenle ölü beden ne toprağa gömülüyor ne de yakılıyordu. Ateş, su, toprak ve havanın kutsal kabul edilmesi, bu unsurların kirletilmemesini zorunlu kılıyordu. Bedenin akbabalar ve diğer leş yiyen kuşlar aracılığıyla doğaya bırakılması, doğal döngüyü bozmadan yapılan bir geçiş olarak görülüyordu.

Bu ritüel, aynı zamanda topluluğun ölümle kurduğu ilişkiyi de yansıtıyordu. Beden, bireysel bir sahiplikten çıkarılıp doğanın parçası hâline getiriliyor; geride kalanlar ise ölümü, korkulacak bir son değil, yaşamın doğal bir aşaması olarak kabul ediyordu.

Bugün Sessizlik Kuleleri, Yezd çevresinde tarihî yapılar olarak ziyaret ediliyor. Zerdüştlerin yüzyıllar boyunca uyguladığı bu cenaze ritüelleri ise artık burada yapılmıyor. Rejim değişikliğinin ardından bu uygulama yasaklanmış ve topluluklar cenaze geleneklerini dönüştürmek zorunda kalmış.

Günümüzde Zerdüştler cenazelerini mezarlıklara gömüyor; ancak doğanın kirlenmemesi anlayışı farklı yöntemlerle sürdürülüyor. Ölü bedenin doğrudan toprağa temas etmemesi için mezarların betonla kaplandığı belirtiliyor. Böylece, inancın temel ilkelerinden biri olan toprağın korunması, bugünün koşulları içinde yeniden yorumlanıyor. Sessizlik Kuleleri ise artık bu dönüşümün izlerini taşıyan, geçmişte burada yaşanan ritüellerin sessiz tanıkları olarak ayakta duruyor.

Bu kuleler, Zerdüştlerin ölüm anlayışını olduğu kadar, insanlığın ortak ritüel geçmişini de hatırlatıyor. Her toplum, ölüm karşısında kendi cevabını üretmiş; bu cevaplar ritüellerle, mekanlarla ve sembollerle görünür kılınmış. Ritüeller, insanın doğayla, zamanla ve kendi faniliğiyle kurduğu ilişkinin bir yansıması.

Farklı coğrafyalarda ve kültürlerde uygulamalar değişse de, sorulan soru aynı kalıyor:

"Ölüm nedir ve insan, doğanın bir parçası olarak bu gerçekle nasıl yaşamalıdır?"

Sessizlik Kuleleri, bu soruyu zamansız bir biçimde sormaya devam ediyor.